Adhyaya 95

Verse 1

सूत उवाच । अथान्यापि च तत्रास्ति देशकामप्रदा नृणाम् । अजापालेन भूपेन स्थापिता पापनाशनी

सूत म्हणाले—तेथे आणखी एक पवित्र शक्ती आहे जी मनुष्यांना देशसंबंधी इच्छित फल देते; ती भूपती अजापालाने स्थापिली असून पापांचा नाश करणारी आहे।

Verse 2

तां च शुक्लचतुर्दश्यामजापालेश्वरीं नरः । यो वै पूजयते भक्त्या धूपपुष्पानुलेपनैः । स प्राप्नोतीप्सितान्कामान्दुर्लभा सर्वमानवैः

जो मनुष्य शुक्लपक्षातील चतुर्दशीस धूप, पुष्प व अनुलेपन अर्पून भक्तिभावाने अजापालेश्वरीची पूजा करतो, तो सर्व मानवांस दुर्लभ असे इच्छित काम्यफल प्राप्त करतो।

Verse 3

तस्या देव्याः प्रसादेन सत्यमेतन्मयोदितम् । अजापालो महीपालः पुराऽसीत्संमतः सताम्

त्या देवीच्या प्रसादाने माझे हे कथन निःसंशय सत्य आहे. पूर्वी अजापाल हा महीपाल सज्जनांना मान्य व पूज्य असा राजा होता.

Verse 4

हितकृत्सर्वलोकस्य यथा माता यथा पिता । तेन राज्यं समासाद्य पितृपैतामहं शुभम्

तो सर्व लोकांचे हित करणारा—जसा माता, तसा पिता होता. पित्यापितामहांकडून प्राप्त झालेले ते शुभ राज्य प्राप्त करून,

Verse 5

चिंतितं मनसा पश्चात्स्वयमेव महात्मना । मया तत्कर्म कर्तव्यं यदन्यैरिह भूमिपैः । न कृतं न करिष्यंति ये भविष्यन्त्यतः परम्

नंतर त्या महात्म्याने मनातच विचार केला—‘इथे इतर भूमिपतींनी जे केले नाही, आणि पुढे येणारेही जे करणार नाहीत, असे कर्म मला करणे आवश्यक आहे.’

Verse 6

एष एव परो धर्मो भूपतीनामुदाहृतः । यत्प्रजापालनं शश्वत्तासां च सुखसंस्थितिः

हाच राजांचा परमो धर्म सांगितला आहे—प्रजेचे सदैव पालन-रक्षण करणे आणि त्यांच्या सुख-कल्याणाची दृढ व्यवस्था करणे।

Verse 7

यथायथा करं भूपास्ता मां गृह्णंति लोलुपाः । तथातथा मनःक्षोभो हृदये संप्रजायते

ज्या-ज्या प्रमाणात ते लोभी राजे माझ्याकडून कर घेतात, त्या-त्या प्रमाणात माझ्या हृदयात मनःक्षोभ व अस्वस्थता उत्पन्न होते।

Verse 8

न करेण विना भूपा हस्त्यश्वादिबलं च यत् । शक्नुवंति परित्रातुं पादातं च विशेषतः

कर (राजस्व) नसल्यास राजे हत्ती-घोडे इत्यादी सैन्यबळाचे पालन-रक्षण करू शकत नाहीत—विशेषतः पायदळाचे।

Verse 9

विना तेन स गम्यः स्यान्नीचानामपि सत्वरम् । एतस्मात्कारणाद्भूपाः करं गृह्णंति लोकतः

ते (बळ) नसल्यास राज्य लवकरच नीच लोकांनाही सुलभ होईल; म्हणूनच राजे लोकांकडून कर घेतात।

Verse 10

तस्मान्मया विनाप्याशु नागैश्चैव नरैस्तथा । तपः शक्त्या प्रकर्तव्यं राज्यं निहतकण्टकम्

म्हणून माझ्याविना देखील नाग व मनुष्यांनी शीघ्र तपःशक्तीने कण्टकरहित राज्य उभे करावे—उत्पीडक व विघ्नांपासून मुक्त।

Verse 11

करानगृह्णता तेन लोकान्रंजयता सदा । अन्येषां भूमिपालानां विशेषेण महात्मनाम्

जो कर घेत नसे आणि सदैव प्रजेला आनंदित करी, तो इतर भूमिपालांस—विशेषतः महात्मा राजांस—आदर्श ठरला।

Verse 12

एवं चित्ते समाधाय वसिष्ठं मुनिपुंगवम् । पुरोधसं समाहूय ततः प्रोवाच सादरम्

असा मनात निश्चय करून त्याने मुनिपुंगव वसिष्ठांना—आपल्या पुरोहितांना—बोलावले आणि मग आदराने त्यांना म्हणाला।

Verse 13

अत्र भूमितले विप्र सर्वेषां तीर्थमुत्तमम् । अल्पकालेन सन्तुष्टिं यत्र याति महेश्वरः । वासुदेवोऽथवा ब्रह्मा ह्येतच्छीघ्रं वदस्व मे

हे विप्र! या भूमितलावर सर्व तीर्थांमध्ये जे उत्तम आहे—जिथे अल्पकाळात महेश्वर, किंवा वासुदेव, अथवा ब्रह्मा प्रसन्न होतात—ते मला शीघ्र सांगावे।

Verse 14

येनाहं सर्वलोकस्य हितार्थं तप आददे । न स्वार्थं ब्राह्मणश्रेष्ठ सत्येनात्मानमालभे

हे ब्राह्मणश्रेष्ठ! मी सर्व लोकांच्या हितासाठी तप आचरतो, स्वार्थासाठी नव्हे; सत्याने मी स्वतःला याच हेतूस अर्पण करीत आहे।

Verse 15

वसिष्ठ उवाच । तिस्रः कोट्योर्धकोटी च तीर्थानामिह भूतले । संति पार्थिवशार्दूल प्रभावसहितानि च

वसिष्ठ म्हणाले—हे पार्थिवशार्दूल! या भूतलावर तीर्थांची तीन कोटी आणि अर्धकोटी आहेत; ती सर्व आपल्या-आपल्या प्रभावाने युक्त आहेत।

Verse 16

अष्टषष्टिस्तथा राजन्क्षेत्राणामस्ति भूतले । येषां सांनिध्यमभ्येति सर्वदैव महेश्वरः

हे राजन्, भूतलावर अडुसष्ट पवित्र क्षेत्रे आहेत; ज्यांच्या पुण्यसान्निध्यात महेश्वर सर्वदा येऊन वास करतो।

Verse 17

तथा सर्वे सुरास्तुष्टा ब्रह्मविष्णु शिवादयः । परं सिद्धिप्रदं शीघ्रं मानुषाणां महीपते

अशा रीतीने ब्रह्मा, विष्णु, शिव इत्यादी सर्व देव तुष्ट होतात. हे महीपते, हे मनुष्यांना शीघ्र परम सिद्धी प्रदान करते।

Verse 18

हाटकेश्वरदेवस्य क्षेत्रं पातकनाशनम् । देवानामपि सर्वेषां तुष्टिं गच्छति चंडिका

हाटकेश्वरदेवाचे हे क्षेत्र पातकनाशक आहे; तेथे चंडिकादेवीही सर्व देवांची तुष्टी प्राप्त करते।

Verse 19

शीघ्रमाराधिता सम्यक्छ्रद्धायुक्तैर्नरैर्भुवि । तस्मात्तत्क्षेत्रमासाद्य तां देवीं श्रद्धयान्वितः । आराधय महाभाग द्रुतं सिद्धिमवाप्स्यसि

भुवी श्रद्धायुक्त नरांनी तिची शीघ्र व सम्यक आराधना होते. म्हणून त्या क्षेत्रास जाऊन श्रद्धेसह त्या देवीची उपासना कर, हे महाभाग—तू लवकर सिद्धी प्राप्त करशील।

Verse 20

एवमुक्तः स तेनाथ गत्वा तत्क्षेत्रमुत्तमम् । प्रतिष्ठाप्य च देवीं तां पूजयामास भक्तितः

असे सांगितल्यावर तो त्या उत्तम क्षेत्रास गेला; आणि त्या देवीची प्रतिष्ठापना करून भक्तिभावाने पूजन करू लागला।

Verse 21

ब्रह्मचर्यपरो भूत्वा शुचिर्व्रतपरायणः । नियतो नियताहारस्त्रिकालं स्नानमाचरन्

ब्रह्मचर्यपर होऊन, शुद्ध व व्रतनिष्ठ, संयमी आणि आहारात नियम पाळणारा असा तो दिवसातून तीन वेळा स्नान करीत असे।

Verse 22

एवमाराध्यतस्तत्र गन्धपुष्पानुलेपनैः । पूजापरस्य सा देवी तस्य तुष्टिं ततो गता

अशा रीतीने तेथे गंध, पुष्प व अनुलेपनांनी आराधना होत असता, पूजेत पूर्ण तल्लीन त्याला पाहून ती देवी त्याच्यावर प्रसन्न झाली।

Verse 23

देव्युवाच । परितुष्टास्मि ते वत्स व्रतेनानेन नित्यथः । बलिपूजाविधानेन विहितेनामुना स्वयम्

देवी म्हणाली—वत्सा! या नित्य पाळलेल्या व्रतामुळे आणि विधिपूर्वक केलेल्या या बलि-पूजा-विधानामुळे मी तुझ्यावर पूर्ण प्रसन्न आहे।

Verse 24

तद्ब्रूहि येन ते सर्वं प्रकरोमि हृदि स्थितम् । सद्य एव महीपाल त्रिदशैरपि दुर्लभम्

म्हणून सांग—हे महीपाल! तुझ्या हृदयात जे काही आहे ते सर्व मी आजच पूर्ण करीन; जे त्रिदशांनाही दुर्लभ आहे तेही।

Verse 25

राजोवाच । लोकानां हितकामेन मयैतद्व्रतमाहृतम् । येन तेषां भवेत्सौख्यं मत्प्रसादादनुत्तमम्

राजा म्हणाला—लोकांच्या हिताची इच्छा ठेवून मी हे व्रत स्वीकारले आहे, ज्यामुळे माझ्या प्रसादाने त्यांना सर्वोत्तम, अनुपम सुख लाभो।

Verse 26

तस्माद्देहि महाभागे ज्ञानयुक्तानि भूरिशः । ममास्त्राणि विचित्राणि स्वैरगाणि समन्ततः

म्हणून, हे महाभागे देवी, मला विपुल प्रमाणात ज्ञानयुक्त अद्भुत अस्त्रे प्रदान कर—जी स्वेच्छेने सर्व दिशांनी संचार करू शकतील।

Verse 27

यानि जानंति भूपृष्ठे मम पार्श्वे स्थितान्यपि । अपराधं सदा लोके परदारादि यत्कृतम्

पृथ्वीवर माझ्या अगदी बाजूला उभे असलेलेही जाणतात की लोकांत नेहमी जे अपराध घडतात—परस्त्रीगमन इत्यादी—ते सर्व।

Verse 28

अनुरूपं ततस्तस्य पातकस्य विनिग्रहम् । प्रकुर्वंति मिथो येन न तेषां संकरो भवेत्

म्हणून त्या पातकास अनुरूप असा संयम व सुधार परस्परांनी करावा, ज्यामुळे त्यांच्यात धर्मनियमांचा संकर वा गोंधळ होणार नाही.

Verse 29

मंत्रग्रामं तथा देवि मम देहि पृथग्विधम् । निग्रहं व्याधिसत्त्वानां येन शीघ्रं करोम्यहम्

आणि, हे देवी, मला विविध प्रकारचा मंत्रसमूह दे, ज्यायोगे मी रोगरूप सत्त्वांचा शीघ्र निग्रह करू शकेन.

Verse 30

येन स्युर्मनुजाः सर्वे मम राज्ये सुखान्विताः । नीरोगाः पुष्टिसंपन्ना भयशोकविवर्जिताः

ज्यायोगे माझ्या राज्यातील सर्व मनुष्य सुखी होतील—निरोगी, पुष्ट आणि भय-शोकविरहित।

Verse 31

नाहं देवि करिष्यामि हस्त्यश्वरथसंग्रहम् । यतस्तेषां भवेत्पुष्टिर्वित्तैर्वित्तं करैर्भवेत् । गृहीतैः सर्वलोकानां तस्मात्तन्न ममेप्सितम्

हे देवि, मी हत्ती-घोडे व रथ यांचा संग्रह करणार नाही; कारण त्यांच्या पालन-पोषणासाठी धन लागते, आणि ते धन सर्व लोकांकडून कररूपानेच येते. म्हणून ते मला अभिप्रेत नाही.

Verse 32

श्रीदेव्युवाच । अत्यद्भुततरं कर्म त्वयैतत्पृथिवीपते । प्रारब्धं यन्न केनापि कृतं न च करिष्यति

श्रीदेवी म्हणाल्या—हे पृथ्वीपते, तुझ्या द्वारा आरंभलेले हे कर्म अत्यंत अद्भुत आहे; जे ना कोणी केले आहे, ना कोणी करील.

Verse 33

तथाप्येवं करिष्यामि तव दास्यामि कृत्स्नशः । ज्ञानयुक्तानि शस्त्राणि मंत्रग्रामं च तादृशम्

तरीही मी असे करीन—मी तुला पूर्णतः देईन: ज्ञानयुक्त शस्त्रे आणि तदनुरूप मंत्रसमूहही.

Verse 34

गृह्यन्ते येन ते सर्वे व्याधयोऽपि सुदारुणाः । परं सदैव ते रक्ष्या मन्मन्त्रैरपि संयुताः

यांच्या द्वारा अत्यंत भयंकर व्याधीही पकडून आवरता येतात. पण तू सदैव रक्षित राहा—माझ्या मंत्रांनीही संयुक्त होऊन.

Verse 35

यदि दृष्टिपथात्तुभ्यं क्वचिद्यास्यंति दूरतः । मानवान्पीडयिष्यंति चिरात्प्राप्याधिकं ततः

जर ते कधी तुझ्या दृष्टिक्षेत्राबाहेर जाऊन दूर निघून गेले, तर बराच काळानंतर अधिक बल मिळवून मानवांना पीडा देतील.

Verse 36

यदा त्वं पृथिवीपाल स्वर्गं यास्यसि भूतलात् । तदात्र सलिले स्थाप्या मदग्रे यद्व्यवस्थितम्

हे पृथ्वीपाल! जेव्हा तू या भूतलावरून स्वर्गास प्रस्थान करशील, तेव्हा माझ्यासमोर जे ठरविले आहे ते याच ठिकाणी जलात स्थापावे।

Verse 37

सर्वे मंत्रास्तथाऽस्त्राणि ममवाक्यादसंशयम् । येन स्यात्पूर्ववत्सर्वो व्यवहारो नृपोद्भवः

माझ्या वचनाने निःसंशय सर्व मंत्र तसेच दिव्य अस्त्रेही प्रकट होतील; ज्यायोगे राजकीय सर्व व्यवहार व शासनव्यवस्था पूर्ववत् चालू होईल।

Verse 38

सूत उवाच । बाढमित्येव तेनोक्ते तत्क्षणाद्द्विजसत्तमाः । प्रादुर्भूतानि दिव्यानि तस्यास्त्राणि बहूनि च

सूत म्हणाले—हे श्रेष्ठ द्विजहो! त्याने फक्त ‘बाढम्’ (तथास्तु) असे म्हणताच, त्या क्षणीच त्याची अनेक दिव्य अस्त्रे प्रकट झाली.

Verse 39

ज्ञानसंपत्प्रयुक्तानि यादृशानि महात्मना । तेन संयाचितान्येव व्याधिमंत्रास्तथैव च

ज्ञानसंपदेने युक्त त्या महात्म्याने ज्या प्रकारे त्यांचा उपयोग केला, त्याचप्रमाणे त्याच्या विनंतीवर व्याधिनियंत्रक मंत्रही प्रदान झाले.

Verse 40

व्याधयो यैश्च गृह्यंते मुच्यंते स्वेच्छया सदा । सुखेन परिपाल्यंते दृष्टिगोचरसंस्थिताः

त्या (मंत्रांनी) व्याधी नेहमी इच्छेनुसार पकडता व सोडता येतात; आणि त्या दृष्टिक्षेत्रात राहून सहजपणे वशात ठेवता येतात.

Verse 41

ततस्तं सकलं प्राप्य प्रसादं चंडिकोद्भवम् । तच्च हस्त्यादिकं सर्वं ब्राह्मणेभ्यो ददौ नृप

त्यानंतर चंडिकेपासून उत्पन्न झालेला सर्व प्रसाद प्राप्त करून, राजाने हत्ती इत्यादी सर्व संपत्ती ब्राह्मणांना दान केली।

Verse 42

एकां मुक्त्वा निजां भार्यामेकं दशरथं सुतम् । तांश्चापि सकलान्व्याधीन्मंत्रैः संयम्य यत्नतः

स्वतःची पत्नी आणि दशरथ नावाचा एक पुत्र यांना वगळून, उरलेल्या सर्व व्याधींना त्याने मंत्रांनी प्रयत्नपूर्वक आवरले।

Verse 43

अजारूपान्स्वयं पश्चाद्यष्टिमादाय रक्षति । एवं तस्य नरेन्द्रस्य वर्तमानस्य भूतले

नंतर तो स्वतः शेळीचे रूप धारण करून, हातात दंड घेऊन त्यांचे रक्षण करीत असे; अशा रीतीने पृथ्वीवर वसणाऱ्या त्या नरेन्द्राचे जीवन चालले।

Verse 44

गुप्तोऽपि नापराधः स्यात्कस्यचित्प्रकटः कुतः । प्रमादाद्यदि भूलोके कश्चित्पापं समाचरेत्

अपराध लपविला तरी तो अपराधच असतो; तो कोणाचा तरी उघड होणार नाही असे कसे? जर प्रमादाने या लोकात कोणी पाप आचरेल,

Verse 45

तद्रूपो निग्रहस्तस्य तत्क्षणादेव जायते । वधं वा यदि वा बंधं क्लेशं चाऽरातिसंभवम्

त्याच्यासाठी त्याच स्वरूपाचा दंड तत्क्षणी उत्पन्न होतो—वध असो वा बंधन, किंवा शत्रूंमुळे होणारा क्लेश।

Verse 46

अदृष्टान्यपि शस्त्राणि तानि कुर्वंति तत्क्षणात् । अन्येषां च महीपानां राज्ये गुप्तान्यनेकशः । कुर्वन्ति मनुजास्तेषां चक्रे वैवस्वतो ग्रहम्

अदृश्य शस्त्रेही तत्क्षणी आपले कार्य साधतात. इतर राजांच्या राज्यांतही अनेक प्रकारच्या गुप्त शक्ती मनुष्यांना आवरतात—वैवस्वत यमाच्या ग्रासात व कर्मफलाच्या चक्रात टाकतात.

Verse 47

न तत्र भयसंत्रस्तस्ततः पापसमाचरेत् । प्रत्यक्षं वा विशेषेण ज्ञात्वा शस्त्रभयं च तत्

तेथे भयाने व्याकुळ होऊन कोणीही पापाचरण करीत नव्हता; कारण त्यांनी प्रत्यक्ष व विशेष रीतीने जाणले की तेथे शस्त्रभय—हिंसेचा धाक—मुळीच नाही.

Verse 48

ततस्ते पापनिर्मुक्ता लोकाः संशुद्धगात्रकाः । रोगेषु निगृहीतेषु प्राप्ताः सुखमनुत्तमम्

मग ते लोक पापमुक्त होऊन देहाने शुद्ध झाले; आणि रोग-व्याधी पूर्णपणे आवरल्या गेल्यावर त्यांनी अनुपम सुख प्राप्त केले.

Verse 49

एवं स्थितेषु लोकेषु गतपापामयेषु च । प्रयाताः शून्यतां सर्वे नरका ये यमालये

लोक असे पाप व रोगरहित होऊन स्थिर झाले, तेव्हा यमलोकातील सर्व नरक रिकामे झाले.

Verse 50

न कश्चिन्नरकं याति न च मृत्युपथं नरः । यथा कृतयुगं तादृक्त्रेतायामपि संस्थितम्

कोणीही नरकात गेला नाही, आणि कोणताही मनुष्य मृत्युपथावर चालला नाही; त्रेतायुगातही अवस्था कृतयुगासारखी झाली.

Verse 51

व्यवहारे ततो नष्टे यमलोकसमुद्भवे । स्वर्गेण तुल्यतां प्राप्ते प्राणिभिर्मृत्युवर्जितैः

यमलोकातून उद्भवलेला न्याय-दंडाचा व्यवहार नष्ट झाल्यावर हा लोक स्वर्गासमान झाला; प्राणी मृत्युवर्जित झाले.

Verse 52

ततो वैवस्वतो गत्वा ब्रह्मणः सदनं प्रति । प्रोवाच दुःखसंपन्नः प्रणिपत्य पितामहम्

त्यानंतर वैवस्वत यम ब्रह्माच्या सदनास गेला; दुःखाने व्याकुळ होऊन पितामहास प्रणाम करून तो बोलला.

Verse 54

अजापालेन भूपेन तत्सर्वं विफलीकृतम् । तपःशक्त्या सुरश्रेष्ठ देवीमाराध्य चंडिकाम्

हे सुरश्रेष्ठ! अजापाल नावाच्या राजाने तपःशक्तीने देवी चंडिकेची आराधना करून तिला प्रसन्न केले आणि ते सर्व निष्फळ केले.

Verse 55

नाधयो व्याधयस्तत्र न पापानि महीतले । कस्यचिद्देव जायंते यथा कृतयुगे तथा

हे देव! तेथे पृथ्वीवर कोणालाही मानसिक क्लेश नव्हते, शारीरिक व्याधी नव्हत्या, पापही उत्पन्न होत नव्हते; जसे कृतयुगात असते तसे.

Verse 56

तस्मात्कुरु सुरश्रेष्ठ पुनरेव यथा पुरा । मदीयभवने कृत्स्नो व्यवहारः प्रजायते

म्हणून, हे सुरश्रेष्ठ! जसे पूर्वी होते तसे पुन्हा करा, जेणेकरून माझ्या भवनात संपूर्ण न्याय-व्यवहार पुन्हा प्रकट होईल.

Verse 58

अथाब्रवीत्प्रहस्योच्चैस्त्रिनेत्रश्चतुराननम् । अत्यद्भुततमां श्रुत्वा तां वार्तां यमसंभवाम्

तेव्हा त्रिनेत्र प्रभू मोठ्याने हसत चतुर्मुख ब्रह्म्यास म्हणाले—यमाकडून आलेली ती अत्यंत अद्भुत वार्ता ऐकून।

Verse 59

महेश्वर उवाच । धर्ममार्गप्रवृत्तस्य सदाचारस्य भूपतेः । कथं निवारणं तत्र क्रियते कश्च निग्रहः

महेश्वर म्हणाले—हे राजन्, जो धर्ममार्गी व सदाचारनिष्ठ आहे, त्याला तेथे अडथळा कसा घालता येईल, आणि कोण त्याचा निग्रह करील?

Verse 60

तस्मात्तेन महीपेन यस्मान्मार्गः प्रदर्शितः । अपूर्वो धर्मसंभूतः कृतः सम्यङ्महात्मना

म्हणून त्या राजाने जो मार्ग दाखविला, त्या महात्म्याने धर्मातून उत्पन्न झालेला तो अपूर्व पंथ योग्य रीतीने स्थापन केला आहे।

Verse 61

तन्मयापि यथा चास्य प्रसादः सुरसत्तम । अपूर्वः करणीयश्च यथा धर्मो न दुष्यति

हे देवश्रेष्ठा, मलाही असेच करणे आवश्यक आहे की त्याचा प्रसाद अपूर्व राहील आणि धर्म दूषित होणार नाही।

Verse 62

एवमुक्त्वा चतुर्वक्त्रं यमं प्राह ततः शिवः । वदायुषोऽस्य यच्छेषमजापालस्य भूपतेः । येन तत्समये प्राप्ते तं नयामि निजालयम्

असे बोलून शिवांनी चतुर्मुख यमास सांगितले—या राजा अजापालाच्या आयुष्यात किती शेष आहे ते सांग; तो काळ आला की मी त्याला माझ्या निजधामास नेईन।

Verse 63

यम उवाच । पञ्चवर्षसहस्राणि तस्यातीतानि चायुषः । तिष्ठंति पञ्चपञ्चाशत्प्रतीक्ष्येऽहं ततः कथम्

यम म्हणाला—त्याच्या आयुष्याची पाच हजार वर्षे निघून गेली आहेत; आता पंचावन्न वर्षे उरली आहेत. मग मी आणखी कशी प्रतीक्षा करू? मला विलंब सहन होत नाही.

Verse 64

यावत्कालं सुरश्रेष्ठ शून्ये जाते स्व आश्रये । तस्मात्कुरु द्रुतं कंचिदुपायं तद्विनाशने

हे देवश्रेष्ठ! जोपर्यंत माझे स्वतःचे धाम रिकामे आहे, तोपर्यंत माझे मन शांत होत नाही. म्हणून त्याच्या विनाशासाठी लवकर काही उपाय करा.

Verse 65

एवमुक्ते यमेनाथ तं विसृज्य गृहं प्रति । व्याघ्ररूपं समास्थाय स्वयं तत्संनिधौ ययौ

यमाने असे म्हटल्यावर भगवान शिवांनी त्याला निरोप देऊन घरी पाठविले. मग स्वतः वाघाचे रूप धारण करून त्या राजाच्या सान्निध्यात गेले.

Verse 66

यत्र संस्थो महीपः स प्रजापालनतत्परः । मेघगम्भीरनिर्घोषं गर्जमानो मुहुर्मुहुः

जिथे प्रजापालनात तत्पर राजा उभा होता, तिथे तो वाघ मेघगर्जनेसारख्या गंभीर निनादाने वारंवार डरकाळी फोडू लागला.

Verse 67

अजास्तास्तं च संवीक्ष्य व्याघ्रं रौद्रवपुर्द्धरम् । अजापालं समुद्दिश्य संत्रस्ताः शरणं गताः

तो भयानक रूप धारण केलेला वाघ पाहून त्या शेळ्या घाबरल्या आणि अजापालाकडे धाव घेत त्याच्या शरण गेल्या.

Verse 68

तस्य यत्नपरस्यापि रक्षमाणस्य भूपतेः । अजास्ता व्याघ्ररूपेण शंकरेण प्रभक्षिताः

राजा त्यांचे रक्षण करण्यासाठी फार प्रयत्न करीत असतानाही, व्याघ्ररूप धारण केलेल्या शंकराने त्या शेळ्या भक्षण केल्या।

Verse 69

अजानां कदनं दृष्ट्वा ततः स पृथिवीपतिः । स्वहस्ताद्यष्टिमुत्सृज्य जग्राह निशितायुधम्

निर्दोषांचा संहार पाहून, पृथ्वीपति राजाने हातातील दंड टाकून देऊन तीक्ष्ण शस्त्र उचलले।

Verse 70

यत्तस्य तुष्टया दत्तं चंडं चंडार्चिषा समम् । तच्छस्त्रं च तथान्यानि देवीदत्तानि शंकरः । शनैःशनैः प्रजग्राह स्ववक्त्रेण महेश्वरः

देवीच्या प्रसन्नतेने दिलेले, प्रचंड ज्वाळेसमान भयंकर ते शस्त्र आणि इतर देवीदत्त आयुधेही—महेश्वर शंकराने आपल्या मुखाने हळूहळू स्वीकारली।

Verse 71

अस्त्राभावात्ततस्तूर्णं ध्रियमाणेऽपि कांतया । द्वंद्वयुद्धेन तं व्याघ्रं योधयामास भूपतिः

अस्त्र नसल्यामुळे, प्रियेने रोखले तरीही, राजाने तत्काळ त्या व्याघ्राशी द्वंद्वयुद्ध केले।

Verse 72

ततस्तस्यांगसंस्पर्शान्मुक्त्वा व्याघ्रतनुं च ताम् । दधार भस्मसंदिग्धां तनुं चन्द्रविभूषिताम्

त्याच्या देहस्पर्शाने त्याने व्याघ्रदेह सोडून, भस्मलेपित व चंद्रभूषित दिव्य तन धारण केले।

Verse 73

रुंडमालावरां दिव्यां सखट्वांगां सपन्नगाम् । तां दृष्ट्वा स महीपालः सभार्यः प्रणतस्ततः

रुंडमाळा धारण केलेली, खट्वांग हातात घेतलेली व सर्पांनी युक्त अशी ती दिव्य देवी पाहताच राजा राणीसमवेत तत्क्षणी प्रणाम करू लागला।

Verse 74

प्रोवाचाथ स्तुतिं कृत्वा विनयावनतः स्थितः । आनंदाश्रुपरिक्लिन्नो हर्षगद्गदया गिरा

मग स्तुती करून तो विनयाने मस्तक झुकवून उभा राहिला; आनंदाश्रूंनी डोळे ओले झाले आणि हर्षाने गद्गद वाणीने तो बोलू लागला।

Verse 75

राजोवाच । अज्ञानाद्यन्मया देव प्रहारास्तव निर्मिताः । तिरस्कारस्तथा दत्तस्तत्सर्वं क्षम्यतां विभो

राजा म्हणाला—हे देव! अज्ञानामुळे मी तुमच्यावर प्रहार केले आणि तिरस्कारही केला; हे विभो, ते सर्व क्षमा करा।

Verse 76

श्रीभगवानुवाच । क्षांत एष मया पुत्र तव सर्वः पराभवः । परितुष्टेन ते कर्म दृष्ट्वा चैवातिमानुषम्

भगवान म्हणाले—पुत्रा, तुझा हा सर्व पराभव मी क्षमा केला आहे; तुझे अतिमानुष कर्म पाहून मी संतुष्ट झालो आहे।

Verse 77

यथा कृतं त्वया राज्यं प्रजाः संरक्षिता नृप । तथान्यो भूपतिः कश्चिन्न कर्ता न करिष्यति

हे नृपा! तू जसा राज्यकारभार केला आणि प्रजेचे रक्षण केलेस, तसे दुसरे कोणतेही राजे केले नाहीत, पुढेही करणार नाहीत।

Verse 78

तस्माद्गच्छ मया सार्धं पाताले पार्थिवोत्तम । अनेनैव शरीरेण धर्मपत्न्यानया सह

म्हणून, हे राजश्रेष्ठा, माझ्यासह पाताळात चल; तुझ्या धर्मपत्नीसमवेत आणि याच देहासह।

Verse 79

नातः परं त्वया स्थेयं मर्त्यलोके कथंचन । विरुद्धं सर्वदेवानां यतः कर्म त्वदुद्भवम्

यापुढे तुला कोणत्याही प्रकारे मर्त्यलोकी थांबू नये; कारण तुझ्यापासून उद्भवलेले कर्म सर्व देवांच्या विरुद्ध आहे।

Verse 80

राजोवाच । एवं देव करिष्यामि गत्वाऽयोध्यां महापुरीम् । पुत्रं राज्ये प्रतिष्ठाप्य मंत्रिणां संनिवेद्य च

राजा म्हणाला—हे देव, तसेच करीन। मी महापुरी अयोध्येस जाऊन पुत्रास राज्यावर प्रतिष्ठित करीन आणि मंत्र्यांना विधिवत् कळवीन।

Verse 81

तथाहं देव देव्या च प्रोक्तः संतुष्टया पुरा । मन्त्रग्रामो यया दत्तः शस्त्राणि विविधानि च

हे देव, तसेच पूर्वी प्रसन्न झालेल्या देवीने मला सांगितले होते; तिने मला मंत्रांचा संपूर्ण समूह आणि विविध शस्त्रेही दिली होती।

Verse 82

यदा त्वं त्यजसि प्राज्ञ मर्त्यलोकं सुदुस्त्यजम् । तदात्र मामके कुण्डे प्रक्षेप्तव्यानि कृत्स्नशः

हे प्राज्ञा, जेव्हा तू हा अत्यंत दुस्त्यज मर्त्यलोक सोडशील, तेव्हा माझ्याच कुंडात ती सर्व सामग्री पूर्णपणे टाकावी.

Verse 83

तानि चार्पय मे भूयो येनानृण्यं व्रजाम्यहम् । तस्या देव्याः सुराधीश त्वत्प्रसादेन सांप्रतम्

ती सर्व वस्तू मला पुन्हा अर्पण करा, ज्यायोगे मी ऋणमुक्त होईन। हे देवाधीश, सध्या तुमच्या कृपेने मी त्या देवीच्या ऋणातून मुक्त झालो आहे।

Verse 84

एवमुक्तस्ततस्तेन भगवांस्त्रिपुरांतकः । आज्ञाप्य तानि सर्वाणि ददौ तत्र द्रुतं गतः

त्याने असे म्हटल्यावर भगवान त्रिपुरांतकांनी आज्ञा केली आणि ती सर्व सामग्री परत दिली; मग ते तत्काळ तेथे (नियत स्थानी) वेगाने गेले।

Verse 85

अब्रवीच्च सुतस्तत्र स्वयं राजा भविष्यति । वीर्यौदार्यसमोपेतो वंशस्योद्धरणक्षमः

आणि तेथे त्यांनी घोषित केले—“तुझा पुत्रच स्वतः राजा होईल; तो पराक्रम व औदार्याने युक्त, वंश उचलून धरण्यास व पुनः प्रतिष्ठित करण्यास समर्थ असेल.”

Verse 86

त्वं चागच्छ मया सार्धमद्यैव मम मंदिरे । प्रविश्यात्र जले पुण्ये देवीकुण्डसमुद्भवे

“आणि तूही आजच माझ्याबरोबर माझ्या मंदिरात (धामात) ये; आणि येथे देवीकुंडातून उत्पन्न झालेल्या या पुण्य जलात प्रवेश कर.”

Verse 87

अद्य माघचतुर्दश्यां शुक्लायामपरोऽपि यः । देवीमिमां च संपूज्य जलेऽस्मिन्भक्तिसंयुतः

“आज माघ शुक्ल चतुर्दशीला जो कोणीही—इतर व्यक्तीही—या देवीची विधिपूर्वक पूजा करून, भक्तियुक्त होऊन, या जलात (स्नान/प्रवेश) करील…”

Verse 88

करिष्यति प्रवेशेन प्राणत्यागं नृपोत्तम । स च यास्यति यत्रास्ते पाताले हाटकेश्वरः

हे नृपश्रेष्ठा! या जलात प्रवेश केल्याने तो प्राणत्याग करील; आणि पाताळात जिथे हाटकेश्वर विराजमान आहेत, त्या स्थानी तो जाईल।

Verse 89

स्नानं वा पार्थिवश्रेष्ठ यः करिष्यति मानवः । अष्टोत्तरशतं तस्य व्याधीनां न भविष्यति

हे पार्थिवश्रेष्ठा! जो मनुष्य येथे स्नान करील, त्याला एकशे आठ प्रकारचे व्याधी होणार नाहीत; तो रोगमुक्त होईल।

Verse 90

एवमुक्त्वा तमादाय नृपं भार्यासमन्वितम् । अजाभिस्ताभिरस्त्रैश्च तैश्चापि परमेश्वरः । प्रविवेश जले तस्मिन्देवीकुण्डसमुद्भवे

असे बोलून परमेश्वराने राजाला पत्नीसमवेत, त्या शेळ्या व अस्त्रे यांसह घेऊन, देवीकुंडातून उत्पन्न झालेल्या त्या जलात प्रवेश केला।

Verse 91

ततश्च मंदिरं नीतः स्वकीयं द्विजसत्तमाः । तेनैव नरदेहेन स कलत्रसमन्वितः

त्यानंतर, हे द्विजश्रेष्ठांनो! त्या राजाला त्याच्याच राजमंदिरात नेण्यात आले; आणि तो त्याच मानवी देहात, पत्नीसमवेत होता।

Verse 92

अद्यापि तिष्ठते तत्र जरामरणवर्जितः । पूजयानश्च तं देवं पाताले हाटकेश्वरम्

आजही तो तेथे जरा-मरणरहित राहतो, आणि पाताळातील हाटकेश्वर देवाची निरंतर पूजा करीत असतो।

Verse 93

एवं तत्र समुद्भूता सा देवी परमेश्वरी । स्थापिता तेन भूपेन श्रद्धापूतेन चेतसा

अशा रीतीने तेथे परमेश्वरी देवी प्रकट झाली; आणि श्रद्धेने पवित्र झालेल्या अंतःकरणाने त्या राजाने तेथेच तिची स्थापना केली।

Verse 95

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्येऽजापालेश्वरीमाहात्म्यवर्णनंनाम पञ्चनवतितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखण्डात, श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्यातील ‘अजापालेश्वरीमाहात्म्यवर्णन’ नामक पंचाण्णवावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 97

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामहः । समीप उपविष्टस्य शिवस्याऽस्यं व्यलोकयत्

ते वचन ऐकून लोकपितामह ब्रह्मदेवांनी जवळ बसलेल्या शिवाच्या मुखाकडे पाहिले।