Adhyaya 168
या अध्यायात हाटकेश्वर-क्षेत्रातील ‘धारा’ देवतेची उत्पत्ती व माहात्म्य सांगितले आहे. सूत म्हणतात—विश्वामित्रांनी हिमालयात अत्यंत कठोर तप केले: आकाशात शयन, जलात निवास, पंचाग्नी-साधना, क्रमशः उपवास करून शेवटी वायुभक्षणापर्यंत. त्यांच्या तपाने भयभीत इंद्र वर देऊ लागला; पण विश्वामित्रांनी राज्य-ऐश्वर्य इत्यादी सर्व नाकारून केवळ ब्राह्मण्य (ब्राह्मणत्व) मागितले—आध्यात्मिक सिद्धीचे श्रेष्ठत्व अधोरेखित केले. नंतर ब्रह्माही वर देण्यासाठी येतात; विश्वामित्र तेच एक वर पुन्हा मागतात. ऋचीक सांगतात की विश्वामित्रांच्या ब्रह्मर्षित्वासाठी ब्राह्मण-मंत्र व संस्कारित चरु-आहुती पूर्वीच नियोजित होती; म्हणून ब्रह्मा त्यांना ब्रह्मर्षी घोषित करण्यास अधिकृत आहेत. वसिष्ठ क्षत्रियजन्माच्या व्यक्तीस ब्राह्मणत्व मिळणे अयोग्य म्हणत वाद करतात व अनर्त देशात शंखतीर्थ, ब्रह्मशिला व सरस्वतीजवळ निघून जातात. क्रुद्ध विश्वामित्र सामवेद-विधीने अभिचार करून भयंकर कृत्या निर्माण करतात. वसिष्ठ दिव्यदृष्टीने तिला ओळखून अथर्व-मंत्रांनी स्तंभित करतात; ती केवळ त्यांच्या देहाला स्पर्श करून कोसळते. मग वसिष्ठ तिला शांत करून चैत्र शुक्ल अष्टमीला पूजेचा विधी ठरवतात व भक्तांना वर्षभर रोगमुक्तीचा वर देतात. हीच शक्ती ‘धारा’ म्हणून प्रसिद्ध होऊन नागर-पूजेच्या विशेष परंपरेसह क्षेत्र-माहात्म्यात प्रतिष्ठित होते.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । एवं राज्यं परित्यज्य विश्वामित्रो द्विजोत्तमाः । हिमवन्तं नगं प्राप्य तपश्चक्रे सुदारुणम्
सूत म्हणाले—अशा प्रकारे राज्य त्यागून द्विजोत्तम विश्वामित्र हिमवान पर्वतास जाऊन अत्यंत कठोर तप करू लागले.
Verse 2
वर्षास्वाकाशशायी च हेमंते सलिलाशयः । पञ्चाग्निसाधको ग्रीष्मे स्थितो वर्षशतत्रयम्
पावसाळ्यात तो उघड्या आकाशाखाली शय्या करी, हेमंतात जलात निमग्न राही, आणि ग्रीष्मात पंचाग्नि-साधना करी—असा तो तीनशे वर्षे स्थिर राहिला.
Verse 3
फलमूलकृताहारस्ततो वर्षशतत्रयम् । ध्यायमानः परं ब्रह्म स्थितो ब्राह्मणसत्तमाः । शीर्णपर्णाशनः पश्चात्तावत्कालं व्यवस्थितः
त्यानंतर फल-मूळांचा आहार करून तो तीनशे वर्षे राहिला; परब्रह्माचे ध्यान करीत तो ब्राह्मणश्रेष्ठ स्थिर होता. पुढे गळून वाळलेल्या पानांचे भक्षण करून तितक्याच काळ तपात स्थित राहिला.
Verse 5
ततश्चैव जलाहारस्तावन्मात्रं व्यवस्थितः । कालं स वायुभक्षश्च ततश्चैवायुतं समाः सूत उवाच । अथ दृष्ट्वा तपःशक्तिं तस्य तां त्रिदशाधिपः । पातायष्यति मां नूनमेष स्थानान्नृपोत्तमः
मग तो तितक्याच काळ फक्त जलाहारावर तो स्थिर राहिला; पुढे वायुभक्ष होऊन त्याने अशा रीतीने दहा हजार वर्षे तप केले. सूत म्हणाले—त्याची महान तपःशक्ती पाहून देवाधिपती मनात म्हणाला, “हा नृपोत्तम नक्कीच मला माझ्या स्थानावरून पाडील.”
Verse 6
ततः प्रोवाच संगत्य साम्ना परमवल्गुना । विश्वामित्रं नृपश्रेष्ठं भयेन महताऽन्वितः
मग तो मोठ्या भयाने युक्त होऊन, अत्यंत मधुर व सामोपाययुक्त वाणीने जवळ जाऊन नृपश्रेष्ठ विश्वामित्राला बोलला।
Verse 7
इंद्र उवाच । विश्वामित्र प्रतुष्टोऽस्मि तपसानेन पार्थिव । वरं वरय भद्रं ते यदभीष्टं हृदिस्थितम्
इंद्र म्हणाला—हे विश्वामित्र, हे राजन्, तुझ्या या तपाने मी अत्यंत संतुष्ट आहे. तुझे कल्याण होवो; हृदयात जे अभिष्ट आहे तो वर माग।
Verse 9
विश्वामित्र उवाच । ब्राह्मण्यं देहि मे शक्र यदि तुष्टोऽसि सांप्रतम् । तदर्थं तपसश्चर्यां जानीहि त्वं पुरंदर
विश्वामित्र म्हणाला—हे शक्र, जर तू आता संतुष्ट असशील तर मला ब्राह्मण्य दे. हे पुरंदर, जाण की याच हेतूने मी तपश्चर्या केली आहे.
Verse 10
विश्वामित्र उवाच । न ब्राह्मण्यात्परं किंचित्प्रार्थयामि सुरेश्वर
विश्वामित्र म्हणाला—हे सुरेश्वर, ब्राह्मण्यापलीकडे मी काहीही मागत नाही.
Verse 11
अपि त्रैलोक्यराज्यं ते वस्तुष्वन्येषु का कथा । तस्माद्गच्छ सुरश्रेष्ठ स्वराज्यं परिपालय
मला त्रैलोक्याचे राज्यही रुचत नाही; मग इतर वस्तूंची काय कथा? म्हणून, हे सुरश्रेष्ठा, तू जा आणि आपल्या राज्याचे पालन कर।
Verse 12
परित्यक्ष्याम्यहं देहं यास्ये वाऽहं द्विजन्मताम् । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य देवराजो दिवं गतः
मी हा देह त्यागीन, किंवा द्विजत्व (ब्राह्मणत्व) प्राप्त करीन. त्याचे वचन ऐकून देवराज स्वर्गास गेले.
Verse 13
तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा सर्वदेवसमावृतः । विश्वामित्रोऽपि तद्रूपं चकार दुश्चरं तपः
त्याचा दृढ निश्चय जाणून, सर्व देवांनी वेढलेला असता, विश्वामित्रानेही त्याच प्रकारे अत्यंत दुश्चर तप केले.
Verse 14
अथ वर्षसहस्रे तु व्यतिक्रान्ते द्विजोत्तमाः । अन्यस्मिन्वायुभक्षस्य विश्वामित्रस्य भूपतेः
मग, हे द्विजोत्तमा, एक हजार वर्षे लोटल्यावर—दुसऱ्या एका काळी—केवळ वायूवर निर्वाह करणाऱ्या राजा विश्वामित्राच्या बाबतीत…
Verse 15
आजगाम स्वयं ब्रह्मा पुण्यैर्देवर्षिभिः सह । अब्रवीत्तं महीपालं तपसा दग्धकिल्बिषम्
तेव्हा स्वयं ब्रह्मा पुण्य देवर्षींंसह आले आणि तपाने ज्याची पापे दग्ध झाली आहेत त्या महीपालाशी बोलले.
Verse 16
श्रीब्रह्मोवाच । विश्वामित्र प्रतुष्टोऽस्मि तपसानेन सत्तम । वरं वरय भद्रं ते प्रदास्याम्यपि दुर्लभम्
श्रीब्रह्मा म्हणाले—हे विश्वामित्र, हे सत्तम! तुझ्या या तपाने मी अत्यंत संतुष्ट आहे. वर माग; तुझे कल्याण होवो—दुर्लभ असला तरी वर मी देईन।
Verse 17
विश्वामित्र उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम । ब्राह्मण्यं देहि मे देव नान्यदिष्टतमं महत्
विश्वामित्र म्हणाले—हे देव! जर तू माझ्यावर प्रसन्न असशील आणि मला वर देणार असशील, तर मला ब्राह्मण्य दे; याहून अधिक प्रिय व महान मला दुसरे काही नाही।
Verse 19
यन्न जातं धरापृष्ठे न भविष्यति कर्हिचित्
जे धरित्रीच्या पृष्ठावर कधी जन्मले नाही आणि कोणत्याही काळी होणारही नाही—तेच माझे अभिष्ट, अत्यंत दुर्लभ परम वर आहे।
Verse 20
विश्वामित्र उवाच । गच्छ त्वं देवदेवेश ब्रह्मलोकमनुत्तमम् । अहं त्यक्ष्यामि वा प्राणान्संप्राप्स्ये वा द्विजन्मताम्
विश्वामित्र म्हणाले—हे देवदेवेश! तू अनुत्तम ब्रह्मलोकास जा. मी किंवा प्राण त्यागीन, किंवा द्विजत्व (द्विजन्मता) प्राप्त करीन।
Verse 21
अथ देवर्षिमध्यस्थ ऋचीको वाक्यमब्रवीत् । अस्य जन्मकृते देव ब्राह्म्यैर्मंत्रैर्मया चरुः
तेव्हा देवर्षींच्या मध्यभागी उभा असलेला ऋचीक म्हणाला—हे देव! याच्या जन्मासाठी मी ब्राह्मणिक मंत्रांनी चरु (यज्ञाहुती) सिद्ध केली आहे।
Verse 22
अभितो ब्रह्मसर्वस्वं तत्र सयोजितं मया । तेनैव क्षत्रजन्माऽयं ब्राह्मणश्चतुरानन
मी तेथे सर्व बाजूंनी ब्रह्मतत्त्वाचे सर्वस्व पूर्णपणे संयोगित केले. त्या कर्मामुळे हा क्षत्रियजन्माचा असूनही ब्राह्मणत्वास योग्य झाला, हे चतुरानना (ब्रह्मा)।
Verse 23
ब्रह्मर्षिकीर्तयस्वैनं तस्मात्त्वं प्रपितामह । राज्यस्थोऽपि द्विजार्हाणि सत्कृत्यान्य करोदसौ
म्हणून, हे प्रपितामह (ब्रह्मा), याला ‘ब्रह्मर्षि’ म्हणून कीर्तय. राज्यावर असूनही त्याने द्विजांना योग्य असे सत्कार व पूज्यकृत्ये केली.
Verse 24
ब्राह्ममन्त्रप्रभावेन तस्माद्ब्रह्मर्षिमाह्वय । येन कीर्तामहे सर्वे विश्वामित्रं द्विजोत्तमम्
ब्रह्ममंत्रांच्या प्रभावामुळे म्हणून याला ‘ब्रह्मर्षि’ असे संबोध. ज्याच्यामुळे आम्ही सर्वे द्विजोत्तम विश्वामित्राचे कीर्तन करतो.
Verse 25
अथ ब्रह्मा चिरं ध्यात्वा ब्राह्म्यै र्मंत्रैश्च तेजसा । समुत्पन्नं ततः प्राह ब्राह्मणस्त्वं मया कृतः
मग ब्रह्माने दीर्घ काळ ध्यान करून ब्राह्मी मंत्रांच्या तेजाने ते प्रकट केले आणि म्हणाला—‘तुला मी ब्राह्मण केले आहे.’
Verse 26
त्यजेदं दुष्करं घोरं तपो मद्वचनाद्द्रुतम् । स यदा ब्रह्मणा प्रोक्तो ब्रह्मर्षि स्त्वमसंशयम्
‘माझ्या वचनाने हे दुष्कर व घोर तप त्वरित सोड.’ ब्रह्माने असे म्हणताच—‘तू निःसंशय ब्रह्मर्षि आहेस’—त्याची स्थिती निश्चित झाली.
Verse 27
ऋचीकाद्यैस्ततः सर्वैः प्रोक्तो देवर्षिभिस्तथा
त्यानंतर ऋचीक आदी सर्वांनी तसेच देवर्षींनीही त्याला तद्वत् संबोधून मान्यता दिली।
Verse 28
अथ तेषां मध्यगतो वसिष्ठो मुनिसत्तमः । सोऽब्रवीत्कोपसंयुक्तो नाहं वक्ष्यामि कर्हिचित्
मग मुनिश्रेष्ठ वसिष्ठ त्यांच्या मध्ये आले. क्रोधयुक्त होऊन ते म्हणाले—“मी कधीही बोलणार नाही.”
Verse 29
ब्राह्मणं क्षत्रियाज्जातं जानन्नपि पितामह । ऋचीकस्य च दाक्षिण्यात्तथा त्वं वदसि प्रभो
हे पितामह! क्षत्रियापासून जन्मलेला ब्राह्मण आहे हे जाणूनही, ऋचीकाच्या दाक्षिण्यामुळे, हे प्रभो, तू असे बोलतोस।
Verse 30
प्रोच्यमानो ऽपि बहुधा वसिष्ठो मुनिसत्तमः । पितामहेन मुनिभिर्नारदाद्यैरनेकधा । जगामाथ परित्यज्य तान्सर्वान्द्विजसत्तमान्
पितामह ब्रह्मा व नारद आदी मुनींनी अनेक प्रकारे वारंवार विनविले तरीही, मुनिश्रेष्ठ वसिष्ठ त्या सर्व श्रेष्ठ द्विजांना सोडून निघून गेले।
Verse 31
स चागत्य मुनि श्रेष्ठो देशं चानर्तसंज्ञितम् । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे शंखतीर्थसमीपतः
तो मुनिश्रेष्ठ तेथे येऊन अनर्त नावाच्या देशात, हाटकेश्वराच्या पवित्र क्षेत्रात, शंखतीर्थाच्या जवळ पोहोचले।
Verse 32
यत्र ब्रह्मशिला पुण्या श्वेतद्वीपसमन्विता । सरस्वती स्थिता यत्र नदी पापहरा शुभा
जिथे पुण्य ब्रह्मशिला श्वेतद्वीपासह संयुक्त होऊन स्थित आहे, आणि जिथे पापहरिणी शुभ सरस्वती नदी विराजमान आहे।
Verse 33
तत्राश्रमपदं कृत्वा चकार विपुलं तपः । विश्वामित्रोऽपि सामर्षस्तद्वधार्थं समागतः
तेथे त्याने आश्रमस्थळ करून विपुल तप केले; आणि क्रोधाने भरलेला विश्वामित्रही त्याचा वध करण्याच्या हेतूने तेथे आला।
Verse 34
तस्याश्रमस्य दूरे स याम्यां दिशि समाश्रितः । कृत्वाश्रमपदं तत्र तस्य च्छिद्राणि चिन्तयन्
त्या आश्रमापासून दूर तो दक्षिण दिशेला जाऊन राहिला; तेथेही आश्रमस्थळ करून तो त्याच्या दुर्बल जागा (छिद्रे) शोधत विचार करू लागला।
Verse 35
संस्थितः सुचिरं कालं न च पश्यति किंचन । अथाभिचारिकं तेन प्रारब्धं तस्य चोपरि
तो फार काळ तेथे राहिला, तरीही काही संधी दिसली नाही; मग त्याने त्याच्यावर अभिचार (वैरतंत्र) कर्म सुरू केले।
Verse 36
यदुक्तं सामविधिना सामवेदे वधात्मकम् । तस्य तैर्दारुणैर्मंत्रैर्जुह्वतो जातवेदसम्
सामवेदातील सामविधानात जे वधस्वरूप सांगितले आहे, त्या भयानक मंत्रांनी तो जातवेद (यज्ञाग्नी) मध्ये आहुती देत ते अनुष्ठान करू लागला।
Verse 37
निष्क्रांता दारुणा शक्तिर्मुक्तकेशी भयानका । वानरस्कंधमारूढा कुर्वाणा किल्किलाध्वनिम्
तेव्हा एक दारुण, भयाण शक्ती प्रकट झाली—मोकळ्या केसांची; वानराच्या खांद्यावर आरूढ होऊन ती किलकिल असा तीक्ष्ण ध्वनी करू लागली।
Verse 38
नानायुधसमोपेता यमजिह्वा यथा परा । साब्रवीद्वद विप्रेंद्र किं ते कृत्यं करोम्यहम्
ती नानाविध शस्त्रांनी सज्ज, यमाच्या जिभेसारखी दारुण होती. ती म्हणाली—“हे विप्रेंद्र, सांगा; मी तुमचे कोणते कार्य करूं?”
Verse 39
त्रैलोक्यमपि कृत्स्नं च संहरामि तवाज्ञया
ती म्हणाली—“तुमच्या आज्ञेने मी संपूर्ण त्रैलोक्याचाही संहार करू शकते.”
Verse 40
विश्वामित्र उवाच । मम शत्रुर्मान्यो त्र वसिष्ठः कुमुनिः स्थितः । तं त्वं जहि द्रुतं गत्वा तदर्थं च मया कृता
विश्वामित्र म्हणाले—“माझा मान्य शत्रू, तो मुनि वसिष्ठ येथे आहे. तू त्वरेने जाऊन त्याचा वध कर; याच हेतूसाठी मी तुला निर्माण केले आहे.”
Verse 41
एवमुक्ता तु सा तेन विश्वामित्रेण धीमता । वसिष्ठाश्रममुद्दिश्य प्रस्थिता चोत्तरामुखी
बुद्धिमान विश्वामित्राने असे सांगितल्यावर ती उत्तराभिमुख होऊन वसिष्ठांच्या आश्रमाकडे निघाली।
Verse 42
एतस्मिन्नेव काले तु वसिष्ठस्याश्रमे द्विजाः । दुर्निमित्तानि जातानि प्रभूतानि महांति च
त्याच वेळी, हे द्विजांनो, वसिष्ठांच्या आश्रमात अनेक व अत्यंत महान अशी दुर्निमित्ते उत्पन्न झाली।
Verse 43
पपात महती चोल्का निहत्य रविमण्डलम् । तथा रुधिरवृष्टिश्च अस्थिमिश्रा व्यजायत
एक प्रचंड उल्का जणू सूर्य-मंडळावर आघात करून कोसळली; आणि मग अस्थिमिश्रित रक्तवृष्टीही झाली।
Verse 44
दीप्तां दिशं समासाद्य रुरोद च तथा शिवा । तां दृष्ट्वा सुमहोत्पातान्वसिष्ठो मुनिपुंगवः
ज्वलंत दिशेकडे जाऊन शिवा (देवी) रडू लागली; ते अत्यंत महान उत्पात पाहून मुनिपुंगव वसिष्ठ सावध झाले।
Verse 45
यावदालोकते रूपं ज्वालामालासमाकुलम् । ततः सम्यक्परिज्ञाय सर्वं दिव्येन चक्षुषा
ज्वालामालांनी वेढलेल्या त्या रूपाकडे तो पाहत असतानाच, दिव्य दृष्टीने त्याने सर्व काही यथार्थ ओळखले।
Verse 46
विश्वामित्रप्रयुक्तेयं शक्तिर्मम वधाय च । कृत्या रूपा सुमंत्रैश्च सामवेदसमुद्भवैः
ही शक्ती विश्वामित्राने माझ्या वधासाठी प्रवर्तित केली आहे; सामवेदोत्पन्न प्रभावी मंत्रांनी घडवलेली ही कृत्या-रूप आहे।
Verse 47
तिष्ठतिष्ठेति तेनोक्ता ततः सा निश्चलाभवत् । निजमंत्रैश्च सा तेन स्तंभिताथर्वणोद्भवैः
त्याने “थांब, थांब” अशी आज्ञा दिली; तेव्हा ती निश्चल झाली. मग अथर्ववेदोत्पन्न आपल्या मंत्रांनी त्याने तिला स्तंभित करून आवरले.
Verse 48
ततः स्त्रीरूपमादाय प्रोवाच मुनिपुंगवम् । सामवेदस्तु वेदानां प्राधान्येन व्यवस्थितः
मग ती स्त्रीरूप धारण करून त्या मुनिश्रेष्ठास म्हणाली— “वेदांमध्ये सामवेदच प्रधानत्वाने प्रतिष्ठित आहे.”
Verse 49
विधिना तेन संसृष्टा विश्वामित्रेण धीमता । मा कुरुत्वप्रमाणंतु प्रहारं सह मे मुने । रक्षयिष्यामि ते । प्राणान्स्वल्पस्पर्शेन ते मुने
“मी त्या धीमान विश्वामित्राने विधिपूर्वक निर्माण केलेली आहे. हे मुने, माझ्यावर आपल्या बळाच्या पूर्ण प्रमाणाने प्रहार करू नका. हे मुने, केवळ अल्प स्पर्शानेच मी तुमचे प्राण रक्षीन.”
Verse 50
वसिष्ठ उवाच । यद्येवं कुरु मे स्पर्शं न मर्म स्पर्शनं शुभे । मया चाथर्वणा मंत्राः संहृताः कृपया तव
वसिष्ठ म्हणाले— “जर असेच असेल, हे शुभे, तर मला स्पर्श कर; पण माझ्या मर्मस्थानी स्पर्श करू नकोस. आणि तुझ्यावर दया करून मी माझे अथर्वण मंत्र आवरले आहेत.”
Verse 51
ततः सा दारुणा शक्तिर्विश्वामित्रप्रयोजिता । तस्यांगदेशं स्पृष्ट्वाथ निपपात धरातले
मग विश्वामित्राने पाठवलेली ती दारुण शक्ती त्याच्या शरीराच्या एका भागाला स्पर्श करून तत्क्षणी भूमीवर कोसळली.
Verse 52
ततस्तुष्टो वसिष्ठस्तु तामाह मधुरं वचः । अद्यप्रभृति ते पूजां करिष्यंति समाहिताः । जनाः सर्वे महाभागे भक्त्या परमया युताः
तेव्हा संतुष्ट वसिष्ठांनी तिला मधुर वचन सांगितले—“हे महाभागे! आजपासून समाहितचित्त, परम भक्तियुक्त सर्व लोक तुझी पूजा करतील.”
Verse 53
चैत्रमासे सिते पक्षे अष्टमीदिवसे स्थिते । ये ते पूजां करिष्यंति श्रद्धया परया युताः
चैत्र महिन्यात शुक्ल पक्षातील अष्टमी तिथीच्या दिवशी जे परम श्रद्धायुक्त होऊन तुझी पूजा करतील—
Verse 54
ते सर्वे वत्सरंयावद्भवि ष्यंति निरामयाः । तस्मादत्रैव स्थातव्यं सदैव मम वाक्यतः
ते सर्वजण एक वर्षभर निरोगी राहतील. म्हणून माझ्या वचनानुसार तुला सदैव इथेच निवास करावा.
Verse 55
सूत उवाच । एवमुक्ता च सा तेन वसिष्ठेन महात्मना । स्थिता तत्रैव सा देवी तस्य वाक्येन तत्क्षणात्
सूत म्हणाले—महात्मा वसिष्ठांनी असे सांगितल्यावर, त्यांच्या वचन-प्रभावाने देवी त्या क्षणीच तिथेच स्थिर राहिली.
Verse 56
प्राप्नोति परमां पूजां विशेषान्नागरैः कृताम् । धारानामेति विख्याता भक्तलोकसुख प्रदा
ती परम पूजा प्राप्त करते—विशेषतः नागरांनी केलेली. ‘धारा’ या नावाने ती विख्यात असून भक्तसमुदायाला सुख देणारी आहे.
Verse 168
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये धारोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनंनामाष्ट षष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एक्याऐंशी-साहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यातील ‘धारोत्पत्ती-माहात्म्य-वर्णन’ नामक एकशे अडुसष्टावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 189
ब्रह्मोवाच । क्षत्रियेण प्रजातस्य द्विजत्वं जायते कथम् । श्रुतिस्मृतिविरुद्धं हि किमेवं वदसीप्सितम्
ब्रह्मा म्हणाले—क्षत्रियापासून जन्मलेल्या व्यक्तीस द्विजत्व कसे प्राप्त होईल? हे तर श्रुती-स्मृतीविरुद्ध दिसते; मग तू इच्छित असल्याप्रमाणे असे का बोलतोस?