Adhyaya 135

Verse 1

सूत उवाच । तथान्यापि च तत्रास्ति दीर्घिकाख्या सुशोभना । सरसी लोकविख्याता सर्वपातकनाशनी

सूत म्हणाले—तेथे ‘दीर्घिका’ नावाचे आणखी एक अत्यंत शोभिवंत सरोवर आहे; ते लोकविख्यात असून सर्व पातकांचा नाश करणारे आहे।

Verse 2

यस्यां स्नातो नरः सम्यग्भास्करस्योदयं प्रति । ज्येष्ठशुक्लचतुर्दश्यां मुच्यते सर्वपातकैः

जो पुरुष त्या तीर्थात विधिपूर्वक स्नान करून भास्कराच्या उदयाकडे मुख करतो, तो ज्येष्ठ शुक्ल चतुर्दशीस सर्व पापांतून मुक्त होतो।

Verse 3

आसीत्पूर्वं द्विजो वीरशर्मनामातिविश्रुतः । वेदविद्याव्रतस्नातो वर्धमाने पुरोत्तमे

पूर्वी वर्धमान या उत्तम नगरात वीरशर्मा नावाचा अतिशय प्रसिद्ध द्विज होता; तो वेदविद्या व व्रताचारात निष्णात होता।

Verse 4

तस्य कन्या समुत्पन्ना कदाचिल्लक्षणाच्च्युता । अतिदीर्घा प्रमाणेन जनहास्यविवर्द्धिनी

त्याला एक कन्या झाली; पण कधीतरी ती शुभलक्षणांपासून च्युत झाली. देहप्रमाणाने अतिदीर्घ असल्याने ती लोकांच्या उपहासाचे कारण ठरली।

Verse 5

ततः सा यौवनं प्राप्ता तद्रूपापि कुमारिका । न कश्चिद्वरयामास शास्त्रवाक्यमनुस्मरन्

नंतर ती कन्या यौवनास आली; तरीही ते रूप असून शास्त्रवचन स्मरून कोणाही तिला वर म्हणून स्वीकारले नाही।

Verse 6

अतिसंक्षिप्तकेशा या अतिदीर्घातिवामना । उद्वाहयति यः कन्यां पुरुषः काममोहितः

जिचे केस अतिशय लहान असतील, किंवा जी अतिदीर्घकाय अथवा अतिवामन असेल—अशा कन्येशी काममोहित पुरुषाने विवाह केला तर—

Verse 7

षण्मासाभ्यंतरे मृत्युं स प्राप्नोति नरो ध्रुवम् । एतस्मात्कारणात्सर्वे तां त्यजंति कुमारिकाम्

सहा महिन्यांच्या आत तो पुरुष निश्चयाने मृत्यूला प्राप्त होतो; म्हणूनच सर्वजण त्या कुमारिकेला त्यागतात।

Verse 8

पुरुषा अतिदीर्घत्वयुक्तां वीक्ष्य समंततः । ततो वैराग्यमापन्ना तपस्तेपेऽतिदारुणम्

सर्वत्र पुरुषांना विलक्षण दीर्घायुष्ययुक्त पाहून ती वैराग्याने भरली; मग तिने अत्यंत कठोर तप केले।

Verse 9

चांद्रायणानि कृच्छ्राणि तया चीर्णान्यनेकशः । पाराकाणि यथोक्तानि तथा सांतपनानि च

तिने अनेकदा चांद्रायण व कृच्छ्र तप आचरले; तसेच शास्त्रोक्त पाराक आणि सांतपन प्रायश्चित्तेही केली।

Verse 10

व्रतं यद्विद्यते किंचिन्नियमः संयमस्तथा । अन्यच्चापि शुभं कृत्यं तत्सर्वं च तया कृतम्

जे काही व्रत होते, जे काही नियम व संयम होते, तसेच इतर सर्व शुभ कर्तव्य—ते सर्व तिने केले।

Verse 11

एवं तस्या व्रतस्थाया जरा सम्यगुपस्थिता । तथापि तेजसो वृद्धिर्ववृधे तपसा कृता

अशा रीतीने व्रतस्थ असलेल्या तिच्यावर जरा योग्यरीत्या आली; तरीही तपाच्या सामर्थ्याने तिचे तेज अधिकच वाढले।

Verse 12

सा च नित्यं महेन्द्रस्य सभां यात्यतिकौतुकात् । देवर्षीणां मतं श्रोतुं देवतानां विशेषतः

ती अत्यंत कुतूहलाने नित्य महेंद्राच्या सभेत जात असे; विशेषतः देवर्षी व देवतांचे मत व उपदेश ऐकण्यासाठी।

Verse 13

यदा सा स्वासनं त्यक्त्वा प्रयाति स्वगृहोन्मुखी । तदैवाभ्युक्षणं चक्रुस्तत्र शक्रस्य किंकराः

जेव्हा ती आपले आसन सोडून घराकडे निघे, तेव्हाच तिथे शक्राचे किंकर तत्क्षणी अभ्युक्षण (जलशिंपड) विधी करीत.

Verse 14

तथान्यदिवसे दृष्टं क्रियमाणं तया हि तत् । अभ्युक्षणं स्वकीये च आसने द्विजसत्तमाः

मग दुसऱ्या दिवशी तिने पाहिले—हे द्विजश्रेष्ठ—की तेच अभ्युक्षण तिच्याच आसनावर केले जात आहे।

Verse 15

ततः कोपपरीतांगी दीर्घिका सा कुमारिका । त्रिशाखां भृकुटीं कृत्वा ततः प्राह पुरंदरम्

तेव्हा ती दीर्घायुषी कुमारिका क्रोधाने व्यापली; भुवया त्रिशाखेसारख्या आकुंचन करून तिने पुरंदरास म्हटले।

Verse 16

किं दोषं वीक्ष्य मे शक्र प्रोक्षितं चासनं त्वया । परद्वा रकृतं दोषं किं मयैतत्कृतं क्वचित्

हे शक्र! माझ्यात कोणता दोष पाहून तू माझे आसन प्रोक्षित केलेस? हा दोष दुसऱ्याने दाराशी केला आहे काय, की मी इथे कधी असे काही केले आहे?

Verse 17

तस्मान्मे पातकं ब्रूहि नो चेच्छापं सुदारुणम् । त्वयि दास्याम्यसंदिग्धं सत्ये नात्मानमालभे

म्हणून माझे पातक मला सांग; नाहीतर मी निश्चयाने तुझ्यावर अत्यंत भयंकर शाप देईन। सत्य सांगतो, संशय न ठेवता तसे करीन; मी स्वतःला आवरणार नाही।

Verse 18

इन्द्र उवाच । न ते दीर्घेऽस्तिदोषोत्र कश्चिदेकं विना शुभे । तेनाथ क्रियते चैतदासनस्याभिषेचनम्

इंद्र म्हणाले—हे शुभे, हे दीर्घे! येथे तुझ्यात कोणताही दोष नाही, फक्त एक सोडून। म्हणूनच या आसनाचा अभिषेक केला जात आहे।

Verse 19

त्वं कुमार्यपि संप्राप्ता ऋतुकालं विगर्हिता । तेन दोषं त्वमापन्ना नान्यदस्तीह कारणम्

तू कुमारी असूनही ऋतुकाळास प्राप्त झालीस आणि उपेक्षित/निंदित राहिलीस। त्यामुळेच तू दोषास प्राप्त झालीस; इथे दुसरे कारण नाही।

Verse 20

तस्मादद्यापि त्वां कश्चिदुद्वाहयति तापसः । त्वं तं वरय भर्त्तारं येन गच्छसि मेध्यताम्

म्हणून आजही एखादा तपस्वी तुझा विवाह करू शकेल। ज्याच्यामुळे तू मेध्यता—शुद्धी व यज्ञयोग्यता—प्राप्त करशील, त्यालाच पती म्हणून वर.

Verse 21

ततश्च लज्जया युक्ता सा तदा दीर्घकन्यका । गत्वा भूमितले तूर्णं वर्धमाने पुरोत्तमे

तेव्हा लज्जेने युक्त अशी दीर्घकन्या त्या वेळी उत्तम वर्धमान नगरीत त्वरेने भूमीवर उतरली/कोसळली।

Verse 22

ततः फूत्कर्तुमारब्धा चत्वरेषु त्रिकेषु च । उच्छ्रित्य दक्षिणं पाणिं भ्रममाणा इतस्ततः

मग ती चौकांत व तिठ्यांवर हाक मारू लागली। उजवा हात उंच करून ती इकडे-तिकडे भटकत फिरू लागली।

Verse 23

यदि कश्चिद्द्विजो जात्या करोति मम सांप्रतम् । पाणिग्राहं तपोऽर्द्धस्य श्रेयो यच्छामि तस्य च

“जर जन्माने कोणी द्विज आता माझा पाणिग्रहण करील, तर मी त्याला माझ्या तपस्येच्या अर्ध्या भागाचे पुण्य व श्रेय प्रदान करीन.”

Verse 24

एवं तां प्रविजल्पन्तीं श्रुत्वा लोका दिवानिशम् । उन्मत्तामिति मन्वाना हास्यं चक्रुः परस्परम्

अशी ती दिवसरात्र बडबडत आहे असे ऐकून लोक तिला ‘वेडी’ समजू लागले आणि परस्परांत हसू लागले.

Verse 25

ततः कतिपयाहस्य प्रकुर्वंती च दीर्घिका । कुष्ठव्याधिगृहीतेन ब्राह्मणेन परिश्रुता

काही दिवसांनी, दीर्घिका आपले कृत्य करतच राहिली; तेव्हा कुष्ठरोगाने ग्रस्त एका ब्राह्मणाला तिची वार्ता कळली.

Verse 26

ततः प्रोवाच मन्दं स समाहूय सुदुःखिताम्

मग त्याने अतिशय दुःखी त्या स्त्रीला जवळ बोलावून हळुवारपणे सांगितले.

Verse 27

अहं त्वामुद्वहाम्यद्य कृत्वा पाणिग्रहं तव । यदि मद्वचनं सर्वं सर्वदैवानुतिष्ठसि

मी आज तुझा पाणिग्रहण करून विवाह करीन—जर तू माझे सर्व वचन सदैव देवाज्ञेसारखे पाळशील तर।

Verse 28

कुमारिकोवाच । करिष्यामि न संदेहस्तव वाक्यं द्विजाधिप । कुरु पाणिग्रहं मेऽद्य विधिदृष्टेन कर्मणा

कुमारी म्हणाली—हे द्विजाधिप! मी निःसंशय तुझे वचन पाळीन. विधिदृष्ट कर्मानुसार आज माझा पाणिग्रहण कर.

Verse 29

सूत उवाच । ततस्तस्याः कुमार्याः स पाणिं जग्राह दक्षिणम् । गृह्योक्तेन विधानेन देवाग्निगुरुसंनिधौ

सूत म्हणाले—मग गृह्यविधीनुसार, देवता, पवित्र अग्नी व गुरु यांच्या सन्निधीत, त्याने त्या कुमारीचा उजवा हात धरला।

Verse 30

अथ सा प्राह भूयोऽपि विवाहकृतमंगला । आदेशं देहि मे नाथ यं करोमि तवाधुना

मग विवाहसंस्काराने मंगलमयी झालेली ती पुन्हा म्हणाली—हे नाथ! मला आज्ञा द्या; आता मी तुमच्यासाठी काय करू?

Verse 31

पतिरुवाच । अष्टषष्टिषु तीर्थेषु स्नातुमिच्छामि सुन्दरि । साहाय्येन त्वदीयेन यदि शक्नोषि तत्कुरु

पती म्हणाला—हे सुंदरी! मला अष्टषष्ट तीर्थांत स्नान करावयाचे आहे. तू शकशील तर तुझ्या सहाय्याने ते करून दे.

Verse 32

बाढमित्येव सा प्रोच्य ततस्तूर्णं पतिव्रता । तत्प्रमाणं दृढं कृत्वा रम्यं वंशकुटीरकम्

“बाढ” असे म्हणत ती पतिव्रता तत्क्षणी कामास लागली। योग्य माप घेऊन ते दृढ करून तिने रम्य अशी बांबूची कुटी तयार केली।

Verse 33

मृदु तूलसमायुक्तं ततः प्राह निजं पतिम् । कृतांजलिपुटा भूत्वा प्रहृष्टेनान्तरात्मना

मग ते मृदू कापसाने सजवून तिने आपल्या पतीस सांगितले—हात जोडून, अंतःकरण आनंदाने भरून.

Verse 34

एतत्तव कृते रम्यं कृतं वंशकुटीरकम् । मम नाथारुहाशु त्वं येन कृत्वाथ मूर्धनि । नयामि सर्वतीर्थेषु क्षेत्रेषु सुशुभेषु च

“नाथा! तुझ्यासाठी ही रम्य बांबूची कुटी केली आहे. तू लवकर यात आरूढ हो; ती माझ्या मस्तकी ठेवून मी तुला सर्व तीर्थे व सुशोभित क्षेत्रांत नेईन.”

Verse 35

ततः कुष्ठी प्रहृष्टात्मा शनैरुत्थाय भूतलात् । तया चोद्धृतदेहः सन्सुप्तो वंशकुटीरके

त्यानंतर तो कुष्ठी आनंदित मनाने हळूहळू जमिनीवरून उठला. तिच्या हातांनी उचलला जाऊन तो बांबूच्या कुटीत निजला.

Verse 36

ततस्तं मस्तके कृत्वा सर्वतीर्थे यथासुखम् । सर्वक्षेत्रेषु बभ्राम स्नापयन्ती निजं पतिम्

मग त्याला मस्तकी ठेवून ती सुखाने सर्व तीर्थे व सर्व क्षेत्रांत फिरली, आणि आपल्या पतीला (प्रत्येक स्थानी) स्नान घालू लागली.

Verse 37

यथा यथा स चक्रेऽथ स्नानं तीर्थेषु कुष्ठभाक् । तथातथास्य गात्रेषु तेजो वृद्धिं प्रगच्छति

जसा जसा तो कुष्ठरोगी पुरुष तीर्थांमध्ये पुन्हा पुन्हा स्नान करू लागला, तसा तसा त्याच्या अंगांमध्ये तेज व बल क्रमशः वाढू लागले।

Verse 38

ततः क्रमेण सा साध्वी भ्रममाणा महीतले । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे संप्राप्ता रजनी मुखे

त्यानंतर क्रमाने ती साध्वी पृथ्वीवर भटकत भटकत, रात्रीच्या प्रारंभी हाटकेश्वराच्या पवित्र क्षेत्रात येऊन पोहोचली।

Verse 39

क्लान्ता वैक्लव्यमापन्ना भाराक्रान्ता पतिव्रता । निद्रान्धा निश्वसन्ती च प्रस्खलन्ती पदेपदे

ती पतिव्रता अत्यंत थकलेली, अशक्ततेने ग्रासलेली व भाराने दबलेली होती; झोपेने आंधळी, धापा टाकीत, ती पावलोपावली ठेचकाळत होती।

Verse 40

अथ तत्र प्रदेशे तु माण्डव्यो मुनिपुंगवः । शूलारोपितगात्रस्तु संतिष्ठति सुदुःखितः

त्या प्रदेशात मुनिश्रेष्ठ माण्डव्य, शूळावर खिळलेले शरीर घेऊन, अत्यंत दुःखात तिथेच स्थिर उभे होते।

Verse 41

अथ सा तं समासाद्य शूलं रात्रौ पतिव्रता । निजगात्रेण भारार्त्ता गच्छमाना महासती

मग ती महासती पतिव्रता, रात्रीत चालत आणि स्वतःच्या देहभाराने पीडित होऊन, त्या शूळाजवळ येऊन पोहोचली।

Verse 42

तया संचालितः सोऽथ मांडव्यो मुनिपुंगवः । परां पीडां समासाद्य ततः प्राह सुदुःखितः

तिने ढकलल्यामुळे मुनिपुंगव मांडव्य ऋषींना अतिशय पीडा झाली; ते अत्यंत दुःखी होऊन पुढे बोलू लागले.

Verse 43

केनेदं पाप्मना शल्यं ममांतः परिचालितम् । येनाहं दुःखयुक्तोऽपि भूयो दुःखास्पदीकृतः

कोणत्या पाप्याने माझ्या अंतःकरणातील हे शल्य हलविले, ज्यामुळे मी दुःखी असूनही पुन्हा अधिक दुःखाचा आश्रय झालो?

Verse 44

दीर्घिकोवाच । न मया त्वं महाभाग निद्रोपहतया दृशा । दृष्टस्तेन परिस्पृष्टो ह्यस्पृश्यः पापकृत्तमः

दीर्घिका म्हणाली—हे महाभाग! झोपेने झाकोळलेल्या माझ्या दृष्टीने मी तुला पाहिले नाही; म्हणून त्या परम पापी अस्पृश्याने तुला स्पर्श केला.

Verse 45

न त्वया सदृशश्चान्यः पापात्मास्ति धरातले । शिरस्युद्भूतशूलोऽपि यो मृत्युं नाधिगच्छति

या धरातलावर तुझ्यासारखा दुसरा पापात्मा नाही—ज्याच्या शिरातून शूल उगवला तरी जो मृत्यूला प्राप्त होत नाही.

Verse 46

अहं पतिव्रता मूढ वहामि शिरसा धृतम् । तीर्थयात्राकृते कांतं विकलांगं सुवल्लभम्

मी पतिव्रता—जरी मूढ असले तरी—तीर्थयात्रेसाठी माझ्या अतिप्रिय, विकलांग कांताला शिरावर धारण करून वाहते.

Verse 47

कस्मात्तस्यास्तिरस्कारं मम यच्छसि निष्ठुरम् । अज्ञातां मूढबुद्धिः सन्विशेषान्मानुषोद्भवाम्

तू माझ्यावर इतका निष्ठुर तिरस्कार का करतोस? मी तुला अपरिचित आहे; आणि तू मूढबुद्धी होऊन मानवी धर्माचे योग्य भेद ओळखत नाहीस।

Verse 48

माण्डव्य उवाच । अहं यादृक्त्वया प्रोक्तस्तादृगेव न संशयः । पापात्मा मूढबुद्धिश्च अस्पृश्यः सर्वदेहिनाम्

माण्डव्य म्हणाला—तू जसा मला वर्णिलेस, तसाच मी आहे; यात संशय नाही। मी पापात्मा, मूढबुद्धी आणि सर्व देहधाऱ्यांसाठी अस्पृश्य आहे।

Verse 49

यदि प्रातस्तवायं च भर्त्ता जीवति निष्ठुरे । येन मे जनिता पीडा प्राणांतकरणी दृढा

हे निष्ठुरे, जर तुझा पती सकाळपर्यंत जिवंत राहिला—ज्याने मला प्राणांत करणारी दृढ वेदना दिली आहे—

Verse 50

तस्मादेष तवाभीष्टः स्पृष्टः सूर्यस्य रश्मिभिः । मया शप्तः परित्यागं जीवितस्य करिष्यति

म्हणून तुझा हा प्रिय, सूर्यकिरणांचा स्पर्श होताच, माझ्या शापाने प्राणत्याग करील।

Verse 51

दीर्घिकोवाच । यद्येवं मरणं पत्युः प्रभाते संभविष्यति । मदीयस्य ततः प्रातर्नोद्गमिष्यति भास्करः

दीर्घिका म्हणाली—जर प्रभाती माझ्या पतीचे मरण असेच होणार असेल, तर माझ्यामुळे सकाळी भास्कर उगवणार नाही।

Verse 52

एवमुक्त्वा ततः साथ निषसाद धरातले । भूमौ तद्भर्तृसंयुक्तं मुक्त्वा वंशकुटीरकम्

असे बोलून ती साध्वी नंतर जमिनीवर बसली। पतीसह त्या लहान बांबूच्या कुटीराला सोडून ती भूमीवरच स्थिर राहिली।

Verse 53

अथ तां प्राह कुष्ठी स पिपासा संप्रवर्तते । तस्मात्तोयं समानेहि पानार्थमतिशीतलम्

मग तो कुष्ठी तिला म्हणाला—“मला तहान लागली आहे. म्हणून पिण्यासाठी अतिशीतल पाणी आण.”

Verse 54

तथैव सा समाकर्ण्य भर्तुरादेशमुत्सुका । इतस्ततश्च बभ्राम जलार्थं न प्रपश्यति । न च निर्याति दूरं सा त्यक्त्वारण्ये तथाविधम्

पतीचा आदेश ऐकून ती उत्सुकतेने पाण्यासाठी इकडे-तिकडे फिरली; पण पाणी दिसले नाही. आणि त्या अवस्थेत त्याला अरण्यात सोडून ती दूरही गेली नाही.

Verse 55

भर्तारं श्वापदोत्थं च भयं हृदि वितन्वती । उपविश्य ततो भूमौ स्पृष्ट्वा पादौ पतेस्तदा । प्रोवाच दीर्घिका वाक्यं तारवाक्येन दुःखिता

पतीची चिंता आणि श्वापदांच्या भयाने हृदयात धास्ती धरून ती भूमीवर बसली. मग पतीचे पाय स्पर्श करून, कठोर वचनांनी दुःखी झालेली दीर्घिका बोलली.

Verse 56

पतिव्रता त्वमाचीर्णं यदि सम्यङ्मया स्फुटम् । तेन सत्येन भूपृष्ठान्निर्गच्छतु जलं शुभम्

“मी जर स्पष्टपणे व योग्य रीतीने पतिव्रता-धर्म आचरला असेल, तर त्या सत्याच्या बळावर भूमीच्या पृष्ठभागातून शुभ जल प्रकट होवो.”

Verse 57

एवमुक्त्वा जघानाथ पादाघातेन मेदिनीम् । कान्तभक्तिं पुरस्कृत्य तस्य जीवितवांछया

असे बोलून तिने पायाच्या आघाताने भूमीवर प्रहार केला; कांतभक्ती पुढे ठेवून, त्याच्या जीवनाची इच्छा धरून।

Verse 58

एतस्मिन्नन्तरे तोयं पादाघातादनन्ततरम् । निष्क्रांतं निर्मलं स्वादु माण्डव्यस्य च पश्यतः

तेव्हाच पायाच्या आघातातून अपार जल उफाळून निघाले—निर्मळ व मधुर—हे माण्डव्य पाहत होते।

Verse 59

ततस्तं स्नापयामास तस्मिंस्तोये श्रमातुरम् । अपाययत्ततः पश्चात्स्वयं स्नात्वा पपौ जलम्

मग त्याने श्रमाने व्याकुळ झालेल्याला त्या पाण्यात स्नान घातले; नंतर पाजले; आणि स्वतः स्नान करून ते जल प्याला।

Verse 60

एतस्मिन्नंतरे सूर्यः पतिव्रतकृताद्भयात् । नाभ्युदेति समुत्पन्नस्ततः कालात्ययो महान्

दरम्यान पतिव्रतेच्या प्रभावजन्य भयामुळे सूर्य उदयास येऊनही उगवला नाही; त्यामुळे काळाचा मोठा व्यत्यय झाला।

Verse 61

अथ रात्रिं समालोक्य दीर्घां ये कामुका जनाः । ते सर्वे तुष्टिमापन्नास्तथा च कुल स्त्रियः

मग रात्रि दीर्घ झालेली पाहून जे कामुक लोक होते ते सर्व संतुष्ट झाले; तसेच कुलस्त्रियाही तुष्ट झाल्या।

Verse 62

कौशिका राक्षसाश्चापि चोरा जाराश्च ये नराः । ते सर्वे प्रोचुः संहृष्टाः समालिंग्य परस्परम्

कौशिक, राक्षस, चोर आणि जार—ते सर्व नर हर्षाने भरून परस्परांना आलिंगन देत उद्गारले।

Verse 63

अद्यास्माकं विधिस्तुष्टो भगवान्मन्मथस्तथा । येन दीर्घा कृता रात्रिर्नाशं नीतश्च भास्करः

“आज आमचा विधी अनुकूल झाला आहे आणि भगवान मन्मथही प्रसन्न आहेत; त्यांच्या योगे रात्र दीर्घ झाली आणि भास्कर लोप पावला।”

Verse 64

ये पुनर्ब्राह्मणाः शांता यज्ञकर्मसमुद्यताः । ते सर्वे दुःखमापन्नाः सूर्योदयविनाकृताः

परंतु जे शांत ब्राह्मण यज्ञकर्मास उद्यत होते, ते सर्व सूर्योदयाविना दुःखात पडले।

Verse 65

न कश्चिद्यजनं चक्रे याजनं न च सद्द्विजः । न श्राद्धं न च संकल्पं न स्वाध्यायं कथंचन

कोणीही यजन करीत नव्हता, आणि कोणताही सत्-द्विज याजन करवीत नव्हता। श्राद्ध नाही, संकल्प नाही, स्वाध्यायही कधीच नाही।

Verse 66

न स्नानं न च दानं च लोकयात्रां विशेषतः । व्यवहारं न कृत्यं च किंचिद्धर्मसमुद्भवम्

स्नान नव्हते, दान नव्हते; विशेषतः लोकयात्राही नव्हती। व्यवहार नव्हता, कर्तव्य नव्हते—धर्मातून उद्भवणारे काहीच केले गेले नाही।

Verse 67

एतस्मिन्नन्तरे देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः । परं दौःस्थ्यं समापन्ना यज्ञभागविवर्जिताः

याच दरम्यान शक्राच्या नेतृत्वाखाली सर्व देव यज्ञभागापासून वंचित होऊन अत्यंत क्लेश व दैन्याला प्राप्त झाले।

Verse 68

ततो भास्करमासाद्य ऊचुर्दुःखसमन्विताः । कस्मान्नोद्गमनं देव प्रकरोषि दिवाकर

मग दुःखाने व्याकुळ होऊन ते भास्कराकडे गेले व म्हणाले—“हे देव, हे दिवाकर! तू उदय का करीत नाहीस?”

Verse 69

एतत्त्वया विना सर्वं जगद्व्याकुलतां गतम्

“तुझ्याविना हे सर्व जग व्याकुळ होऊन गेले आहे.”

Verse 70

तस्माल्लोकहितार्थाय त्वमुद्गच्छ यथापुरा । अग्निष्टोमादिका यज्ञा वर्तंते येन भूतले

“म्हणून लोकहितासाठी तू पूर्वीप्रमाणे उदय हो; ज्यायोगे पृथ्वीवर अग्निष्टोमादी यज्ञ चालू राहतील.”

Verse 71

सूर्य उवाच पतिव्रतासमादेशात्त्यक्तश्चाभ्युदयो मया । तस्माद्गत्वा सुराः सर्वे तां वदंतु कृते मम

सूर्य म्हणाला—“त्या पतिव्रतेच्या आज्ञेने मी माझा उदय त्यागला आहे; म्हणून हे देवहो, तुम्ही सर्वांनी जाऊन माझ्यासाठी तिला विनंती करा.”

Verse 72

येन तद्वाक्यमासाद्य प्रवर्त्तामि यथासुखम् । अन्यथा मां शपेत्क्रुद्धा नूनं सा हि पतिव्रता

तिचे वचन मिळाल्यावरच मी सुखाने माझा मार्ग पुन्हा चालू करू शकतो; अन्यथा ती क्रुद्ध होऊन नक्कीच मला शाप देईल, कारण ती खरोखर पतिव्रता आहे।

Verse 73

एवं सा तपसा युक्ता प्रोत्कृष्टं हि सुरोत्तमाः । पतिव्रतात्वमाधत्ते तथान्यदपरं महत्

अशा प्रकारे तपस्यायुक्त ती निश्चयच अत्यंत श्रेष्ठ आहे, हे देवोत्तमा; ती पतिव्रतात्व धारण करते आणि त्यासोबत इतरही महान गुण धारण करते।

Verse 74

कस्तस्या वचनं शक्तः कर्तुमेवमतोऽन्यथा । एतस्मात्कारणाद्भीतो नोद्गच्छामि कथंचन

तिच्या वचनानुसार न चालता कोण अन्यथा करू शकेल? याच कारणाने मी भयभीत होऊन कशाही प्रकारे वर उठत नाही।

Verse 76

ततस्ते विबुधाः सर्वे गत्वा तत्क्षेत्रमुत्तमम् । प्रोचुस्तां दीर्घिकां वाक्यैर्मृदुभिः पुरतः स्थिताः

मग ते सर्व देव त्या उत्तम क्षेत्रात गेले; तिच्या समोर उभे राहून त्यांनी दीर्घिकेला मृदू वचने बोलली।

Verse 77

त्वया पतिव्रते सूर्यो यन्निषिद्धो न तत्कृतम् । शुभं यतो हताः सर्वा भूतले शोभनाः क्रियाः

हे पतिव्रते! तू सूर्याला जे निषिद्ध केलेस ते (उदय) झाले नाही. त्यामुळे पृथ्वीवरच्या सर्व शुभ व शोभनीय क्रिया नष्ट झाल्या आहेत।

Verse 78

तस्मादुद्गच्छतु प्राज्ञे त्वद्वाक्यात्तीक्ष्णदीधितिः । यज्ञक्रिया विशेषेण येन वर्तंति भूतले

म्हणून, हे प्राज्ञे, तुझ्या वचनाने तीक्ष्णकिरणांचा भास्कर उदयास येवो, ज्यायोगे भूमीवर विशेषतः यज्ञकर्मे चालू राहोत।

Verse 79

न तत्क्रतुसहस्रेण यजंतः प्राप्नुयुः फलम् । पतिव्रतात्वमापन्ना यत्स्त्री विंदति केवलम्

जे फळ केवळ पतिव्रता-धर्म स्वीकारलेल्या स्त्रीला मिळते, ते फळ पुरुषांना हजार यज्ञ केले तरीही प्राप्त होत नाही।

Verse 80

शप्तश्चानेन दुष्टेन मांडव्येन सुपाप्मना । कार्यं विनापि निर्दिष्टस्तद्ब्रूयां भास्करं कथम्

मी या दुष्ट, महापापी मांडव्याने शापित झालो आहे; आणि कारण नसतानाही मला बांधले गेले—मग भास्कराबद्दल मी कसे बोलू (किंवा मान्य करू)?

Verse 81

उदयार्थं न मे यज्ञैः कार्यं किंचिन्न चापरैः । श्राद्धदानादिकैः कृत्यैः संजातैर्दर्यितं विना

माझ्या उदयासाठी यज्ञांची काहीही गरज नाही, तसेच श्राद्ध-दानादी इतर कर्मांचीही नाही; अशा कर्मांनी बाध्य न होता माझी गती चालते।

Verse 82

सूत उवाच । ततस्ते विबुधाः सर्वे समालोक्य परस्परम् । चिरकालं सुदुःखार्तास्तामूचुर्विनयान्विताः

सूत म्हणाले—त्यानंतर ते सर्व देव परस्परांकडे पाहून, दीर्घकाळ तीव्र दुःखाने व्याकुळ होऊन, विनययुक्त होऊन तिला म्हणाले।

Verse 83

उद्गच्छतु रविर्भद्रे तवायं दयितः पतिः । प्रयातु निधनं सद्यो भूयादेष मुनीश्वरः

हे भद्रे, रवि उदयास येवो; हा तुझा दयित पती आहे. हा मुनीश्वर त्वरित मृत्यूस जावो; आणि मग तो पुन्हा (जिवंत) होवो.

Verse 84

पुनर्जीवापयिष्यामो वयमेनमपि द्रुतम् । मृत्युमार्गमनुप्राप्तं त्वत्कृते पतिवत्सले

हे पतिव्रते, तुझ्यासाठी आम्ही यालाही लवकर पुनर्जीवित करू, जरी तो मृत्यूच्या मार्गास पोहोचला असला तरी.

Verse 85

पञ्चविंशतिवर्षीयं कामदेवमिवापरम् । त्वं द्रक्ष्यसि सुदीप्तांगं सर्वलक्षणलक्षितम्

तू त्याला पंचवीस वर्षांच्या तरुण रूपात पाहशील—जणू दुसरा कामदेव—तेजस्वी देहाचा व सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त.

Verse 86

भूत्वा पंचदशाब्दीया पद्मपत्रायतेक्षणा । मर्त्यलोके सुखं सम्यक्त्वेच्छया साधयिष्यसि

आणि तू पंधरा वर्षांची होऊन, कमळपानासारख्या नेत्रांची, मर्त्यलोकी आपल्या इच्छेनुसार सम्यक् सुख साध्य करशील.

Verse 87

एषोऽपि मुनिशार्दूलो विपाप्मा सांप्रतं शुभे । शूलवेधेन निर्मुक्तः सुखभागी भवत्क्लम

हे शुभे, हा मुनिशार्दूलही आता पापरहित झाला आहे; शूलवेधातून मुक्त होऊन तो सुखाचा भागी होईल, आणि तुझा क्लेशही निवरेल.

Verse 88

सूत उवाच । बाढमित्येव च प्रोक्ते तया स द्विजसत्तमाः । उद्गतो भगवान्सूर्यस्तत्क्षणादेव वेगतः

सूत म्हणाले—तिने “बाढम् (तथास्तु)” असे उच्चारताच, हे द्विजश्रेष्ठांनो, त्या क्षणीच भगवान सूर्यदेव वेगाने उदयास आले।

Verse 89

ततः सूर्यांशुसंस्पृष्टः स मृतश्च सुकुष्ठभाक् । विबुधानां करैः स्पृष्टः पुनरेव समुत्थितः

मग सूर्यकिरणांच्या स्पर्शाने तो—मृत असूनही व कुष्ठरोगी असतानाही—देवांच्या करस्पर्शाने पुन्हा जिवंत होऊन उठून उभा राहिला।

Verse 90

पंचविंशतिवर्षीयः कामदेव इवापरः । संस्मरन्पूर्विकां जातिं सर्वा हर्ष समन्वितः

तो पंचवीस वर्षांचा तरुण झाला, जणू दुसराच कामदेव; पूर्वजन्म आठवताच तो सर्वत्र हर्षाने भरून गेला।

Verse 91

दीर्घिकापि परिस्पृष्टा स्वयं देवेन शंभुना । संजाता यौवनोपेता दिव्यलक्षणलक्षिता

आणि दीर्घिकाही—स्वतः देव शंभूच्या सर्वांगस्पर्शाने—यौवनवती झाली, दिव्य व शुभ लक्षणांनी युक्त।

Verse 92

पद्मपत्रेक्षणा रम्या चन्द्रबिम्बसमानना । मध्ये क्षामा सुगौरांगी पीनोन्नतपयोधरा

ती रमणी कमळपानासारख्या नेत्रांची, चंद्रबिंबासारख्या मुखाची; मध्यमभागी सडपातळ कटीची, शुभगौर देहयष्टीची, आणि पूर्ण व उन्नत स्तनांची—दीप्त यौवनात प्रकट झाली।

Verse 93

ततस्तं मुनिशार्दूलं शूलाग्रादवतार्य च । प्रोचुश्च विबुधश्रेष्ठाः सादरं हर्षसंयुताः

तेव्हा देवश्रेष्ठांनी हर्षयुक्त व सादर होऊन त्या मुनिशार्दूलास त्रिशूलाच्या अग्रावरून उतरवून त्यास म्हणाले।

Verse 94

एतत्सत्यं कृतं वाक्यं मुने तव यथोदितम् । मृतोऽपि ब्राह्मणः कुष्ठी संस्पृष्टो रविरश्मिभिः

हे मुने, तू जसे सांगितलेस तसेच तुझे वचन सत्य झाले; कुष्ठी ब्राह्मणही, मृत असला तरी, सूर्यकिरणांच्या स्पर्शाने…

Verse 95

पुनरुत्थापितोऽस्माभिः कृतश्च तरुणः पुनः । अनया भार्यया सार्धं तस्मात्त्वं स्वाश्रमं व्रज

त्याला आम्ही पुन्हा उठविले व पुन्हा तरुण केले; म्हणून तू या भार्येसह आपल्या आश्रमास जा।

Verse 96

नास्माकं दर्शनं व्यर्थं कथंचिदपि जायते । तस्मात्प्रार्थय यच्चित्ते तव नित्यं समाश्रितम्

आमचे दर्शन कधीही कोणत्याही प्रकारे व्यर्थ होत नाही; म्हणून तुझ्या चित्तात नित्य वसलेली जी इच्छा आहे ती माग।