Adhyaya 162

Verse 1

सूत उवाच । एवं नाम्नि कृते तस्य भास्करस्यांशुमालिनः । द्विजानां पुरतः पुष्पः कथयामास चेष्टितम्

सूत म्हणाले—अशा रीतीने किरणमालाधारी भास्कराला ते नाव दिल्यावर, पुष्पाने द्विजांच्या समोर घडलेले वृत्तांत सांगण्यास आरंभ केला।

Verse 2

आत्मीयं कुत्सितं तेषां मणिभद्रवधो यथा । विहितो विहिता पत्नी तस्य व्याजेन कृत्स्नशः

त्याने त्यांचा स्वतःचा निंद्य प्रसंग सविस्तर सांगितला—मणिभद्राचा वध कसा घडवून आणला गेला आणि कपटाच्या निमित्ताने त्याच्यासाठी पत्नी कशी ठरविली गेली, हे सर्व।

Verse 3

ततस्ते ब्राह्मणाः प्रोचुस्तच्छ्रुत्वा कोपसंयुताः । सीत्कारान्प्रचुरान्कृत्वा धिक्त्वां पाप प्रगम्यताम्

ते ब्राह्मण ते ऐकून क्रोधाने भरले; वारंवार ‘सीत्कार’ करून म्हणाले—“धिक्कार असो तुला, पापी! निघून जा!”

Verse 4

आत्मीयं हेम चादाय न ते शुद्धिर्भविष्यति

आपलेच सुवर्ण परत घेतले तरीही तुला शुद्धी प्राप्त होणार नाही।

Verse 5

ब्रह्मघ्नस्त्वं यतः प्रोक्तास्त्रयो वर्णा द्विजोत्तमाः । ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः स्मृतिशास्त्रप्रपाठकैः

स्मृतिशास्त्रांचे पाठक-आचार्य सांगतात की तीनही द्विजवर्ण—ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य—ब्रह्मधर्माचे उल्लंघन केल्यास ‘ब्रह्मघ्न’ ठरतात; म्हणून, हे द्विजोत्तमा, तुलाही ब्रह्मघ्न असे म्हटले आहे।

Verse 6

सूत उवाच । ततस्तु दुःखितः पुष्पो बाष्पसंपूरितेक्षणः । ब्रह्मस्थानाद्विनिर्गत्य प्ररुरोद सुदुःखितः

सूत म्हणाले—तेव्हा पुष्प अत्यंत दुःखी झाला; त्याचे डोळे अश्रूंनी भरले. तो ब्रह्मस्थानातून बाहेर पडून तीव्र शोकाने फूटफूटून रडू लागला।

Verse 7

रोरूयमाणमालोक्य ततस्ते नागरा द्विजाः । दयां च महतीं कृत्वा ततः प्रोचुः परस्परम्

तो मोठ्याने रडताना पाहून ते नागर द्विज महान दयेने द्रवले आणि मग परस्परांशी बोलू लागले।

Verse 8

नानाविधानि शास्त्राणि स्मृतयश्च पृथग्विधाः । पुराणानि समस्तानि वीक्षध्वं सुसमाहिताः

नानाविध शास्त्रे, वेगवेगळ्या स्मृती आणि सर्व पुराणे—पूर्ण एकाग्रतेने—नीट पाहा व विचार करा।

Verse 9

कुत्रचित्क्वचिदेवास्य कथंचिच्छुद्धिरस्ति चेत् । न तच्च विद्यते शास्त्रमस्मिन्स्थाने न चास्ति यत्

जर कुठे तरी कशातरी प्रकारे याची शुद्धी होऊ शकत असेल, तर तिचे शास्त्रीय प्रमाण असलेच पाहिजे; पण या स्थानी तसे शास्त्र-उपदेश आढळत नाहीत।

Verse 10

न स्मृतिर्न पुराणं च वेदांतं वा द्विजोत्तमाः । न चास्ति ब्राह्मणः सोऽत्र सर्वज्ञप्रतिमो न यः

हे द्विजोत्तमांनो! येथे ना स्मृती आहे, ना पुराण, ना वेदान्त; आणि येथे सर्वज्ञासारखा असा कोणताही ब्राह्मणही नाही।

Verse 11

तस्माच्चिन्तयत क्षिप्रमस्य शुद्धिप्रदं हि यत् । तच्च प्रमाणतां नीत्वा शुद्धिरस्य प्रदीयते

म्हणून त्वरेने विचार करा—याला खरोखर शुद्धी देणारे काय आहे; आणि ते प्रमाण मानून त्याची शुद्धी प्रदान करावी।

Verse 12

अथैको ब्राह्मणः प्राह चंडशर्मेति विश्रुतः । मया स्कांदपुराणेऽस्मिन्पुरश्चरणसंश्रिता

तेव्हा चंडशर्मा म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या एका ब्राह्मणाने म्हटले—‘या स्कंदपुराणात मी पुरश्चरण-संबंधी विधीचा आश्रय घेतला आहे।’

Verse 13

पठिता सप्तमी या च पुरश्चरणसंज्ञिता । पुरश्चरणतः पापं विहितं तु यथा व्रजेत्

जी सप्तमी ‘पुरश्चरण’ या नावाने जपपूर्वक पठिली जाते—त्या पुरश्चरणाने विधीनुसार, जसे सांगितले आहे तसे पाप दूर होते।

Verse 14

सम्यक्तथापि विप्रेंद्रास्ततो याति न संशयः । तस्मात्करोतु तामेष पुरश्चरणसप्तमीम्

हे विप्रश्रेष्ठांनो! हे सम्यक् विधीने केले तर ते निःसंशय फलदायी ठरते. म्हणून हा पुरुष ती पुरश्चरण-सप्तमी व्रत/अनुष्ठान करील.

Verse 15

अपरं भूभुजादेशान्मणिभद्रो निपातितः । वधकैस्तस्य तत्पापं यदि पापं प्रजायते

पुढे, राजाच्या आज्ञेने मणिभद्राला वधकांनी ठार केले. त्या कृत्यामुळे जर काही पाप उत्पन्न झाले, तर ते पाप आज्ञा देणाऱ्यालाच लागते.

Verse 16

राजा भूत्वा न यः सम्यग्विचारयति वादिनम् । तस्य तत्पातकं घोरं राज्ञश्चैव प्रजायते

जो राजा असूनही वादीची (न्यायार्थीची) बाजू सम्यक् रीतीने तपासत नाही, त्या राजालाच ते घोर पातक लागते.

Verse 17

तथास्य पत्न्यास्तत्पापं जानंत्या यत्तयोदितम् । मत्पित्रा ब्राह्मणैर्दत्तोऽयं पुरा वह्निसंनिधौ

तसेच त्याच्या पत्नीवरही ते पाप येते, कारण तिला त्यांचे म्हणणे माहीत होते. ‘हा विधी पूर्वी माझ्या पित्याने ब्राह्मणांसह पवित्र अग्नीसमोर दिला होता.’

Verse 18

विडंबितेन चानेन कृतप्रतिकृतं कृतम् । तस्मान्न चास्य दोषः स्याद्यतः प्रोक्तं मुनीश्वरैः

आणि फसविलेल्या या व्यक्तीने केलेल्या कृत्याचे प्रत्युत्तर (प्रतिकार) केले. म्हणून त्याच्यावर दोष येऊ नये; कारण मुनीश्वरांनी असेच सांगितले आहे.

Verse 19

कृते प्रतिकृतं कुर्याद्धिंसने प्रतिहिंसनम् । न तत्र जायते दोषो यो दुष्टे दुष्टमाचरेत्

केलेल्या कर्मास प्रत्युत्तर देणे आणि हिंसेस प्रतिहिंसा करणे योग्य आहे। दुष्टावर दुष्टवत् आचरण करणाऱ्यास तेथे दोष लागत नाही।

Verse 20

ब्राह्मणा ऊचुः । यद्येवं वद विप्रास्य पुरश्चरणसंज्ञिताम् । सप्तमीमद्य विप्रेंद्र वराकस्य विशुद्धये

ब्राह्मण म्हणाले—जर असेच असेल, हे विप्रश्रेष्ठ! तर आज या दीन पुरुषाच्या शुद्धीसाठी ‘पुरश्चरण’ नावाची सप्तमी सांगा.

Verse 21

सूत उवाच । अथास्य कथयामास सप्तमीं तां द्विजोत्तमाः । चंडशर्माभिधानस्तु कृत्वा तस्योपरि कृपाम्

सूत म्हणाले—मग द्विजश्रेष्ठांनी त्याला त्या सप्तमीचे कथन केले. चंडशर्मा नावाच्या एका ब्राह्मणाने त्याच्यावर कृपा करून विधी सांगितला.

Verse 22

तेनापि विहिता सम्यग्यथा तस्य मुखाच्छ्रुता । ततः संवत्सरस्यांते विपाप्मा समपद्यत

त्यानेही ती विधी योग्य रीतीने केली, जशी त्याने त्यांच्या मुखातून ऐकली होती. मग वर्षाअखेरीस तो पापमुक्त झाला.

Verse 23

ऋषय ऊचुः । पुरश्चरणसंज्ञां तु सप्तमीं वद सूतज । विधिना केन कर्तव्या कस्मिन्काल उपस्थिते

ऋषी म्हणाले—हे सूतपुत्रा! ‘पुरश्चरण’ नावाची सप्तमी सांग. ती कोणत्या विधीने करावी आणि कोणत्या काळी करावी?

Verse 24

सूत उवाच । अहं वः कीर्तयिष्यामि रोहिताश्वस्य भूपतेः । मार्कंडेन पुरा प्रोक्ता पृच्छयमानेन भक्तितः

सूत म्हणाले—हे विप्रहो, मी तुम्हांला राजा रोहिताश्वास सांगितलेला तो उपाय/व्रत वर्णन करीन, जो पूर्वी भक्तिभावाने विचारल्यावर महर्षी मार्कंडेयांनी सांगितला होता।

Verse 25

सप्तकल्पस्मरो विप्रा मार्कंडाख्यो महामुनिः । रोहिताश्वेन पृष्टः स हरिश्चंद्रात्मजेन च

हे ब्राह्मणहो, सात कल्पांची स्मृती असलेले मार्कंड नावाचे महामुनी—हरिश्चंद्राचा पुत्र रोहिताश्व यांनी त्यांना प्रश्न विचारला।

Verse 26

रोहिताश्व उवाच । अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि यत्पापं कुरुते नरः । उपायं तस्य नाशाय किंचिन्मे वद सन्मुने

रोहिताश्व म्हणाले—मनुष्य अज्ञानाने किंवा जाणूनबुजून जे पाप करतो, हे सत्मुने, त्याच्या नाशाचा काही उपाय मला सांगा।

Verse 27

मार्कंडेय उवाच । मानसं वाचिकं चैव कायिकं च तृतीयकम् । त्रिविधं पातकं लोके नराणामिह जायते

मार्कंडेय म्हणाले—या लोकी मनुष्यांचे पातक तीन प्रकारचे होते: मानसिक, वाचिक आणि तिसरे कायिक (शारीरिक)।

Verse 28

तत्रोपाया विनाशाय तस्य संपरिकीर्तिताः । तानहं ते प्रवक्ष्यामि शृणुष्व नृपसत्तम

त्या त्रिविध पातकाच्या नाशाचे उपाय नीट सांगितलेले आहेत. हे नृपश्रेष्ठा, ते मी तुला सांगतो—ऐक.

Verse 29

मानसं चैव यत्पापं नराणामिह जायते । पश्चात्तापे कृते तस्य तत्क्षणादेव नश्यति

इथे मनुष्यमनात जे पाप उत्पन्न होते, त्याबद्दल पश्चात्ताप केला असता ते तत्क्षणीच नष्ट होते।

Verse 30

वाचिकं चैव यत्पापं नाभुक्त्वा तत्प्रणश्यति । पुरश्चरणबाह्यं तु सत्यमेतन्मयोदितम्

वाणीने झालेले जे पाप, त्याचे फळ न भोगताही ते नष्ट होऊ शकते—हे मी सत्य सांगितले आहे; पुरश्चरणादि विस्तृत विधीशिवाय।

Verse 31

निवेद्य ब्राह्मणेंद्राणां तदुक्तं च समाचरेत् । प्रायश्चित्तं यथोक्तं तु ततः शुद्धिमवाप्नुयात्

श्रेष्ठ ब्राह्मणांना ते निवेदन करून, त्यांनी सांगितल्याप्रमाणे आचरण करावे। यथोक्त प्रायश्चित्त केल्यावर मग शुद्धी प्राप्त होते।

Verse 32

अथवा पार्थिवो ज्ञात्वा कुरुते तस्य निग्र हम् । तेन शुद्धिमवाप्रोति यद्यपि स्यात्स किल्विषी

किंवा राजा अपराध जाणून त्याचा दंड-निग्रह करतो; त्या विधिसम्मत शिक्षेमुळे तो शुद्धी प्राप्त करतो, जरी तो पापी असला तरी।

Verse 33

लज्जया ब्राह्मणेंद्राणां यो न ब्रूते कथंचन । न च राजा विजानाति शरीरस्थेन यो म्रियेत् । तस्य निग्रहकर्ता च स्वयं वैवस्वतो यमः

श्रेष्ठ ब्राह्मणांसमोर लज्जेमुळे जो काहीही कबूल करत नाही, आणि राजा देखील ज्याला जाणत नाही, व जो पाप अंतरी ठेवूनच मरतो—त्याचा दंडकर्ता स्वयं वैवस्वत यम आहे।

Verse 34

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कृत्वा पापं विजानता । प्रायश्चित्तं तु कर्तव्यं यथोक्तं ब्राह्मणो दितम्

म्हणून ज्याला आपण पाप केले आहे हे माहीत आहे, त्याने सर्व प्रयत्न करून ब्राह्मणांनी सांगितल्याप्रमाणेच प्रायश्चित्त अवश्य करावे।

Verse 35

रोहिताश्व उवाच । सर्वेषामेव पापानां विहितानां मुनीश्वर । किंचिद्व्रतं समाचक्ष्व दानं वा होममेव वा । विपाप्मा जायते येन पुरश्चरणवर्जितम्

रोहिताश्व म्हणाला—हे मुनीश्वर! सर्व प्रकारची चिकटून राहणारी पापे नष्ट व्हावीत म्हणून मला एखादे व्रत—किंवा दान, किंवा होम—सांगावे, ज्याने पूर्ण पुरश्चरण न करताही मनुष्य निष्पाप होईल।

Verse 36

नित्यं पापानि कुरुते नरः सूक्ष्माणि सर्वतः । प्रायश्चित्तानि सर्वेषां कर्तुं शक्तिः कथं भवेत्

मनुष्य सर्व बाजूंनी नित्य सूक्ष्म दोष करीत असतो; त्या सर्वांसाठी प्रायश्चित्त करण्याची शक्ती तरी कशी असणार?

Verse 37

मार्कंडेय उवाच । अस्ति राजन्व्रतं पुण्यं पुरश्चरणसंज्ञितम् । पुरश्चरणसंज्ञा तु सप्तमी सूर्यवल्लभा

मार्कंडेय म्हणाले—हे राजन्! ‘पुरश्चरण’ नावाचे एक पुण्य व्रत आहे. ‘पुरश्चरण’ अशी संज्ञा असलेली तिथी सूर्याला प्रिय अशी सप्तमी आहे।

Verse 38

यया संचीर्णया राज न्कायस्थो यमसंभवः । विचित्रो मार्जयेत्पापं कृतं जन्मनि संचितम्

हे राजन्! ते व्रत विधिपूर्वक केल्याने यमापासून उत्पन्न कायस्थ विचित्र याने जन्मभर केलेले व साठवलेले पाप धुऊन टाकले।

Verse 39

तस्मात्कुरु महाराज तथाशु वचनं मम । येन वा मुच्यते पापा त्सर्वस्मात्कायसंभवात्

म्हणून, हे महाराज, माझे वचन त्वरित पाळा; ज्यायोगे देहधारणेतून उत्पन्न होणाऱ्या सर्व पापांतून मुक्ती मिळते.

Verse 40

रोहिताश्व उवाच । पुरश्चरणसंज्ञा तु सप्तमी मुनिसत्तम । विधिना केन कर्तव्या कस्मिन्काले वद स्व मे

रोहिताश्व म्हणाला— हे मुनिश्रेष्ठ! ‘पुरश्चरण’ संज्ञेची ही सप्तमी कोणत्या विधीने करावी आणि कोणत्या काळी? मला सांगा.

Verse 41

मार्कंडेय उवाच । माघमासे सिते पक्षे मकरस्थे दिवाकरे । सूर्यवारेण सप्तम्यां व्रतमेतत्समाचरेत्

मार्कंडेय म्हणाले— माघ महिन्याच्या शुक्ल पक्षात, सूर्य मकर राशीत असताना, रविवारच्या सप्तमीला हे व्रत आचरावे.

Verse 42

पाखंडैः पतितैः सार्धं तस्मिन्नहनि नालपेत् । भक्षयित्वा नृपश्रेष्ठ प्रभाते दन्तधावनम् । मंत्रेणानेन पश्चाच्च कर्तव्यो नियमो नृप

त्या दिवशी पाखंडी व पतित यांच्याशी बोलू नये. हे नृपश्रेष्ठ, (नियत वेळी) भोजन करून, प्रभाती दंतधावन करावे; नंतर, हे राजा, या मंत्राने नियम-पालन आरंभ करावे.

Verse 43

पुरश्चरणकृत्यायां सप्तम्यां दिवसाधिप । उपवासं करिष्यामि अद्य त्वं शरणं मम

हे दिवसाधिप (सूर्यदेवा)! पुरश्चरण-कृत्यासाठी या सप्तमीला मी उपवास करीन; आज तूच माझा आश्रय आहेस.

Verse 44

ततोऽपराह्णसमये स्नात्वा धौतांबरः शुचिः । प्रतिमां पूजयेद्भक्त्या दिनाधिपसमुद्भवाम्

नंतर अपराह्णकाळी स्नान करून, स्वच्छ धुतलेले वस्त्र परिधान करून शुचिर्भूत होऊन, दिनाधिप (सूर्य) यांच्या प्रतिमेची भक्तीने पूजा करावी।

Verse 45

रक्तैः पुष्पैर्महावीर पादाद्यं पूजयेत्ततः । पतंगाय नमः पादौ मार्तंडायेति जानुनी

हे महावीर! मग लाल पुष्पांनी पादादि अवयवांचे पूजन करावे। ‘पतंगाय नमः’ म्हणत पादांची, आणि ‘मार्तंडाय (नमः)’ म्हणत जानूंची पूजा करावी।

Verse 46

गुह्यं दिवसनाथाय नाभिं द्वादश मूर्तये । बाहू च पद्महस्ताय हृदयं तीक्ष्णदीधिते

गुह्यभाग ‘दिवसनाथ’ या नामाने, नाभी ‘द्वादशमूर्ति’ या नामाने, बाहू ‘पद्महस्त’ या नामाने, आणि हृदय ‘तीक्ष्णदीधिति’ या नामाने पूजावे।

Verse 47

कंठं पद्मदलाभाय शिरस्तेजोमयाय च । एवं संपूज्य विधिवद्धूपं कर्पूरमाददेत्

कंठ ‘पद्मदलाभ’ या नामाने आणि शिर ‘तेजोमय’ या नामाने पूजावे। अशा रीतीने विधिपूर्वक पूजन करून मग धूप—विशेषतः कर्पूर—अर्पण करावा।

Verse 48

गुडौदनं च नैवेद्यं रक्तवस्त्राभिवेष्टितम् । रक्तसूत्रेण दीपं च तथैवारार्तिकं नृप

आणि गूळ-ओदनाचा नैवेद्य लाल वस्त्रात गुंडाळून अर्पण करावा। लाल सूत बांधलेला दीप तयार करून, तसेच आरार्तिक (आरती) करावी, हे नृपा।

Verse 49

शंखे तोयं समादाय रक्तचन्दनमिश्रितम् । सफलं च ततः कृत्वा अर्घ्यं दद्यात्ततः परम्

शंखात पाणी घेऊन त्यात रक्तचंदन मिसळावे। मग त्यासह फळ ठेवून, त्यानंतर श्रद्धेने अर्घ्य अर्पण करावे।

Verse 50

कुकृतं यत्कृतं किंचिदज्ञानाज्ज्ञानतोऽपि वा । प्रायश्चित्तं कृतं देव ममार्घ्यश्च प्रगृह्यताम्

अज्ञानाने किंवा जाणूनबुजून माझ्याकडून जे काही कुकर्म झाले, त्याचे प्रायश्चित्त केले आहे। हे देव, माझे अर्घ्यही स्वीकारावे।

Verse 51

ततः संपूजयद्विप्रं गन्धपुष्पानुलेपनैः । दत्त्वा तु भोजनं तस्मै दक्षिणां च स्वशक्तितः । प्राशनं कायशुद्ध्यर्थं पञ्चगव्यस्य चाचरेत्

त्यानंतर गंध, पुष्प व अनुलेपनांनी ब्राह्मणाचा विधिपूर्वक सत्कार करावा। त्यास भोजन देऊन व यथाशक्ती दक्षिणा देऊन, देहशुद्धीसाठी पंचगव्याचे प्राशनही करावे।

Verse 52

कृतांजलिपुटो भूत्वा समुद्वीक्ष्य दिवाकरम् । दिवाकरं गतश्चैव मन्त्रमेतं समुच्चरेत्

अंजली करून सूर्यदेवाकडे दृष्टी ठेवावी। मग दिवाकराची उपासना करून हा मंत्र उच्चारावा।

Verse 53

इदं व्रतं मया देव गृहीतं पुरतस्तव । अविघ्नं सिद्धिमायातु प्रसादात्तव भास्कर

हे देव, हे व्रत मी तुमच्या समोर स्वीकारले आहे। हे भास्कर, तुमच्या कृपेने ते निर्विघ्न सिद्धीस जावो।

Verse 54

ततश्च फाल्गुने मासि संप्राप्ते मुनिसत्तम । कुन्देन पूजयेद्देवं तेनैव विधिना ततः

नंतर फाल्गुन मास आला की, हे मुनिश्रेष्ठा, त्याच विधीने कुंदफुलांनी देवाची यथाविधी पूजा करावी।

Verse 55

धूपं च गुग्गुलुं दद्यान्नैवेद्यं भक्तमेव च । प्राशनं गोमयं प्रोक्तं सर्वपापविशुद्धये

गुग्गुळाचा धूप अर्पावा आणि नैवेद्य म्हणून शिजवलेला भात अर्पावा। येथे प्राशन म्हणून गोमय सांगितले आहे, जे सर्व पापांची शुद्धी करते।

Verse 56

चैत्रे मासि तु संप्राप्ते सुरभ्या पूज्येद्धरिम् । नैवेद्यं गुणिकाः प्रोक्ता धूपं सर्जरसोद्भवम्

चैत्र मास आला की सुरभि गायीच्या सुगंधी अर्पणांनी हरिची पूजा करावी। नैवेद्य म्हणून गुणिका (गोड केक) आणि धूप म्हणून सर्जवृक्षाच्या रसातून झालेला धूप सांगितला आहे।

Verse 57

कुशोदकं च संप्राश्य कायशुद्धिमवाप्नुयात् । वैशाखे किंशुकैः पूजां यथावच्च घृताशनैः

कुशमिश्रित जलाचे प्राशन केल्याने देहशुद्धी प्राप्त होते। वैशाख मासात किंशुक फुलांनी पूजा करावी आणि यथाविधी घृताशन (तुपाचे प्राशन) करावे।

Verse 58

नैवेद्यं च सुरामांसं धूपं च विनिवेदयेत् । दधिप्राशनमेवात्र कर्तव्यं कायशुद्धये

नैवेद्य म्हणून सुरा व मांस अर्पावे आणि धूपही निवेदावा। येथे देहशुद्धीसाठी विशेषतः दधिप्राशन (दह्याचे सेवन) करावे।

Verse 59

पुष्पपाटलया पूजा विधातव्या रवेर्नृप । नैवेद्ये सक्तवः प्रोक्ताः प्राशनं च घृतं स्मृतम्

हे नृपा! रविची पूजा पाटला-पुष्पांनी करावी. नैवेद्यास सत्तू सांगितले आहे आणि प्राशनासाठी तूप स्मरण केले आहे.

Verse 60

कपिलाया महावीर सर्वपापविशुद्धये । आषाढे मुनिपुष्पैश्च पूजयेद्भास्करं नृप

हे महावीर! सर्व पापांच्या शुद्धीसाठी कपिला (कपिला गाय/कपिला-विधान) करावे. आषाढात, हे नृपा, मुनि-पुष्पांनी भास्कराची पूजा करावी.

Verse 61

नैवेद्ये घारिका प्रोक्ता प्राशनं मधुसर्पिषोः । धूपं चैवागरुं दद्यात्परया श्रद्धया युतः

नैवेद्यास घारिका सांगितली आहे; प्राशनासाठी मधु व तूप. परम श्रद्धायुक्त होऊन धूप म्हणून अगुरु अर्पण करावा.

Verse 62

श्रावणे तु कदंबेन पूजनं तीक्ष्णदीधितेः । नैवेद्ये मोदकाश्चैव तगरं धूप माददेत्

श्रावणात तीक्ष्ण-किरणधारी (सूर्य) याची पूजा कदंब-पुष्पांनी करावी. नैवेद्यास मोदक अर्पावेत आणि धूपासाठी तगर घ्यावे.

Verse 63

गोशृंगोदकमादाय सद्यः पापात्प्रमुच्यते । जात्या भाद्रपदे पूजा क्षीरनैवेद्यमाददेत्

गोशृंगाने संस्कारित जल घेतल्यास मनुष्य तत्क्षणी पापमुक्त होतो. भाद्रपदात जाती (मोगरा) पुष्पांनी पूजा करून नैवेद्यास दूध अर्पावे.

Verse 64

धूपं नखसमुद्भूतं प्राशनं क्षीरमेव च । आश्विने कमलैः पूजा नैवेद्ये घृतपूरिका

धूपासाठी नखातून उत्पन्न झालेला सुगंधी द्रव्य अर्पण करावा आणि प्राशन म्हणून केवळ दूध घ्यावे। आश्विन महिन्यात कमळांनी पूजा करावी व नैवेद्यात घृतपूरिका अर्पण करावी।

Verse 65

धूपं कुंकुमजं प्रोक्तं कर्पूरप्राशनं स्मृतम्

धूप कुंकुमापासून करावा असे सांगितले आहे आणि प्राशन म्हणून कापूर ग्रहण करावा असे स्मरणात आहे; हाच योग्य विधी आहे।

Verse 66

तुलस्या कार्तिके पूजा भास्करस्य प्रकीर्तिता । नैवेद्ये चैव खंडाख्यं धूपं कौसुंभिकं नृप

कार्तिक महिन्यात तुळशीने भास्कराची पूजा प्रसिद्ध आहे. हे नृपा, नैवेद्यात ‘खंड’ नावाचा गोड पदार्थ अर्पण करावा आणि कुसुंभापासून केलेला धूप द्यावा।

Verse 67

प्राशनं च लवंगाख्यं सर्वपापविशोधनम् । भृंगराजेन पूजा च सौम्ये मासि समाचरेत्

लवंग नावाच्या द्रव्याचे प्राशनही करावे; ते सर्व पापांचे शोधन करणारे आहे. आणि सौम्य महिन्यात भृंगराजाने विधिपूर्वक पूजा करावी।

Verse 68

नैवेद्ये फेणिका देया धूपं गुडसमुद्भवम् । कंकोलप्राशनं चैव भास्करस्य प्रतुष्टये

नैवेद्यात फेणिका अर्पण करावी आणि गुळापासून तयार झालेला धूप समर्पित करावा. तसेच भास्कराच्या पूर्ण तुष्टीसाठी कंकोलचे प्राशनही करावे।

Verse 69

शतपत्रिकया पूजा पौषे मासि रवेः स्मृता । सहजं धूपमादिष्टं नैवेद्ये शुष्कली तथा

पौष महिन्यात रविची शतपत्रिका (शतदल पुष्प) यांनी पूजा सांगितली आहे। सहज धूप अर्पावा आणि नैवेद्यात शुष्कलीही अर्पण करावी।

Verse 70

प्राशने पूर्वमुक्तानि सर्वाण्येव समाचरेत् । समाप्तौ च ततो दद्यात्षड्भागं गृहसंभवम्

प्राशनाच्या वेळी पूर्वी सांगितलेली सर्व विधाने करावीत। आणि समाप्तीनंतर घरातील उत्पन्नाचा सहावा भाग दान द्यावा।

Verse 71

ब्राह्मणाय नृपश्रेष्ठ सर्वपापविशुद्धये । इष्टभोज्यं ततः कार्यं स्वशक्त्या पार्थिवोत्तम

हे नृपश्रेष्ठ! सर्व पापांची शुद्धी व्हावी म्हणून ब्राह्मणासाठी, हे पार्थिवोत्तम, आपल्या शक्तीनुसार रुचकर भोजनाची व्यवस्था करावी।

Verse 72

एवं तु कुरुते योऽत्र सप्तमीं भास्करोद्भवाम् । सर्वपापविनिर्मुक्तो निर्मलत्वं स गच्छति

जो येथे अशा प्रकारे भास्कराची सप्तमी पाळतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन निर्मळत्व प्राप्त करतो।

Verse 73

ब्राह्मणा ऊचुः । एवं पुरा वै कथिता रोहिताश्वाय धीमते । मार्कंडेन महाभाग तस्मात्त्वमपि तां कुरु

ब्राह्मण म्हणाले—हे महाभाग! पूर्वी ही विधी मार्कंडेयांनी बुद्धिमान रोहिताश्वाला सांगितली होती; म्हणून तूही ती कर.

Verse 74

येन संजायते सम्यक्पुरश्चरणमेव ते

ज्या उपायाने तुझे सम्यक् व यथाविधि पुरश्चरण पूर्णपणे सिद्ध होते।

Verse 75

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा पुष्पोऽपि द्विजसत्तमाः । तां चक्रे सप्तमीं हृष्टो यथा तेन निवेदिता

सूत म्हणाले—हे द्विजश्रेष्ठांनो! त्याचे वचन ऐकून पुष्पही आनंदित होऊन, जसे त्याला सांगितले होते तसेच सप्तमीचे व्रत-विधान केले।

Verse 76

षड्भागं प्रददौ तस्मै ब्राह्मणाय महात्मने । स्ववित्तस्य गृहस्थस्य कुप्याकुप्यस्य कृत्स्नशः

त्या गृहस्थाने आपल्या सर्व संपत्तीचा—चल-अचल सर्वांचा—सहावा भाग त्या महात्मा ब्राह्मणास दान दिला।

Verse 77

सोऽपि जग्राह तद्वित्तं प्रहृष्टेनांतरात्मना । सुवर्णमणि रत्नानि संख्यया परिवर्जितम्

त्यानेही अंतःकरणाने अत्यंत हर्षित होऊन ते धन स्वीकारले—सुवर्ण, मणी व रत्ने, जी मोजण्यापलीकडे होती।

Verse 162

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये पुरश्चरणसप्तमीव्रतविधानवर्णनंनाम द्विषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडात, हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्यात ‘पुरश्चरण-सप्तमी-व्रतविधान-वर्णन’ नावाचा एकशे बासष्टावा अध्याय समाप्त झाला।