Adhyaya 31

Verse 1

। सूत उवाच । तथान्यदपि तत्रास्ति नागतीर्थमनुत्तमम् । यत्र स्नातस्य सर्पाणां न भयं जायते क्वचित्

सूत म्हणाले—तेथे आणखी एक अनुपम नागतीर्थ आहे; जिथे स्नान केल्यावर कोणालाही कधीही सर्पभय उत्पन्न होत नाही.

Verse 2

तत्र श्रावणपञ्चम्यां यो नरः स्नानमाचरेत् । कृष्णायां न भयं तस्य कुलेऽपि स्यादहेः क्वचित्

तेथे श्रावणपंचमीला जो पुरुष स्नान करतो, त्याला कृष्णपक्षातही कधी सर्पभय होत नाही—त्याच्या कुळातही नाही.

Verse 3

तत्र पूर्वं तपस्तप्तं मातुः शापप्रपीडितैः । शेष प्रभृतिनागैस्तु मुक्तिहेतोर्हुताशनात्

तेथे पूर्वी मातृशापाने पीडित शेषप्रमुख नागांनी, मोक्षाच्या हेतूने, हुताशन (अग्नी)ला साधन मानून तप आचरले।

Verse 4

कम्बलाश्वतरौ नागौ तथा ख्यातौ धरातले । तत्र तप्त्वा तपस्तीव्रं संसिद्धिं परमां गतौ

धरणीतलावर कंबल व अश्वतर हे दोन नाग प्रसिद्ध होते. त्यांनी तेथे तीव्र तप करून परम सिद्धी प्राप्त केली।

Verse 5

अनंतो वासुकिश्चैव तक्षकश्च महावलः । कर्कोटश्चैव नागेन्द्रो मणिकण्ठस्तथापरः

अनंत व वासुकी, तसेच महाबली तक्षक; आणि नागेंद्र कर्कोट, तसेच दुसरा मणिकंठ—हेही (त्यांत) होते।

Verse 6

ऐरावतस्तथा शंखः पुण्डरीको महाविषः । शेषपूर्वाः स्मृता नागा एतेऽत्र नव नायकाः

तसेच ऐरावत, शंख, पुंडरीक आणि महाविष—हेही आहेत. शेषाला अग्रस्थानी मानून स्मरण केलेले हे येथे नऊ नागनायक आहेत।

Verse 7

एतेषां पुत्रपौत्राश्च तेषामपि विभूतिभिः । असंख्याभिरिदं व्याप्तं समस्तं धरणीतलम्

यांचे पुत्र-पौत्रही, आणि त्यांच्या असंख्य विभूतींमुळे, हे संपूर्ण धरणीतल व्यापून गेले।

Verse 8

अथ ते कुटिला दुष्टा भक्षयंति सदा जनान् । बहुत्वादपि संस्पर्शादपराधं विनापि च

तेव्हा ते कुटिल व दुष्ट सर्प सदैव लोकांना भक्षू लागले; केवळ त्यांच्या प्रचंड संख्येमुळे व स्पर्शमात्रानेही, मानवांचा अपराध नसतानासुद्धा।

Verse 9

ततः प्रजा इमाः सर्वा ब्रह्माणं शरणं गताः । पीडिताः स्म सुरश्रेष्ठ सर्पेभ्यो रक्ष सत्वरम्

म्हणून ही सर्व प्रजा ब्रह्मदेवांच्या शरण गेली व म्हणाली—“हे देवश्रेष्ठ! आम्ही पीडित आहोत; सर्पांपासून त्वरेने आमचे रक्षण करा।”

Verse 10

यावन्न शून्यतां याति सकलं वसुधातलम् । व्याप्तं सर्वैस्ततः सर्पैर्विषाढ्यैरतिभीषणैः

संपूर्ण वसुधातल जनशून्य होण्यापूर्वीच—कारण ते विषाने भरलेल्या अत्यंत भीषण सर्पांनी सर्वत्र व्यापले आहे—

Verse 11

अथ तानब्रवीद्ब्रह्मा शेषाद्यान्नवनायकान् । स्वसंततेः प्ररक्षध्वं भक्ष्यमाणा इमाः प्रजाः

तेव्हा ब्रह्मदेवांनी शेषादि त्या नऊ नायकांना म्हटले—“तुमच्या स्वतःच्या वंशाला आवरा व रक्षण करा; ही प्रजा भक्षिली जात आहे!”

Verse 13

अथ तेषां बहुत्वाच्च नैव रक्षा प्रजायते । वारिता अपि ते यस्मात्प्रकुर्वंति प्रजाक्षयम्

परंतु त्यांच्या प्रचंड संख्येमुळे प्रजेचे रक्षण खरेच होऊ शकले नाही; कारण रोखले तरी ते प्रजांचा क्षय घडवीतच राहिले।

Verse 14

ततः कोपपरीतात्मा तानाहूय कुलाधिपान् । तानुवाच स्वयं ब्रह्मा सर्वदेवसमागमे

त्यानंतर धर्मयुक्त क्रोधाने व्याकुळ झालेल्या ब्रह्म्याने त्या कुलाधिपतींना बोलाविले; आणि सर्व देवांच्या महासभेत स्वयं ब्रह्म्याने त्यांना संबोधिले।

Verse 15

भक्षयंति यतः सर्पा अपराधं विना प्रजाः । वारिता अपि ते तस्मात्तान्निगृह्णामि सांप्रतम्

कारण सर्प अपराध नसतानाही प्रजांचा भक्षण करतात, आणि रोखले तरी थांबत नाहीत; म्हणून मी आता त्यांना दंड देऊन आवर घालतो।

Verse 18

तच्छ्रुत्वा वेपमानास्ते सर्पाणां नवनायकाः । प्रोचुः प्रांजलयः सद्यः प्रणिपत्य पितामहम्

हे ऐकून सर्पांचे नऊ नायक थरथर कापू लागले; हात जोडून त्यांनी तत्क्षणी पितामह ब्रह्म्याला प्रणाम केला आणि म्हणाले।

Verse 19

भगवन्कुटिला ज्ञातिरस्माकं भवता कृता । तत्कस्मात्कुरुषे कोपं जातिधर्मानुवर्तिनाम्

भगवन्! आमची कुटिल (वाकडी) जात-परंपरा आपणच घडविली आहे; मग जे आपल्या जातिधर्माचेच अनुसरण करतात, त्यांच्यावर आपण क्रोध का करता?

Verse 20

ब्रह्मोवाच । यदि नाम मया सृष्टा यूयं दिष्ट्या विषोल्बणाः । अपराधं विना कस्माद्भक्षयध्व इमाः प्रजाः

ब्रह्मा म्हणाले—जरी मीच तुम्हाला निर्माण केले आणि दैवयोगाने तुम्ही विषाने उग्र असलात; तरीही अपराध नसताना या प्रजांचे भक्षण तुम्ही का करता?

Verse 21

नागा ऊचुः । मर्यादां कुरु देवेश अस्माकं मानवैः सह । अथवा संप्रयच्छस्व स्थानं मानुषवर्जितम्

नाग म्हणाले—हे देवेश! मानवांबरोबर आमची योग्य मर्यादा ठरवा; अथवा मनुष्यवर्जित असे निवासस्थान आम्हांस द्या।

Verse 22

पारिक्षितमखे तस्मिन्सर्पाणां चित्रभानुना । समंताद्दह्यमानानां रक्षोपायं प्रचिंतय

त्या पारिक्षित-यज्ञात, चित्रभानुने सर्व बाजूंनी जाळल्या जाणाऱ्या सर्पांच्या रक्षणाचा उपाय तू विचार कर।

Verse 23

यथा न संततिच्छेदो जायते प्रपितामह । अस्माकं सर्वलोकेषु तथा त्वं कर्तुमर्हसि

हे प्रपितामह! सर्व लोकांत आमचा वंशच्छेद होऊ नये, असे तू करणे योग्य आहे।

Verse 24

ब्रह्मोवाच । जरत्कारुरिति ख्यातो भविष्यति क्वचिद्द्विजः । स संतानकृते भार्यां भूमावन्वेषयिष्यति

ब्रह्मा म्हणाले—कुठेतरी ‘जरत्कारु’ नावाने ख्यात असा एक द्विज होईल; तो संतानार्थ भूमीवर पत्नीचा शोध घेईल।

Verse 25

भाविनी च भवद्वंशे जरत्कन्या सुशोभना । सा देया चादरात्तस्मै पुत्रार्थं वरवर्णिनी

आणि तुमच्या वंशात ‘जरत्कन्या’ नावाची सुंदर कन्या होईल; उत्तम वर्णाची ती पुत्रार्थ आदराने त्यास द्यावी।

Verse 26

ताभ्यां यो भविता पुत्रः स शेषान्रक्षयिष्यति । सर्पाञ्छुद्धसमाचारान्मर्यादासु व्यवस्थितान्

त्या दोघांपासून जो पुत्र जन्मेल, तो उरलेल्या नागांचे रक्षण करील—शुद्ध आचरणी व मर्यादेत स्थित असलेल्यांचे।

Verse 27

सुतलं नितलं चैव तथैव वितलं च यत् । तस्याधस्ताच्चतुर्थे च वसतिर्वो धरातले

सुतल, नितल आणि वितल यांच्या खाली, त्यांच्याही अधः असलेल्या चौथ्या प्रदेशात, पृथ्वीवर तुमचे निवासस्थान ठरेल।

Verse 28

मया दत्तेऽतिरम्ये च सर्वभोगसमन्विते । तस्माद्व्रजत तत्रैव परित्यज्य महीतलम्

माझ्याकडून दिलेले ते स्थान अतिशय रम्य व सर्व भोगांनी युक्त आहे; म्हणून महीतल सोडून तिथेच जा।

Verse 29

तत्र भुंजथ सद्भोगा न्गत्वाऽशु मम शासनात् । पुत्रपौत्रसमोपेतांस्त्रिदशैरपि दुर्लभान्

माझ्या आज्ञेने लवकर तिथे जाऊन, पुत्र-पौत्रांसह, उत्तम भोगांचा उपभोग करा—जे देवांनाही दुर्लभ आहेत।

Verse 30

नागा ऊचुः । भोगानपि प्रभुंजाना न वयं तत्र पद्मज । शक्नुमो वस्तुमुर्व्यां नस्तस्मात्स्थानं प्रदर्शय । मर्यादया वर्तयामो यत्रस्था मानवैः समम्

नाग म्हणाले—हे पद्मज! तिथे भोग उपभोगूनही आम्ही पृथ्वीवर राहू शकत नाही; म्हणून आम्हाला असे स्थान दाखवा, जिथे मर्यादेत राहून आम्ही मानवांसह वास करू.

Verse 31

ब्रह्मोवाच । एषा तिथिर्मया दत्ता युष्माकं धरणीतले । पंचमी शेषकालस्तु नेयस्तत्रं रसातले

ब्रह्मा म्हणाले—ही तिथी मी तुम्हांला धरणीतलावर प्रदान केली आहे। पंचमीला उरलेला काळ तेथेच रसातळात व्यतीत करावा।

Verse 32

तत्रागतैर्न हंतव्या मानवा दोषवर्जिताः । मंत्रसंरक्षितांगाश्च तथौषधिकृतादराः

तेथे आलेल्या दोषरहित मानवांना इजा करू नये; त्यांचे अवयव मंत्रांनी संरक्षित असतात आणि औषधोपचारांनी त्यांची योग्य सेवा होते।

Verse 33

चमत्कारपुरे क्षेत्रे मया दत्ता स्थितिः सदा । पृथिव्यां कुलमुख्यानां नागानां नागसत्तमाः

हे नागश्रेष्ठा! चमत्कारपुराच्या पवित्र क्षेत्रात पृथ्वीवर कुलमुख्य, अग्रगण्य नागांना मी सदैवचा निवास दिला आहे।

Verse 34

सूत उवाच । एवमुक्ताश्च ते नागा ब्रह्मणा सत्वरं ययुः । पातालं कुलमुख्याश्च तस्मिन्क्षेत्रे व्यवस्थिताः

सूत म्हणाले—ब्रह्माने असे सांगितल्यावर ते नाग त्वरेने पाताळात गेले; आणि कुलमुख्य त्या पवित्र क्षेत्रात स्थिर झाले।

Verse 35

तत्र श्रावणपंचम्यां यस्तान्पूजयते नरः । स प्राप्नोति नरोऽभीष्टं तेषामेव प्रसादतः

तेथे श्रावण-पंचमीला जो मनुष्य त्या नागांची पूजा करतो, तो त्यांच्या कृपेने आपले अभिष्ट फल प्राप्त करतो।

Verse 36

तस्य वंशेऽपि सर्पाणां न भयं स्यान्न किल्बिषम् । न रोगो नोपसर्गश्च न च भूतभयं क्वचित्

त्या भक्ताच्या वंशातही सर्पभय होत नाही, पाप लागत नाही; रोग नाही, उपसर्ग नाही, आणि कुठेही भूतभय होत नाही।

Verse 37

अपुत्रस्तत्र यः श्राद्धं करोति सुतवांछया । पुत्रं विशिष्टमासाद्य पितॄणामनृणो हि सः

त्या तीर्थस्थानी जो अपुत्र पुरुष पुत्रप्राप्तीच्या इच्छेने श्राद्ध करतो, तो श्रेष्ठ पुत्र मिळवून पितृऋणातून खरोखर मुक्त होतो।

Verse 38

तथा वंध्या च या नारी पंचम्यां भास्करोदये । श्रावणे कुरुते स्नानं कृष्णपक्षे विशेषतः । सा सद्यो लभते पुत्रं स्ववंशोद्धरणक्षमम्

तसेच जी वंध्या स्त्री श्रावणातील कृष्णपक्षात विशेषतः पंचमीला सूर्योदयास तेथे स्नान करते, ती त्वरित वंशोद्धारक्षम पुत्र प्राप्त करते।

Verse 39

सर्वरोगविनिर्मुक्तं सुरूपं विनयान्वितम् । भ्रष्टराज्यो नरो यो वा तत्र स्नानं समाचरेत्

जो नर तेथे स्नान करतो तो सर्व रोगांपासून मुक्त होऊन सुरूप व विनययुक्त होतो; आणि ज्याचे राज्यभ्रंश झाले असेल तोही स्नानाने पुन्हा भाग्य प्राप्त करतो।

Verse 40

ततः पूजयते नागाञ्छ्रावणे पंचमीदिने । स हत्वाऽरिगणा न्सर्वान्भूयोराज्यमवाप्नुयात्

त्यानंतर श्रावणातील पंचमीदिनी नागांची पूजा करावी; तो सर्व शत्रुगणांचा पराभव करून पुन्हा राज्य प्राप्त करतो।

Verse 41

येषां मृत्युर्मनुष्याणां जायते सर्पभक्षणात् । न तेषां जायते मुक्तिः प्रेतभावात्कथंचन

ज्या मनुष्यांचा मृत्यू सर्पदंशाने होतो, त्यांना प्रेतभाव प्राप्त झाल्यामुळे कधीही मुक्ती होत नाही।

Verse 42

यावन्न क्रियते श्राद्धं तस्मिंस्तीर्थे द्विजोत्तमाः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मृतस्याहिप्रदंक्षणात् । श्राद्धं कार्यं प्रयत्नेन तस्मिंस्तीर्थेऽहिसंभवे

हे द्विजोत्तमांनो, त्या तीर्थस्थानी जोपर्यंत श्राद्ध केले जात नाही तोपर्यंत (उद्धार) होत नाही. म्हणून सर्पदंशाने मृत झालेल्यास त्या अहिसंभव तीर्थात सर्व प्रयत्नांनी श्राद्ध अवश्य करावे।

Verse 43

अत्र वः कीर्तयिष्यामि पुरावृत्तां कथां शुभाम् । इन्द्रसेनस्य राजर्षेः सर्वपातकनाशिनीम्

आता मी तुम्हाला प्राचीन काळातील एक शुभ कथा सांगतो—राजर्षी इन्द्रसेनाची, जी सर्व पापांचा नाश करणारी आहे।

Verse 44

इन्द्रसेनो महीपालः पुरासीद्रिपुदर्पहा । अश्वमेधसहस्रेण इष्टं तेन महात्मना

इन्द्रसेन नावाचा एक महीपाल पूर्वी होता, जो शत्रूंचा दर्प नष्ट करणारा होता. त्या महात्म्याने सहस्र अश्वमेध यज्ञ केले होते।

Verse 45

ततः स दैवयोगेन प्रसुप्तः शयने शुभे । दष्टः सर्पेण मुक्तश्च इन्द्रसेनो महीपतिः । वियुक्तश्चैव सहसा जीवितव्येन तत्क्षणात्

नंतर दैवयोगाने शुभ शय्येवर झोपलेल्या राजा इन्द्रसेनास सर्पाने दंश केला आणि तो प्राणमुक्त झाला; त्या क्षणीच तो सहसा आयुष्यापासून वियुक्त झाला।

Verse 46

ततस्तस्य सुतोऽभीष्टस्तस्योद्देशेन कृत्स्नशः । चकार प्रेतकार्याणि स्मृत्युक्तानि च भक्तितः

त्यानंतर त्याच्या प्रिय पुत्राने पित्याच्या उद्देशाने स्मृतिशास्त्रात सांगितलेली सर्व प्रेतकार्ये पूर्णपणे भक्तिभावाने केली।

Verse 47

गंगायामस्थिपातं च कृत्वा श्राद्धानि षोडश । गयां गत्वा ततश्चक्रे श्राद्धं श्रद्धासमन्वितः

गंगेत अस्थिविसर्जन करून त्याने षोडश श्राद्धे केली; नंतर गया येथे जाऊन श्रद्धायुक्त होऊन तेथेही श्राद्ध केले।

Verse 48

अथ स्वप्नांतरे प्राप्तः पिता तस्य स भूपतिः । प्रोवाच दुःखितः पुत्रं बाष्पव्याकुललोचनम्

मग स्वप्नात त्याचा पिता—तो राजा—प्रकट झाला; दुःखी होऊन अश्रूंनी व्याकुळ झालेल्या पुत्रास बोलला।

Verse 49

सर्पमृत्योः सकाशान्मे प्रेतत्वं पुत्र संस्थितम् । तेन मे भवता दत्तं न किञ्चिदुपतिष्ठते

हे पुत्रा, सर्पमृत्यूमुळे मी प्रेतत्वात स्थित झालो आहे; म्हणून तू दिलेले काहीही मला प्राप्त होत नाही।

Verse 50

चमत्कारपुरं क्षेत्रं तस्मात्त्वं गच्छ सत्वरम् । तत्र तीर्थे कुरु श्राद्धं सर्पाणां मत्कृते सुत

म्हणून तू त्वरेने चमत्कारपुर या पवित्र क्षेत्रात जा; तेथील तीर्थात माझ्यासाठी सर्पांच्या निमित्ताने श्राद्ध कर, पुत्रा।

Verse 51

येन संजायते मोक्षः प्रेतत्वा द्दारुणान्मम । स ततः प्रातरुत्थाय तत्स्मृत्वा नृपतेर्वचः

या तीर्थकर्माने मला या दारुण प्रेतावस्थेतून मोक्ष मिळेल. मग तो पहाटे उठून राजाचे वचन स्मरून पुढे निघाला.

Verse 52

प्रेतरूपस्य दुःखार्तस्तत्तीर्थं सत्वरं गतः । चकार च ततः श्राद्धं श्रावणे पंच मीदिने

पित्याच्या प्रेतरूपातील दुःखाने व्याकुळ होऊन तो त्वरेने त्या तीर्थास गेला. मग श्रावण महिन्याच्या पंचमी दिवशी त्याने श्राद्ध केले.

Verse 53

स्नात्वा श्रद्धासमोपेतः संनिवेश्य पुरोधसम् । ततः स दर्शनं प्राप्तो भूयोऽपि च यथा पुरा

स्नान करून श्रद्धायुक्त होऊन त्याने पुरोहितास आसनावर बसविले. मग पूर्वीप्रमाणे त्याला पुन्हा दर्शन झाले.

Verse 55

फलं श्राद्धस्य चात्र त्वं कारणं शृणु पुत्रक । श्राद्धार्हा ब्राह्मणाश्चात्र चमत्कारपुरोद्भवाः

हे पुत्रा, येथे श्राद्धाचे फळ का मिळते, त्याचे कारण ऐक. येथे चमत्कारपुरातून उत्पन्न झालेले ब्राह्मणच श्राद्धास योग्य आहेत.

Verse 56

क्षेत्रेऽपि गर्हिताः श्राद्धे येऽन्यत्र व्यंगकादयः । अत्र यत्क्रियते किञ्चिद्दानं वा व्रतमेव च

जे अन्यत्र श्राद्धकर्मात निंद्य मानले जातात—व्यंग इत्यादी—तेही या क्षेत्रात (दोषरहित ठरतात). येथे जे काही केले जाते, दान असो वा व्रत, ते सर्व सार्थक व फलदायी होते.

Verse 57

तथान्यदपि विप्रार्हं कर्म यज्ञसमुद्भवम् । तत्तेषां वचनात्सर्वं पूर्णं स्यादपि खंडितम् । परोक्षे वापि संपूर्णं वृथा संजायते स्फुटम्

तसेच ब्राह्मणांस योग्य, यज्ञधर्मातून उत्पन्न झालेले कोणतेही कर्म—त्यांच्या वचनमात्राने—खंडित असले तरी पूर्णत्व पावते. परंतु ते उपस्थित नसतील तर, अन्यथा पूर्ण कर्मही स्पष्टपणे निष्फळ ठरते.

Verse 58

तस्मादस्मात्पुराद्विप्रान्समानीय ततः परम् । मम नाम्ना कुरु श्राद्धं येन मुक्तिः प्रजायते

म्हणून या नगरातून विद्वान ब्राह्मणांना बोलावून आण; आणि त्यानंतर माझ्या नावाने श्राद्ध कर—ज्यामुळे मुक्ती उत्पन्न होते.

Verse 59

अथासौ प्रातरुत्थाय स्मरमाणः पितुर्वचः । दुःखेन महताविष्टः प्रविवेश पुरोत्तमे

मग तो तो पहाटे उठला, पित्याचे वचन स्मरत; महान दुःखाने व्याकुळ होऊन तो त्या उत्तम नगरीत प्रवेशला.

Verse 60

ततश्चान्वेषयामास श्राद्धार्हान्ब्राह्मणान्नृपः । यत्नतोऽपि न लेभे स धनाढ्या ब्राह्मणा यतः

त्यानंतर राजाने श्राद्धास योग्य ब्राह्मणांचा शोध घेतला; पण प्रयत्न करूनही त्याला कोणी मिळाले नाही, कारण तेथील ब्राह्मण धनाढ्य होते.

Verse 61

न तत्र दुःखितः कश्चिद्दरिद्रोऽपि न दुःखितः । नाकर्मनिरतो वापि पाखण्डनिरतोऽथवा

तेथे कोणीही दुःखी नव्हता; गरीबही दुःखी नव्हते. कोणी अकर्मात रत नव्हता, आणि कोणी पाखंड वा ढोंगधर्मातही प्रवृत्त नव्हता.

Verse 62

स्थानेस्थाने महानादा उत्सवाश्च गृहेगृहे । वेदविद्याविनोदाश्च स्मृति वादास्तथैव च

ठिकठिकाणी उत्सवांचा महानाद होत असे आणि घराघरांत सणसमारंभ. वेदविद्येचा विनोद तसेच स्मृतिनिष्ठ वादविवादही होत.

Verse 63

श्रूयंते याज्ञिकानां च यज्ञकर्मसमुद्भवाः । न दुर्भिक्षं न च व्याधिर्नाकालमरणं नृणाम् । न मृत्युः कस्यचित्तत्र पुरे ब्राह्मण सेविते

याज्ञिकांच्या यज्ञकर्मातून उठणारे नाद ऐकू येत. तेथे न दुर्भिक्ष, न व्याधी, न माणसांचा अकालमृत्यू; ब्राह्मणसेवित त्या नगरीत कोणावरही मृत्यू येत नसे.

Verse 64

यथर्तुवर्षी पर्जन्यः सस्यानि गुणवन्ति च । भूरिक्षीरस्रवा गावः क्षीराण्याजाविकानि च

ऋतुनुसार पर्जन्यवृष्टी होत असे आणि धान्ये गुणवान होत. गायी भरपूर दूध देत, तसेच शेळ्या-मेंढ्यांचे दूधही विपुल असे.

Verse 65

यंयं प्रार्थयते विप्रं स श्राद्धार्थं महीपतिः । स स तं भर्त्सयामास दुरुक्तैः कोपसंयुतः

श्राद्धासाठी राजा ज्या ज्या ब्राह्मणास विनवी, तो तो ब्राह्मण क्रोधाने भरून कठोर वचनांनी त्याला धारेवर धरत असे.

Verse 66

धिग्धिक्पापसमाचार क्षत्रियापसदात्मक । किं कश्चिद्ब्राह्मणोऽश्नाति प्रेतश्राद्धे विशेषतः

“धिक् धिक्! पापाचार करणाऱ्या, क्षत्रियांचा अधम! कोणता ब्राह्मण तुझे अन्न खाईल—विशेषतः प्रेतश्राद्धात?”

Verse 67

तस्माद्गच्छ द्रुतं यावन्न कश्चिच्छपते द्विजः । निहन्ति वा प्रकोपेन स्वर्गमार्गनिरोधकम्

म्हणून त्वरेने निघून जा—कुठे एखादा द्विज तुला शाप देईल; किंवा क्रोधाने तुला मारून तुझा स्वर्गमार्ग अडवील।

Verse 68

सूत उवाच । ततः स दुःखितो राजा निश्चक्राम भयार्दितः । चमत्कारपुरात्तस्माद्वैलक्ष्यं परमं गतः

सूत म्हणाले—तेव्हा तो दुःखी राजा भयाने व्याकुळ होऊन बाहेर पडला; आणि त्या चमत्कारपुरातून निघून परम वैलक्ष्याला गेला।

Verse 69

चिन्तयामास राजेंद्र स्मृत्वावस्थां पितुश्च ताम् । किं करोमि क्व गच्छामि कथं मे स्यात्पितुर्गतिः

पित्याची ती अवस्था स्मरून राजेंद्र विचार करू लागला—“मी काय करू? कुठे जाऊ? माझ्या पित्याची सद्गती कशी होईल?”

Verse 70

ततः स सचिवान्सर्वान्प्रेषयित्वा गृहं प्रति । एकाकी भिक्षुरूपेण स्थितस्तत्रैव सत्पुरे

मग त्याने सर्व सचिवांना घरी पाठवून दिले; आणि एकटा भिक्षुरूप धारण करून त्याच सत्पुरात राहिला।

Verse 71

स ज्ञात्वा नगरे तत्र ब्राह्मणं शंसितव्रतम् । सर्वेषां ब्राह्मणेंद्राणां मध्ये दाक्षिण्यभाजनम्

त्या नगरात त्याला व्रतपालनासाठी प्रसिद्ध असा एक ब्राह्मण कळला—श्रेष्ठ ब्राह्मणांमध्ये जो दान-दक्षिणा व सन्मानाचा परम पात्र होता।

Verse 72

देवशर्माभिधानं तु शरणागतवत्सलम् । आहिताग्निं चतुर्वेदं स्मृतिमार्गानुयायिनम्

त्याचे नाव देवशर्मा—शरण आलेल्यांवर वात्सल्य करणारा; आहिताग्नी, चतुर्वेदज्ञ आणि स्मृतिमार्गाचा अनुयायी।

Verse 73

ततस्तु प्रातरुत्थाय कृत्वांत्यजमयं वपुः । शोधयामास कृच्छ्रेण मलोत्सर्गनिकेतनम्

मग तो तो पहाटे उठून अंत्यजासारखे शरीर धारण करून, मोठ्या कष्टाने मलोत्सर्गाचे ठिकाण स्वच्छ करू लागला।

Verse 74

अथ यः कुरुते कर्म तत्र विष्ठाप्रशोधनम् । सोऽभ्येत्य तमुवाचेदं कोपसंरक्तलोचनः

मग तेथे विष्ठा-प्रशोधनाचे काम करणारा, क्रोधाने लाल डोळ्यांनी त्याच्याजवळ येऊन असे म्हणाला।

Verse 75

कुतस्त्वमिह संप्राप्तो मद्वृत्तेरुपघातकृत् । तस्माद्गच्छ द्रुतं नो चेन्नयिष्ये यमसादनम्

“तू इथे कुठून आलास, माझ्या उपजीविकेचा घात करणारा? म्हणून लवकर निघून जा; नाहीतर तुला यमसदनास पाठवीन!”

Verse 76

तस्यैवं वदतोऽप्याशु बलात्स पृथिवीपतिः । शोधयामास तत्स्थानं देवशर्मसमुद्भवम्

तो असे बोलत असतानाही, पृथ्वीपतीने दृढ संकल्पाच्या बळावर देवशर्मासंबंधित ते स्थान त्वरेने शुद्ध करणे चालू ठेवले।

Verse 77

ततः संवत्सरस्यांते चंडालेन द्विजोत्तमाः । स प्रोक्त उचिते काले प्रणिपत्य च दूरतः

मग वर्षाच्या अखेरीस, हे द्विजोत्तमांनो, योग्य वेळी त्या चांडाळाने दूरूनच प्रणाम करून त्याला संबोधिले।

Verse 78

स्वामिंस्तव कुलेप्येवं गूथाशोधनकर्मकृत् । तदस्माकं न चान्यस्य तत्किमन्यः प्रवेशितः

“स्वामी! तुमच्या कुळातही असा एक आहे जो मैला-शोधनाचे काम करतो. ते काम आमचेच, दुसऱ्याचे नाही—मग दुसऱ्याला का आणून त्यात घातले?”

Verse 79

अथ श्रुत्वा च तद्वाक्यं स प्राह द्विजसत्तमः । न मया कश्चिदन्योऽत्र निर्दिष्टो गोप्यकर्मणि । अधिकारस्त्वयात्मीयस्तथा कार्यो यथा पुरा

ते शब्द ऐकून द्विजश्रेष्ठ म्हणाले—“या गुप्त कार्यासाठी येथे मी दुसऱ्याला नेमलेले नाही. अधिकार तुझाच आहे; पूर्वीप्रमाणेच ते कार्य कर.”

Verse 80

तदान्यदिवसे प्राप्ते सोंऽत्यजः कोपसंयुतः । शस्त्रमादाय संप्राप्तो वधार्थं तस्य भूपतेः

मग दुसऱ्या दिवशी तो अंत्यज क्रोधाने भरून शस्त्र घेऊन त्या राजाचा वध करण्यासाठी तेथे आला।

Verse 81

शस्त्रोद्यतकरं दृष्ट्वा प्रहारेकृतनिश्चयम् । ततस्तं लीलया भूयो मुष्टिना मूर्ध्न्यताडयत्

त्याला शस्त्र उगारून प्रहार करण्याचा निश्चय केलेला पाहून, त्याने सहजपणे पुन्हा मुठीने त्याच्या मस्तकावर घाव घातला।

Verse 82

ततस्तस्य विनिष्क्रांते लोचने तत्क्षणाद्द्विजाः । सुस्राव रुधिरं पश्चात्पपात गतजीवितः

तेव्हा त्याच क्षणी त्याचे डोळे बाहेर आले, हे द्विजहो; रक्त वाहू लागले आणि थोड्याच वेळात तो प्राणहीन होऊन कोसळला।

Verse 83

तं श्रुत्वा निहतं तेन चंडालं निजकिंकरम् । देवशर्मातिकोपेन तद्वधार्थमुपागतः

आपला चांडाल सेवक त्याच्याच हातून मारला गेला हे ऐकून, देवशर्मा तीव्र क्रोधाने त्याचा वध करण्यासाठी तेथे आला।

Verse 84

ततः पुत्रैश्च पौत्रैश्च सहितोऽन्यैश्च बन्धुभिः । लोष्टैस्तं ताडयामास भर्त्समानो मुहुर्मुहुः

मग पुत्र, पौत्र आणि इतर नातेवाईकांसह त्याने मातीच्या ढेकळांनी त्याला मारले आणि वारंवार त्याची निंदा केली।

Verse 85

सोऽपि संताड्यमानस्तु प्रहारैर्जर्जरीकृतः । वेदोच्चारं ततश्चक्रे दर्शयित्वोपवीतकम्

तोही मार खात-खात प्रहारांनी जर्जर झाला; मग त्याने यज्ञोपवीत दाखवून वेदपाठ सुरू केला।

Verse 86

अथ ते विस्मिताः सर्वे देवशर्मपुरःसराः । ब्राह्मणास्तं समुद्वीक्ष्य वेदोच्चारपरायणम्

तेव्हा देवशर्माच्या पुढाकाराने ते सर्व ब्राह्मण त्याला वेदपाठात पूर्ण तल्लीन पाहून आश्चर्यचकित झाले।

Verse 87

पृष्टश्च किमिदं कर्म तवांत्यजजनोचितम् । एषा वेदात्मिका वाणी स्पष्टाक्षरकलस्वना । तत्किं शापपरिभ्रष्टस्त्वं कश्चिद्ब्राह्मणोत्तमः

त्याला विचारले—“अंत्यजास योग्य असे हे कर्म तू का करीत आहेस? पण तुझी वाणी वेदमयी आहे, स्पष्ट अक्षरांची व मधुर स्वरांची. मग तू शापाने पतित झालेला एखादा श्रेष्ठ ब्राह्मण आहेस काय?”

Verse 88

येनैवं कुरुषे कर्म गर्हितं चांत्यजैरपि । ततः स प्रहसन्नाह क्षत्रियोऽहं महीपतिः । विष्णुसेन इति ख्यातो हैहयान्वयसंभवः

“अंत्यजही ज्याला निंद्य मानतात असे हे गर्हित कर्म तू का करतोस?” असे ऐकून तो हसत म्हणाला—“मी क्षत्रिय, राजा आहे. मी विष्णुसेन म्हणून प्रसिद्ध असून हैहय वंशात जन्मलो आहे.”

Verse 89

सोहमाराधनार्थाय त्वस्मिन्स्थान उपागतः । अद्य संवत्सरो जातः कर्मण्यस्मिन्रतस्य च

“आराधना व प्रसन्नता मिळविण्यासाठी मी या स्थानी आलो आहे. आज या व्रत-कर्मात रत राहून मला पूर्ण एक वर्ष झाले आहे.”

Verse 90

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स विप्रः कृपयान्वितः । कृतांजलिपुटो भूत्वा तमुवाच महीपतिम्

सूत म्हणाले—त्याचे वचन ऐकून तो ब्राह्मण करुणेने भरून गेला. हात जोडून त्याने त्या राजाला म्हटले.

Verse 92

नास्ति मे किञ्चिदप्राप्तं तथाऽसाध्यं महीपते । तस्मात्तव करिष्यामि कृत्यं यद्यपि दुर्लभम्

“हे महीपते! माझ्यासाठी काहीही अप्राप्य नाही, काहीही असाध्य नाही. म्हणून तुझे आवश्यक कृत्य, जरी ते दुर्लभ असले तरी, मी पूर्ण करीन.”

Verse 93

राजोवाच । पिता ममाहिना दष्टः प्रेतत्वं समुपागतः । सोऽत्र नागह्रदे श्राद्धे कृते मुक्तिमवाप्नुयात्

राजा म्हणाला— माझ्या पित्याला सर्पाने दंश केला आणि तो प्रेतत्वास गेला आहे. येथे नागह्रदात श्राद्ध केल्यास त्याला मोक्ष प्राप्त होईल.

Verse 94

तस्मात्तत्तारणार्थाय विप्रकृत्यं समाचर । एतदर्थं मयैतत्ते कृतं कर्म विगर्हितम्

म्हणून त्याच्या उद्धारासाठी ब्राह्मणोचित विधी आचर. याच हेतूने मी तुझ्याविषयी हे निंद्य कर्म केले आहे.

Verse 95

देवशर्मोवाच । एवं कुरु नृपश्रेष्ठ श्राद्धेऽहं ते पितुः स्वयम् । ब्राह्मणः संभविष्यामि तस्माच्छ्राद्धं समाचर

देवशर्मा म्हणाला— हे नृपश्रेष्ठ, तसेच कर. तुझ्या पित्याच्या श्राद्धात मी स्वतः ब्राह्मण (ग्राही/आचार्य) होईन; म्हणून श्राद्ध कर.

Verse 96

सूत उवाच । अथ ते सुहृदस्तस्य पुत्राः पौत्राश्च बांधवाः । प्रोचुर्नैतत्प्रयुक्तं ते श्राद्धं भोक्तुं विगर्हितम्

सूत म्हणाला— मग त्याचे मित्र, त्यांचे पुत्र-पौत्र व बांधव म्हणाले— तुझ्या द्वारा आयोजित हे श्राद्ध भक्षण करणे अयोग्य व निंद्य आहे.

Verse 97

तस्माद्यदि भवानस्य श्राद्धे भोक्ता ततः स्वयम् । सर्वे भवन्तं त्यक्षामस्तथान्येऽपि द्विजोत्तमाः

म्हणून जर आपणच त्याच्या श्राद्धात भोक्ता (भोजन करणारे) झालात, तर आम्ही सर्व तुम्हाला त्यागू; तसेच इतरही श्रेष्ठ द्विज.

Verse 98

देवशर्मोवाच । कामं त्यजत मां सर्वे यूयमन्येऽपि ये द्विजाः । मयैवास्य प्रतिज्ञातं भोक्तुं श्राद्धे महीपतेः

देवशर्मा म्हणाले—तुम्ही सर्वजण इच्छिल्यास मला सोडा; इतर द्विजही सोडोत. पण मी स्वतः राजाच्या श्राद्धात भोजन करीन अशी प्रतिज्ञा केली आहे.

Verse 99

एवमुक्त्वा स विप्रेंद्रस्तेनैव सहितस्तदा । नागह्रदं समासाद्य श्राद्धे वै भुक्तवानथ

असे बोलून तो विप्रश्रेष्ठ त्याच्यासह तेव्हा नागह्रदास जाऊन तेथे श्राद्धविधीत भोजन करू लागला.

Verse 100

भुक्तमात्रे ततस्तस्मिन्वागुवाचाशरीरिणी । नादयंती जगत्सर्वं हर्षयंती महीपतिम्

भोजन होताच तेव्हा एक अशरीरी वाणी बोलली; ती सर्व जगात निनादून राजाला हर्षित करू लागली.

Verse 101

प्रेतभावाद्विनिर्मुक्तः पुत्राहं त्वत्प्रभावतः । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि सांप्रतं त्रिदिवालयम्

‘तुझ्या प्रभावाने मी प्रेतभावातून मुक्त झालो; मी तुझा पुत्र आहे. तुझे कल्याण असो; आता मी त्रिदिवाच्या धामास जात आहे.’

Verse 102

तत्कृत्वा नृपतिर्हृष्टस्तं प्रणम्य द्विजोत्तमम् । प्रोवाच कुरु मे वाक्यं यद्ब्रवीमि द्विजोत्तम

हे सर्व झाल्यावर राजा हर्षित झाला; त्या द्विजोत्तमास प्रणाम करून म्हणाला—‘हे द्विजोत्तम, मी जे सांगतो ते माझ्यासाठी करा.’

Verse 103

अस्ति माहिष्मतीनाम नगरी नर्मदातटे । सा चास्माकं राजधानी पितृपर्यागता विभो

नर्मदेच्या तीरावर ‘माहिष्मती’ नावाची एक नगरी आहे. हे विभो, तीच आमची राजधानी, पितृपरंपरेने आम्हांस प्राप्त झालेली आहे.

Verse 104

अहं यच्छामि ते ब्रह्मन्समस्तविषयान्विताम् । मया भृत्येन तत्रस्थः कुरु राज्यमकंटकम्

हे ब्राह्मण, मी तुला (ती राजधानी) सर्व विषय-प्रदेशांसह अर्पण करीत आहे. मी तुझा भृत्य होऊन तेथेच राहीन; तू निष्कंटक राज्य कर.

Verse 106

सूत उवाच । एवं विसर्जितस्तेन जगाम स महापतिः । स्वं देशं हर्षसंयुक्तः कृतकृत्यो द्विजोत्तमाः

सूत म्हणाला—अशा रीतीने त्याने निरोप दिल्यावर तो महापती आपल्या देशास गेला; हर्षयुक्त, कृतकृत्य होऊन—हे द्विजोत्तमांनो!

Verse 107

सोऽपि सर्वैः परित्यक्तो ब्राह्मणैः पुरवासिभिः । देवशर्मा समुद्दिश्य दोषं श्राद्धसमुद्भवम्

तोही—देवशर्मा—सर्वांनी परित्यक्त झाला; ब्राह्मणांनी व नगरवासीयांनी, श्राद्धातून उद्भवलेल्या दोषाचा आरोप त्याच्यावर करून.

Verse 108

ततो नागह्रदे तस्मिन्स कृत्वा निजमन्दिरम् । निवासमकरोत्तत्र स्वाध्यायनिरतः शुचिः

मग त्या नागह्रदात त्याने आपले निवासस्थान (मंदिर/गृह) बांधले आणि तेथेच राहू लागला—शुचि, स्वाध्यायात निरत.

Verse 109

तत्रस्थस्य निरस्तस्य ये पुत्राः स्युर्द्विजोत्तमाः । तेषां संततयो ऽद्यापि ते प्रोक्ता बाह्यवासिनः

हे द्विजोत्तमांनो! तेथे निर्वासित अवस्थेत त्याला जे पुत्र झाले, त्यांच्या संततीस आजही ‘बाह्यवासी’ (बाहेर राहणारे) असे म्हणतात।

Verse 110

एतद्वः सर्वमाख्यातं नागतीर्थसमुद्भवम् । माहात्म्यं ब्राह्मणश्रेष्ठाः सर्वपातकनाशनम्

हे ब्राह्मणश्रेष्ठांनो! नागतीर्थातून उद्भवलेले हे सर्व माहात्म्य मी तुम्हांला सांगितले; हे पवित्र आख्यान सर्व पातकांचा नाश करणारे आहे।

Verse 111

यश्चैतत्पठते भक्त्या संप्राप्ते पंचमीदिने । शृणुयाद्वा न वंशेऽपि तस्य स्यात्सार्पजं भयम्

जो पंचमीच्या दिवशी हे भक्तीने पठण करतो—किंवा ऐकतो—त्याच्या वंशातही सर्पजन्य भय उरत नाही।

Verse 112

तथा विमुच्यते पापाद्भक्षजातान्न संशयः । कृतादज्ञानतो विप्राः सत्यमेतन्मयोदितम्

तसेच अयोग्य भक्षणातून उत्पन्न पापापासूनही मुक्ती मिळते—यात संशय नाही. हे विप्रांनो! अज्ञानाने झालेले दोषही यामुळे नष्ट होतात; हे माझे वचन सत्य आहे।

Verse 113

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन नागतीर्थमनुत्तमम् । माहात्म्यं पठनीयं वा श्रोतव्यं वा समाहितैः

म्हणून सर्व प्रयत्नाने अनुपम नागतीर्थाचे पूजन-आदर करावा; एकाग्र मनाने त्याचे माहात्म्य पठण करावे—किंवा तरी श्रवण करावे।

Verse 114

श्राद्धकाले तु संप्राप्ते यश्चैतत्पठते द्विजः । स प्राप्नोति फलं कृत्स्नं गयाश्राद्धसमुद्भवम्

श्राद्धकाळी जो द्विज हा पाठ करतो, तो गयाश्राद्धातून उत्पन्न होणारे संपूर्ण फळ प्राप्त करतो।

Verse 115

तथा ये कीर्तिता दोषाः श्राद्धे द्रव्यसमुद्भवाः । व्रतवैक्लव्यजाश्चापि तथा ब्राह्मणसंभवाः

तसेच श्राद्धातील सांगितलेले दोष—द्रव्यजन्य, व्रतातील वैकल्यजन्य, तसेच ब्राह्मणजन्य—

Verse 116

ते सर्वे नाशमायांति कीर्त्यमाने समाहितैः । नागह्रदस्य माहात्म्ये श्राद्धकाल उपस्थिते

श्राद्धकाळी एकाग्र व संयत जन नागह्रदाचे माहात्म्य कीर्तन करीत असता ते सर्व दोष नष्ट होतात।

Verse 117

तथा विनिहता गोभिर्ब्राह्मणैः श्वापदैरपि । एतस्मिन्पठिते श्राद्धे गच्छंति परमां गतिम्

तसेच गायींनी, ब्राह्मणांनी किंवा वन्य पशूंनीही मारले गेलेले—श्राद्धकाळी हा पाठ झाल्यास—परम गतीस जातात।