Adhyaya 19
सूता सांगतो—राजा विदूरथ दुःखी सेवकांशी पुन्हा भेटून ऋषींच्या अरण्यात विश्रांती घेतो आणि नंतर माहिष्मतीकडे परतताना गयाशीर्ष तीर्थयात्रा करतो. तेथे तो श्रद्धेने श्राद्ध करतो. स्वप्नदर्शनात ‘मांसाद’ नावाचा प्रेत दिव्यरूपाने प्रकट होऊन सांगतो की राजाच्या श्राद्धकर्मामुळे त्याला प्रेतयोनीतून मुक्ती मिळाली. पुढे ‘कृतघ्न’ नावाचा दुसरा प्रेत—अकृतज्ञ व सरोवरधन-चोरीशी संबंधित—पापामुळे अजूनही पीडित असून, मोक्षाचा आधार ‘सत्य’ आहे असे राजाला उपदेश करतो. तो सत्याची स्तुती करतो—सत्य हे परब्रह्म, सत्य हे तप, सत्य हे ज्ञान; सत्यावरच विश्वधर्म टिकतो. सत्याशिवाय तीर्थसेवा, दान, स्वाध्याय आणि गुरूसेवा निष्फळ ठरतात. मग तो स्थळविधी सांगतो: हाटकेश्वर क्षेत्रातील चामत्कारपुर येथे वाळूखाली गयाशीर्ष लपलेले आहे; प्लक्षवृक्षाखाली दर्भ, वनशाक व वन्य तीळ घेऊन त्वरित श्राद्ध करावे. विदूरथ लहान विहीर खोदून पाणी काढतो व विधिपूर्वक श्राद्ध पूर्ण करतो; तत्क्षणी कृतघ्न प्रेत दिव्यदेह प्राप्त करून विमानाने प्रस्थान करतो. शेवटी त्या विहिरीची कीर्ती पितरांना नित्य लाभ देणारी म्हणून स्थिर होते. प्रेतपक्षातील अमावास्येला कालशाक, वन्य तीळ व कापलेला दर्भ घेऊन तेथे श्राद्ध केल्यास ‘कृतघ्न-प्रेत-तीर्था’चे पूर्ण फळ मिळते; विविध पितृगण तेथे सदैव उपस्थित मानले आहेत, म्हणून योग्य काळी किंवा नेहमीच्या तिथींपलीकडेही तेथे श्राद्ध करणे पितृतृप्तीसाठी प्रशंसनीय आहे।
Shlokas
Verse 1
। सूत उवाच । एतस्मिन्नंतरे प्राप्तास्तस्य भूपस्य सेवकाः । केचिच्च दैवयो गेन श्वापदैरर्धभक्षिताः
सूत म्हणाले—याच दरम्यान त्या राजाचे सेवक तेथे आले. त्यांपैकी काही जण दैवयोगाने वन्य पशूंनी अर्धवट भक्षित झाले होते।
Verse 2
क्षुत्पिपासातुरा दीना दुःखेन महताऽन्विताः । पदपद्धतिमार्गेण येन यातः स भूपतिः
ते भूक-प्यासेने व्याकुळ, दीन आणि मोठ्या दुःखाने ग्रस्त होते; ज्या पायवाटेने तो राजा गेला होता, त्याच पायवाटेच्या मार्गाने तेही आले।
Verse 3
ते दृष्ट्वा पार्थिवं तत्र दिष्ट्यादिष्ट्येति सादरम् । ब्रुवंतः पादयोस्तस्य पतिता हर्षसंयुताः
तेथे राजाला पाहून ते आदराने ‘धन्य! धन्य!’ असे म्हणत, हर्षाने भरून त्याच्या पायांवर पडले।
Verse 4
ततस्तस्य नरेन्द्रस्य व्यसनं सैन्यसंभवम् । प्रोचुश्चैव यथादृष्टम नुभूतं यथाश्रुतम्
मग त्यांनी त्या नरेंद्राला सैन्यावर आलेले संकट सांगितले—जे त्यांनी पाहिले, जे अनुभवलं आणि जे ऐकलं, ते सर्व निवेदन केले।
Verse 5
अथ ते तापसाः सर्वे स च राजा ससेवकः । प्रसुप्ताः पादपस्याधः पर्णान्यास्तीर्यभूतले
तेव्हा ते सर्व तपस्वी आणि सेवकांसह राजा, झाडाखाली जमिनीवर पाने पसरून निजले।
Verse 6
ततस्तेषां प्रसुप्तानां सर्वेषां तत्र कानने । अतिक्रांता सुखेनैव रजनी सा महात्मनाम्
मग त्या वनात ते सर्व महात्मे झोपले असता, ती रात्रि सुखानेच शांतपणे निघून गेली।
Verse 7
ततः स प्रातरुत्थाय कृतपूर्वाह्णिकक्रियः । तं मुनिं प्रणिपत्योच्चैरनुज्ञाप्य मुहु र्मुहुः
मग तो पहाटे उठून पूर्वाह्निक नित्यकर्म करून, त्या मुनींना प्रणाम करून वारंवार आदराने निरोपाची आज्ञा मागू लागला।
Verse 8
निजैस्तैः सेवकैः सार्धं प्रस्थितः स्वपुरीं प्रति । माहिष्मतीं समुद्दिश्य दृष्ट्वा मार्गे शनैःशनैः
स्वतःच्या सेवकांसह तो आपल्या नगरीकडे निघाला; माहिष्मतीकडे उद्देशून मार्गाने हळूहळू पुढे गेला।
Verse 9
ततो निजगृहं प्राप्य कञ्चि त्कालं महीपतिः । विश्रम्य प्रययौ पश्चात्तूर्णं पुण्यं गयाशिरः
नंतर राजा आपल्या घरी पोहोचून काही काळ विश्रांती घेतली; मग विलंब न करता पवित्र गयाशिराकडे त्वरेने निघाला।
Verse 10
तच्च कालेन संप्राप्य स्नात्वा धौतांबरः शुचिः । मांसादाय ददौ श्राद्धं श्रद्धापूतेन चेतसा
योग्य काळी तो त्या तीर्थस्थानी पोहोचला; स्नान करून धुतले वस्त्र परिधान करून शुद्ध झाला. मग मांसादाच्या निमित्ताने श्रद्धेने पवित्र झालेल्या मनाने त्याने श्राद्ध केले.
Verse 11
अथाऽसौ पृथिवीपालः स्वप्नांते च ददर्श तम् । दिव्यमाल्यांबरधरं दिव्यगंधानुलेपनम् । विमानवरमारूढं स्तूयमानं च किंनरैः
मग त्या भूमिपालाने स्वप्नाच्या शेवटी त्याचे दर्शन घेतले—दिव्य माळा व वस्त्रे धारण केलेले, दिव्य सुगंधांनी अनुलेपित, श्रेष्ठ विमानावर आरूढ, आणि किन्नरांनी स्तुत केलेले.
Verse 12
मांसाद उवाच । प्रसादात्तव भूपाल मुक्तोऽहं प्रेतयोनितः । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि सांप्रतं त्रिदिवा लयम्
मांसाद म्हणाला—हे भूपाल! तुझ्या प्रसादाने मी प्रेतयोनीतून मुक्त झालो आहे. तुझे कल्याण असो. आता मी त्रिदिवधामास प्रस्थान करीत आहे.
Verse 13
ततः स प्रातरुत्थाय हर्षाविष्टो महीपतिः । विदैवतं समुद्दिश्य चक्रे श्राद्धं यथोचितम्
त्यानंतर तो महीपति सकाळी उठून हर्षाने भरून गेला आणि विधिपूर्वक दैवतास उद्देशून यथोचित श्राद्ध केले.
Verse 14
सोऽपि तेनैव रूपेण तस्य संदर्शनं गतः । स्वप्नांऽते भूमिपालस्य तद्वच्चोक्त्वा दिवं गतः
तोही त्याच रूपाने भूमिपालाच्या स्वप्नाच्या शेवटी दर्शनास आला; आणि पूर्वीप्रमाणेच वचन बोलून स्वर्गास गेला.
Verse 15
ततः प्रातस्तृतीयेऽह्नि कृतघ्नस्य महीपतिः । चक्रे श्राद्धं यथापूर्वं श्रद्धापूतेन चेतसा
त्यानंतर तिसऱ्या दिवशी सकाळी राजाने कृतघ्नासाठी पूर्वीप्रमाणे श्रद्धेने शुद्धचित्त होऊन पुन्हा श्राद्ध केले।
Verse 16
ततः सोऽपि समायातस्तस्य स्वप्ने महीपतेः । तेनैव प्रेतरूपेण दुःखेन महता वृतः
मग तोही त्या राजाच्या स्वप्नात आला—त्याच प्रेतरूपाने, महान दुःखाने वेढलेला।
Verse 17
कृतघ्न उवाच । न मे गतिर्महाराज संजाता पापकर्मिणः । तडागवित्तचौरस्य कृतघ्नस्य तथैव च
कृतघ्न म्हणाला—हे महाराज, पापकर्मी मला कोणतीही सद्गती मिळाली नाही; तळ्यासाठी ठेवलेले धन चोरले आणि मी कृतघ्नही होतो।
Verse 18
तस्मात्संजायते मुक्तिर्यथा मे पार्थिवोत्तम । तथैव त्वं कुरुष्याऽद्य सत्यवाक्यपरो भव
म्हणून, हे पार्थिवोत्तम, आज असा उपाय कर की मला मुक्ती मिळो; सत्यवचनात परायण होऊन तसेच कर।
Verse 19
सत्यमेव परं ब्रह्म सत्यमेव परं तपः । सत्यमेव परं ज्ञानं सत्यमेव परं श्रुतम्
सत्यच परम ब्रह्म, सत्यच परम तप; सत्यच परम ज्ञान, आणि सत्यच परम श्रुतीचे उपदेश।
Verse 20
सत्येन वायु र्वहति सत्येन तपते रविः । सागरः सत्यवाक्येन मर्यादां न विलंघयेत्
सत्यामुळे वारा वाहतो, सत्यामुळे सूर्य तापतो। सत्यवचनाच्या बळाने समुद्र आपली मर्यादा ओलांडत नाही।
Verse 21
तीर्थसेवा तपो दानं स्वाध्यायो गुरुसेवनम् । सर्वं सत्यविहीनस्य व्यर्थं संजायते यतः
तीर्थसेवा, तप, दान, स्वाध्याय आणि गुरुसेवा—सत्यहीन माणसासाठी हे सर्व निश्चयाने निष्फळ ठरते.
Verse 22
सर्वे धर्मा धृताः पूर्वमेकत्राऽन्यत्र चाप्यृतम् । तुलायां कौतुकाद्देवैर्जातं तत्र ऋतं गुरु
पूर्वी सर्व धर्म एकीकडे ठेवले आणि दुसरीकडे ऋतही ठेवले. देवांनी कुतूहलाने तराजूत तोलले; तेथे ऋत अधिक जड ठरले.
Verse 23
तस्मात्सत्यं पुरस्कृत्य मां तारय महामते । एतत्ते परमं श्रेयस्तपसोऽपि भविष्यति
म्हणून सत्याला अग्रस्थानी ठेवून, हे महामते, मला तार. हेच तुझे परम कल्याण ठरेल—तपापेक्षाही श्रेष्ठ.
Verse 24
विदूरथ उवाच । कथं ते जायते मुक्तिर्वद मे प्रेत सत्वरम् । करोमि येन तत्कर्म यद्यपि स्यात्सुदुष्करम् ः
विदूरथ म्हणाला—हे प्रेत, तुला मुक्ती कशी मिळेल ते मला लवकर सांग. ज्या कर्माने ते होईल ते मी करीन, जरी ते अतिशय कठीण असले तरी.
Verse 25
प्रेत उवाच । चमत्कारपुरे भूप श्रीक्षेत्रे हाटकेश्वरे । आस्ते पांसुभिराच्छन्नं कलेर्भीतं गयाशिरः
प्रेत म्हणाला—हे राजन्! चमत्कारपुरात, हाटकेश्वराच्या पवित्र क्षेत्रात, कलियुगास भयभीत असे गयाशिर धुळीने आच्छादित होऊन पडले आहे।
Verse 26
अधस्तात्प्लक्षवृक्षस्य दर्भस्थानैः समंततः । कालशाकैस्तथानेकैस्तिलैश्चारण्यसंभवैः
प्लक्षवृक्षाच्या खाली सर्व बाजूंनी दर्भगवताची ठिकाणे आहेत; तसेच अनेक कालशाक आणि अरण्यात उगवलेले तिळही तेथे आहेत।
Verse 27
तत्र गत्वा तिलैस्तैस्त्वं तैः शाकैस्तैः कुशैस्तथा । श्राद्धं देहि द्रुतं येन मुक्तिः संजायते मम
तेथे जाऊन त्या तिळांनी, त्या शाकांनी आणि त्या कुशांनी लवकर श्राद्ध कर; ज्यायोगे मला मुक्ती प्राप्त होईल।
Verse 28
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स दीनस्य दयान्वितः । जगाम तत्र यत्राऽस्ते स वृक्षः प्लक्षसंज्ञकः
त्याचे वचन ऐकून, दीनावर दया येऊन तो तेथे गेला, जिथे प्लक्ष नावाचा तो वृक्ष उभा होता।
Verse 29
दृष्ट्वा शाकांस्तिलांस्तांस्तु दर्भांस्तेन यथोदितान् । अखनत्तत्र देशे च जलार्थे लघु कूपिकाम्
त्याने सांगितल्याप्रमाणे शाक, तीळ आणि दर्भ पाहून, पाण्यासाठी त्याने त्याच ठिकाणी एक लहान विहीर खणली।
Verse 31
कृतमात्रे ततः श्राद्धे दिव्य रूपधरः पुमान् । विमानवरमारूढो विदूरथमथाऽब्रवीत्
श्राद्ध होताच एक पुरुष दिव्य रूप धारण करून श्रेष्ठ विमानावर आरूढ झाला आणि मग विदूरथास म्हणाला।
Verse 32
मुक्तोऽहं त्वत्प्रसादाच्च प्रेतत्वाद्दारुणाद्विभो । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि सांप्रतं त्रिदशालयम्
हे विभो! तुझ्या प्रसादाने मी भयंकर प्रेतत्वातून मुक्त झालो आहे। तुझे कल्याण असो; आता मी त्रिदशांच्या धामास जाईन।
Verse 33
सूत उवाच । ततः प्रभृति सा तत्र कूपिका ख्यातिमागता । पितॄणां पुष्टिदा नित्यं गयाशीर्षसमुद्भवा
सूत म्हणाले—त्या वेळेपासून तेथील ती कूपिका प्रसिद्ध झाली; ती नित्य पितरांना पुष्टी देणारी असून गयाशीर्षातून उत्पन्न झाली असे मानले जाते।
Verse 34
प्रेतपक्षस्य दर्शायां यस्तस्यां श्राद्धमाचरेत् । कालशाकेन विप्रेंद्रास्तथारण्योद्भवैस्तिलैः
हे विप्रेंद्रांनो! जो प्रेतपक्षाच्या दर्शा (अमावस्या) तिथीस तेथे काळशाक व अरण्यात उत्पन्न तिळांनी श्राद्ध करील—
Verse 35
कृंतितैश्च तथा दर्भैः सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः । स प्राप्नोति फलं कृत्स्नं कृतघ्नप्रेततीर्थतः
—आणि विधिपूर्वक कापलेल्या दर्भांसह, सम्यक श्रद्धेने युक्त होऊन, तो ‘कृतघ्न-प्रेत-तीर्था’पासून संपूर्ण फल प्राप्त करतो।
Verse 36
अग्निष्वात्ताः पितृगणास्तथा बर्हिषदश्च ये । तत्र संनिहिता नित्यमाज्यपाः सोमपास्तथा
अग्निष्वात्त नामक पितृगण तसेच बर्हिषद् पितृ, आणि आज्यप व सोमप पितृ—हे सर्व तेथे नित्य सदैव सन्निध असतात।
Verse 37
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन श्राद्धं तत्र समाचरेत् । काले वा । यदि वाऽकाले पितॄणां तुष्टये सदा
म्हणून सर्व प्रयत्नांनी तेथे श्राद्ध अवश्य करावे—काळी असो वा अकाळीही—कारण त्याने पितर सदैव तृप्त होतात।