Adhyaya 250

Verse 1

वाण्युवाच । बिल्वपत्रस्य माहात्म्यं कथितुं नैव शक्यते । तवोद्देशेन वक्ष्यामि महेन्द्र शृणु तत्त्वतः

वाणी म्हणाली—बिल्वपत्राचे माहात्म्य पूर्णपणे सांगणे शक्य नाही। तरी तुझ्यासाठी, हे महेंद्र, मी ते सांगते; तत्त्वतः ऐक।

Verse 2

विहारश्रममापन्ना देवी गिरिसुता शुभा । ललाटफलके तस्याः स्वेदबिन्दुरजायत

विहार-क्रीडेमुळे श्रांत झालेल्या शुभा गिरिसुता देवीच्या ललाटफलकावर घामाचा एक थेंब उत्पन्न झाला.

Verse 3

स भवान्या विनिक्षिप्तो भूतले निपपात च । महातरुरयं जातो मन्दरे पर्वतोत्तमे

तो (स्वेदबिंदू) भवानीने सोडला आणि तो भूमीवर पडला. त्याच्यापासून पर्वतोत्तम मंदरावर हा महान वृक्ष उत्पन्न झाला.

Verse 4

ततः शैलसुता तत्र रममाणा ययौ पुनः । दृष्ट्वा वनगतं वृक्षं विस्मयोत्फुल्ललोचना

त्यानंतर शैलसुता देवी पार्वती तेथे रममाण होऊन पुन्हा पुढे गेली। वनात उभा असलेला वृक्ष पाहून तिचे नेत्र विस्मयाने विस्फारले।

Verse 5

जयां च विजयां चैव पप्रच्छ च सखीद्वयम् । कोऽयं महातरुर्दिव्यो विभाति वनमध्यगः । दृश्यते रुचिराकारो महाहर्षकरो ह्ययम्

तिने जया व विजया या दोन्ही सखींना विचारले: “वनाच्या मध्यभागी असा प्रकाशमान हा दिव्य महातरू कोण आहे? याचा आकार अत्यंत रमणीय दिसतो आणि हा खरोखरच महान आनंद देणारा आहे.”

Verse 6

जयोवाच । देवि त्वद्देहसंभूतो वृक्षोऽयं स्वेदबिन्दुजः । नामाऽस्य कुरु वै क्षिप्रं पूजितः पापनाशनः

जया म्हणाली: “देवि, हा वृक्ष तुमच्या देहापासूनच उत्पन्न झाला आहे—तुमच्या स्वेदबिंदूपासून जन्मलेला. कृपा करून लवकर याचे नाव ठरवा; याची पूजा केली असता पापांचा नाश होतो.”

Verse 7

पार्वत्युवाच । यस्मात्क्षोणीतलं भित्त्वा विशिष्टोऽयं महातरुः

पार्वती म्हणाली: “हा महातरू पृथ्वीचे पृष्ठ भेदून प्रकट झाला आहे; म्हणूनच हा अत्यंत विशिष्ट आहे.”

Verse 8

उदतिष्ठत्समीपे मे तस्माद्बिल्वो भवत्वयम् । इमं वृक्षं समासाद्य भक्तितः पत्रसंचयम्

“हा माझ्या समीप उगवला आहे, म्हणून याचे नाव ‘बिल्व’ असो. या वृक्षाजवळ भक्तिभावाने जाऊन याच्या पानांचा संचय करावा…”

Verse 9

आहरिष्यत्यसौ राजा भविष्यत्येव भूतले । यः करिष्यति मे पूजां पत्रैः श्रद्धासमन्वितः

भूतलावर निश्चयच एक राजा उत्पन्न होईल; तो ही पत्रे आणून श्रद्धायुक्त होऊन माझी पूजा करील।

Verse 10

यंयं काममभिध्यायेत्तस्य सिद्धिः प्रजायते । यो दृष्ट्वा बिल्वपत्राणि श्रद्धामपि करिष्यति

जो जो इच्छा मनात धरील, तिची सिद्धी होते; आणि जो बिल्वपत्रे पाहूनही श्रद्धा उत्पन्न करील…

Verse 11

पूजनार्थाय विधये धनदाऽहं न संशयः । पत्राग्रप्राशने यस्तु करिष्यति मनो यदि । तस्य पापसहस्राणि यास्यंति विलयं स्वयम

पूजा व विधिपालनासाठी मी निःसंशय धनदात्री होते. आणि जो पत्राच्या अग्रभागाचे प्राशन करण्याचा संकल्प मनातही करील, त्याची हजारो पापे आपोआप नष्ट होतील.

Verse 12

शिरः पत्राग्रसंयुक्तं करोति यदि मानवः । न याम्या यातना ह्यस्य दुःखदात्री भविष्यति

जर मनुष्य पत्राचा अग्रभाग शिरावर धारण करील, तर त्याला यमलोकातील यातना दुःख देणारी ठरणार नाही.

Verse 13

इत्युक्त्वा पार्वती हृष्टा जगाम भवनं स्वकम् । सखीभिः सहिता देवी गणैरपि समन्विता

असे बोलून हर्षित पार्वती आपल्या भवनास गेली; देवी सख्यांसह आणि गणांनीही परिवेष्टित होती.

Verse 14

वाण्युवाच । अयं बिल्वतरुः श्रेष्ठः पवित्रः पापनाशनः । तस्य मूले स्थिता देवी गिरिजा नात्र संशयः

वाणी म्हणाली—हा बिल्ववृक्ष श्रेष्ठ, पवित्र आणि पापनाशक आहे। याच्या मुळाशी देवी गिरिजा वास करतात—यात संशय नाही।

Verse 15

स्कन्धे दाक्षायणी देवी शाखासु च महेश्वरी । पत्रेषु पार्वती देवी फले कात्या यनी स्मृता

याच्या खोडात देवी दाक्षायणी, फांद्यांत महेश्वरी। पानांत पार्वती देवी आणि फळात त्या कात्यायनी म्हणून स्मरल्या जातात।

Verse 16

त्वचि गौरी समाख्याता अपर्णा मध्यवल्कले । पुष्पे दुर्गा समाख्याता उमा शाखांगकेषु च

सालीत त्या गौरी म्हणून प्रसिद्ध, सालीच्या मधल्या थरात अपर्णा। फुलात दुर्गा म्हणून ओळखल्या जातात आणि फांदी-उपफांद्यांत उमा रूपाने विराजतात।

Verse 17

कण्टकेषु च सर्वेषु कोटयो नवसंख्यया । शक्तयः प्राणिरक्षार्थं संस्थिता गिरिजाऽज्ञया

याच्या सर्व काट्यांवर नवसंख्येनुसार कोट्यवधी शक्ती वास करतात; गिरिजेच्या आज्ञेने त्या प्राणिरक्षणासाठी स्थित आहेत।

Verse 18

तां भजंति सुपत्रैश्च पूजयंति सनातनीम् । यंयं कामयते कामं तस्य सिद्धिर्भवेद्ध्रुवम्

शुभ पानांनी ते सनातनी देवीचे भजन-पूजन करतात। जो जो काम तो इच्छितो, त्याची सिद्धी त्याला निश्चयाने प्राप्त होते।

Verse 19

महेश्वरी सा गिरिजा महेश्वरी विशुद्धरूपा जनमोक्षदात्री । हरं च दृष्ट्वाथ पलाशमाश्रितं स्वलीलया बिल्ववपुश्चकार सा

ती गिरिजा—महेश्वरी—अतिशय विशुद्धरूपा, जनांना मोक्ष देणारी होती. हराला पलाशवृक्षाजवळ आश्रय घेतलेला पाहून तिने आपल्या दिव्य लीलेंने बिल्ववृक्षाचे रूप धारण केले.

Verse 250

इति श्रीस्कांदेमहापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां सहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातु र्मास्यमाहात्म्ये पैजवनोपाख्याने बिल्वोत्पत्तिवर्णनंनाम पञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणाच्या षष्ठ नागरखंडात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यात, शेषशायी-उपाख्यानात, ब्रह्मा-नारद संवादात, चातुर्मास्य-व्रत-माहात्म्याच्या अंतर्गत, पैजवनोपाख्यानातील ‘बिल्वोत्पत्ती-वर्णन’ नावाचा दोनशे पन्नासावा अध्याय समाप्त झाला.