Adhyaya 245

Verse 2

पैजवन उवाच । शालिग्रामशिलायां च जगदादिः सनातनः । कथं पाषाणतां प्राप्तो गण्डक्यां तच्च मे वद । त्वत्प्रसादेन विप्रर्षे हरौ भक्तिर्दृढा भवेत् । भवंतस्तीर्थरूपा हि दर्शनात्पापहारिणः

पैजवन म्हणाला—शालिग्रामशिळेत जगाचा आद्य व सनातन प्रभू विराजमान आहे. तो गंडकीत पाषाणरूप कसा झाला? ते मला सांगा. हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, तुमच्या कृपेने हरिभक्ती माझी दृढ होवो. तुम्ही खरेच तीर्थस्वरूप आहात; तुमच्या दर्शनाने पाप नष्ट होते.

Verse 3

तीर्थामृतावगाहेन यथा पवित्रता नृणाम् । भवद्वाक्यामृताज्जाता तथा मम न संशयः

जसे तीर्थाच्या अमृततुल्य जलात स्नान केल्याने माणूस पवित्र होतो, तसेच तुमच्या वचनामृताने माझीही शुद्धी झाली आहे—यात मला संशय नाही.

Verse 4

गालव उवाच । इतिहासस्त्वयं पुण्यः पुराणेषु च पठ्यते । यथा स एव भगवाञ्छालिग्रामत्वमागतः

गालव म्हणाला—हा पुण्य इतिहास पुराणांत वाचला जातो; तोच भगवान शालिग्रामरूपाने कसा प्रकट झाला तेथे सांगितले आहे.

Verse 5

महेश्वरश्च लिंगत्वं कथयेऽहं तवाऽनघ । पूर्वं प्रजापतिर्दक्षो ब्रह्मणोंऽगुष्ठ संभवः

हे निष्पाप, मी तुला सांगतो—महेश्वर लिंगरूपाने कसा प्रकट आहे. पूर्वी प्रजापती दक्ष हा ब्रह्माच्या अंगठ्यापासून उत्पन्न झाला होता.

Verse 7

स चकार महायज्ञे हरद्वेषं विमूढधीः । तेन द्वेषेण महता सती प्रकुपिता भृशम्

त्या मूढबुद्धीने महायज्ञात हर (शिव) यांच्याविषयी द्वेष केला; त्या महान द्वेषामुळे सती अत्यंत क्रोधित झाली.

Verse 8

यज्ञवेद्यां समागम्य वह्निधारणया तदा । प्राणायामपरा भूत्वा देहोत्सर्गं चकार सा

यज्ञवेदीवर येऊन तिने तेव्हा अंतर्वह्निधारणेने प्राणायामात लीन होऊन देहत्याग केला।

Verse 9

पितृभागं परित्यज्य स्वभागेन युता सती । मनसा ध्यानमगमच्छीतलं च हिमालयम्

पितृभाग सोडून, स्वभागाने युक्त सतीने मनोध्यानाने शीतल हिमालय गाठला।

Verse 10

यत्रयत्र मनो याति स्वकर्मवशगं मृतौ । अवतारस्तत्रतत्र जायते नात्र संशयः

मृत्युकाळी स्वकर्मांच्या वशातील मन जिथे-जिथे जाते, तिथे-तिथेच अवतार (देहधारण) होतो; यात संशय नाही।

Verse 11

दह्यमाना हि सा देवी हिमालयसुताऽभवत् । तत्र सा पार्वती भूत्वा तप उग्रं समाश्रिता

दह्यमान असतानाही ती देवी हिमालयाची कन्या झाली; तेथे ती पार्वती होऊन उग्र तपास आश्रयाला गेली।

Verse 12

शिवभक्तिरता नित्यं हरव्रतपरायणा । शृंगे हिमवतः पुत्री मनो न्यस्य महेश्वरे

नित्य शिवभक्तीत रत, हरव्रतपरायण अशी हिमवताची कन्या पर्वतशिखरावर महेश्वरात मन स्थिर करू लागली।

Verse 13

ततो वर्षसहस्रांते भगवान्भूतभावनः । अथाजगाम तं देशं विप्ररूपो महेश्वरः

मग सहस्र वर्षांच्या अखेरीस भूतभावन भगवान् महेश्वर ब्राह्मणरूप धारण करून त्या देशी आले।

Verse 14

तां ज्ञात्वा तपसा शुद्धां कर्मभावैः परीक्षितैः । ततो दिव्यवपुर्भूत्वा करे जग्राह पार्वतीम्

तिला तपस्येने शुद्ध व कर्म-भावांनी परीक्षित जाणून, मग त्यांनी दिव्य तेजस्वी रूप धारण करून पार्वतीचा कर धरिला।

Verse 15

तपसा निर्जितश्चास्मि करवाणि च किं प्रियम् । ततः प्राह महेशानं प्रमाणं मे पिता गुरुः

“तुझ्या तपस्येने मी जिंकला गेलो; सांग, तुझे कोणते प्रिय कार्य करावे?” तेव्हा (पार्वती) महेशानास म्हणाली—“माझ्यासाठी माझे पिता, गुरुच प्रमाण आहेत।”

Verse 16

सप्तर्षीन्स तथोक्तस्तु प्रेषयामास शंकरः । ते तत्र गत्वा समयं वक्तुं हिमवता सह

असे सांगितल्यावर शंकरांनी सप्तर्षींना पाठविले। ते तेथे जाऊन हिमवानासह ठरलेला समय-समझोता सांगू लागले।

Verse 17

निवेद्य च महेशानं प्रेषिता मुनयो ययुः । ततो लग्नदिने देवा महेन्द्रादय ईश्वरम्

महेशानास संदेश निवेदून पाठविलेले मुनी निघून गेले। मग शुभ लग्नदिनी इंद्रादि देवगण ईश्वराकडे आले।

Verse 18

ब्रह्मविष्णुपुरोगाश्च पुरोधायाग्निमाययुः । योगसिद्धा समायांतं वरवेषं वृषध्वजम्

ब्रह्मा-विष्णू अग्रस्थानी ठेवून ते पुरोहित व पवित्र अग्निसह तेथे आले. योगसिद्धांनी वरवेष धारण केलेला वृषध्वज शिव येताना पाहिला.

Verse 19

हिमवान्पूजयामास मधुपर्कादिकैः शुभैः । उपचारैर्मुदा युक्तो मानयन्कृतकृत्यताम्

हिमवानाने मधुपर्क इत्यादी शुभ दान व सत्कार-उपचारांनी पूजन करून मान दिला. आनंदाने युक्त होऊन त्याने योग्य सन्मान केला व स्वतःला कृतार्थ मानले.

Verse 20

वेदोक्तेन विधानेन तां कन्यां समयोजयत् । पाणिग्रहेण विधिना द्विजातिगणसंवृतः

वेदोक्त विधीनुसार त्याने त्या कन्येचा विवाहसंयोग घडविला. द्विजसमूहांनी वेढलेला असता पाणिग्रहणाच्या योग्य विधीने संस्कार पूर्ण झाला.

Verse 21

वह्निं प्रदक्षिणीकृत्य गिरीशस्तदनन्तरम् । दानकाले च गोत्रादि पृष्टो लज्जापरो हर

अग्नीची प्रदक्षिणा करून गिरीशाने पुढील विधी केला. दानकाळी गोत्र इत्यादी विचारले असता हर लज्जित व संकोचले.

Verse 22

ब्रह्मणो वचनात्तेन विधिशेषोऽवशेषितः । चरुप्राशनकाले तु पंचवक्त्रप्रकाशकृत्

ब्रह्माच्या वचनाने त्याच्याकडून विधीचा उरलेला भाग पूर्ण झाला. परंतु चरुप्राशनाच्या वेळी त्याने पंचवक्त्राचे तेज प्रकट केले.

Verse 23

सहितः सकलैर्देवैः कुतूहलपरायणः । गिरिजार्थं समायुक्तो वरः सोऽपि महेश्वरः

सर्व देवांसह, कुतूहलाने परिपूर्ण, गिरिजेच्या हेतुने स्वयं महेश्वरही वररूपाने सज्ज झाले।

Verse 24

नवकोटिमुखां दृष्ट्वा साट्टहासो जनोऽभवत् । वैदिकी श्रुतिरित्युक्ता शिव त्वं स्थिरतां व्रज

तिला ‘नव कोटी मुखांची’ पाहून लोक मोठ्याने हसले. तेव्हा वैदिक श्रुती म्हणाली—“हे शिवा, स्थैर्य धारण कर; दृढ व संयमी हो.”

Verse 25

लज्जिता सा परित्यागं नाकरोत्पंचजन्मसु । भर्त्तारमसितापांगी हरमेवाभ्यगच्छत

लज्जित होऊन तिने पाच जन्मांतही (त्यांचा) त्याग केला नाही. काळ्याभोर नेत्रांची ती आपल्या पती—केवळ हर, शिव यांच्याच समीप गेली.

Verse 26

देवानां पर्वतानां च प्रहृष्टं सकलं कुलम् । ततो विवाहे संपूर्णे हरोऽगात्कौतुकौकसि

देव आणि पर्वत यांचे सर्व कुल आनंदित झाले. मग विवाह पूर्ण होताच हर कौतुक-गृहात (उत्सवमंडपात) गेले.

Verse 27

गणानां चापि सान्निध्ये सा नामर्षयदंबिका । पारिबर्हं ततो दत्त्वा शैलेन स विसर्जितः

गणांच्या सान्निध्यातही अंबिकेला ते सहन झाले नाही (ती अप्रसन्न झाली). मग पारिबर्ह—विवाहभेटी देऊन शैलाने (पर्वतराजाने) त्याला निरोप दिला.

Verse 28

मानितः सत्कृतश्चापि मन्दराचलमभ्यगात् । विश्वकर्मा ततस्तस्य क्षणेन मणिमद्गृहम्

मानित व सत्कृत होऊन तो मंदराचलास गेला. तेव्हा विश्वकर्म्याने क्षणातच त्याच्यासाठी रत्नांनी भरलेले भव्य गृह निर्माण केले.

Verse 29

निर्ममे देवदेवस्य स्वेच्छावर्द्धिष्णुमंदिरम् । सर्वर्द्धिमत्प्रशस्ताभं मणिविद्रुमभूषितम्

विश्वकर्म्याने देवाधिदेवासाठी स्वेच्छेनुसार वाढणारे मंदिर उभारले—सर्वसमृद्धियुक्त, प्रशंसनीय तेजस्वी, मणी व विद्रुमाने अलंकृत.

Verse 30

स्थूणासहस्रसंयुक्तं मणिवेदिमनोहरम् । गणा नंदिप्रभृतयो यस्य द्वारि समाश्रिताः

ते सहस्र स्तंभांनी युक्त होते व मणिमय वेदींमुळे मनोहर दिसत होते. त्याच्या द्वारी नंदी आदी गण रक्षक म्हणून उभे होते.

Verse 31

त्रिनेत्राः शूलहस्ताश्च बभुः शंकररूपिणः । वाटिका अस्य परितः पारिजाताः सहस्रशः

ते त्रिनेत्री व शूलधारी होते, शंकराच्या स्वरूपासारखेच भासत. त्याच्या सभोवती बागा होत्या आणि सर्वत्र सहस्रों पारिजात वृक्ष होते.

Verse 32

कामधेनुर्मणिर्दिव्यो यस्य द्वारि समाश्रितौ । तस्मिन्मनोहरतरे कामवृद्धिकरे गृहे

ज्याच्या द्वारी कामधेनू व दिव्य मणी आश्रित होते. त्या अत्यंत मनोहर, कामना-वृद्धी करणाऱ्या गृहात—

Verse 33

पार्वत्या वसतः सार्द्धं कामो दृष्टिपथं ययौ । वायुरूपः शिवं दृष्ट्वा कामः प्रोवाच शंकरम्

पार्वतीसह वसणाऱ्या शिवाच्या दृष्टिपथात कामदेव आला। वायुरूप धारण करून शिवाला पाहून कामाने शंकरास म्हणणे सांगितले।

Verse 34

नमस्ते सर्वरूपाय नमस्ते वृषभध्वज । नमस्ते गणनाथाय पाहि नाथ नमोऽस्तु ते

सर्वरूप असलेल्या तुम्हांला नमस्कार; वृषभध्वज तुम्हांला नमस्कार। गणनाथास नमस्कार—हे नाथ, माझे रक्षण करा; तुम्हांला प्रणाम असो।

Verse 35

त्वया विरहितं लोकं शववत्स्पृशते मही । न त्वया रहितं किञ्चि द्दृश्यते सचराचरे

तुमच्याविना हा लोक पृथ्वीवर जणू शवासारखा पडतो। चराचर जगतात तुमच्याविना असे काहीही दिसत नाही.

Verse 36

त्वं गोप्ता त्वं विधाता च लोकसंहारकारकः । कृपां कुरु महादेव देहदानं प्रयच्छ मे

तुम्ही रक्षक, तुम्हीच विधाता, आणि लोकसंहार करणारेही तुम्हीच। हे महादेव, कृपा करा—मला देहदान द्या.

Verse 37

ईश्वर उवाच । यन्मया त्वं पुरा दग्धः पर्वते पुरतोऽनघ । तस्या एव समीपे त्वं पुनर्भव स्वदेहवान्

ईश्वर म्हणाले—हे निष्पाप, पूर्वी पर्वतासमोर मी तुला दग्ध केले; त्याच जागेच्या जवळ तू पुन्हा स्वदेहयुक्त हो.

Verse 38

एवमुक्तस्ततः कामः स्वशरीरमुपागतः । ववंदे चरणौ शूद्र विनयावनतोऽभवत्

असे सांगितल्यावर कामदेवाने आपले शरीर पुन्हा प्राप्त केले. तो चरणांवर वंदन करून विनयाने नतमस्तक झाला.

Verse 39

ततो ननाम चरणौ पार्वत्याः संप्रहृष्टवान् । लब्धप्रसादस्तु तयोः समीपाद्भुवनत्रये

मग तो अत्यंत हर्षित होऊन पार्वतीच्या चरणांना नमस्कार केला. त्या दोघांचा प्रसाद मिळाल्याने तो त्यांच्या सान्निध्यात राहिला व त्रिभुवनी प्रसिद्ध झाला.

Verse 40

चचार सुमहातेजा महामोहबलान्वितः । पुष्पधन्वा पुष्पबाणस्त्वाकुञ्चितशिरोरुहः

तो अतिशय तेजस्वी, महामोहाच्या बळाने युक्त होऊन संचार करू लागला. त्याच्याकडे पुष्पधनुष्य व पुष्पबाण होते आणि त्याचे केस कुरळे होते.

Verse 41

सदा घूर्णितनेत्रश्च तयोर्देहमुपाविशत् । दिव्यासवैर्दिव्यगंधैर्वस्त्रमाल्यादिभिस्तथा

सतत फिरत्या, चंचल नेत्रांचा तो त्यांच्या देहात प्रविष्ट झाला. तेथे दिव्य आसव, दिव्य सुगंध, तसेच वस्त्रे, माळा इत्यादी होते.

Verse 42

सख्यः संभोगसमये परिचक्रुः समंततः । एवं प्रक्रीडतस्तस्य वत्सराणां शतं ययौ

संभोगसमयी सख्या सर्व बाजूंनी गोळा झाल्या. अशा रीतीने क्रीडा करत असताना त्याची शंभर वर्षे निघून गेली.

Verse 43

साग्रमेका निशा यद्वन्मैथुने सक्तचेतसः । एतस्मिन्नंतरे देवास्तारकप्रद्रुता भयात् । ब्रह्माणं शरणं जग्मुः स्तुत्वा तं शरणं गताः

जसा मैथुनात आसक्त चित्ताला एकच रात्रि शतवर्षांसारखी भासते, तसाच त्या अवकाशात तारकाच्या भयाने व्याकुळ झालेले देव ब्रह्म्याच्या शरण गेले; त्याची स्तुती करून संरक्षण मागितले।

Verse 44

देवा उचुः । तारकोऽसौ महारौद्रस्त्वया दत्तवरः पुरा

देव म्हणाले—“तो तारक अत्यंत रौद्र आहे; पूर्वी त्याला तुझ्याचकडून वरदान मिळाले आहे।”

Verse 45

विजित्य तरसा शक्रं भुंक्ते त्रैलोक्यपूजितः । वधोपायो यथा तस्य जायते त्वं कुरु स्वयम्

“त्याने वेगाने शक्र (इंद्र) यास जिंकून आता त्रैलोक्यात पूजित होऊन सत्ता भोगत आहे. म्हणून त्याचा वध होईल असा उपाय तू स्वतःच कर।”

Verse 46

ब्रह्मोवाच । मया दत्तवरश्चासौ मयैवोच्छिद्यते नहि । स्वयं संवर्ध्य कटुकं छेत्तुं कोऽपि न चार्हति

ब्रह्मा म्हणाले—“मीच त्याला वर दिला आहे; पण मीच त्याचा नाश करणे योग्य नाही. स्वतः वाढवलेल्या कडू वाढीला छाटणे कोणालाही शोभत नाही।”

Verse 47

तस्मात्तस्य वधोपायं कथयामि महात्मनः । पार्वत्यां यो महेशानात्सूनुरुत्पत्स्यते हि सः

“म्हणून, हे महात्म्यांनो, मी त्याच्या वधाचा उपाय सांगतो—पार्वतीपासून महेशान (शिव) यांच्याकडून जो पुत्र उत्पन्न होईल, तोच त्याचा वध करील।”

Verse 48

दिनसप्तकवान्भूत्वा तारकं स हनिष्यति । इति वाक्यं तु ते श्रुत्वा मंदरं लोकसुंदरम्

“सात दिवसांचा होताच तो तारकाचा वध करील।” हे वचन ऐकून ते लोकसुंदर मंदर पर्वताकडे वळले।

Verse 49

ब्रह्मलोकात्समाजग्मुः पीडिता दैत्यदानवैः

दैत्य-दानवांच्या पीडेमुळे त्रस्त होऊन ते ब्रह्मलोकातून येथे आले।

Verse 50

तत्र नंदिप्रभृतयो गणाः शूलभृतः पुरः । गृहद्वारे ह्युपा वृत्य तस्थुः संयतचेतसः

तेथे शूलधारी (शिव) पुढे असता नंदीप्रमुख गण गृहद्वारी जमून, संयतचित्ताने उभे राहिले।

Verse 51

देवा ऊचुः । देवाश्च दुःखातुरचेतसो भृशं हतप्रभास्त्यक्तगृहाश्रयाखिलाः । संप्राप्य मासांश्चतुरः स्तपः स्थिता देवे प्रसुप्ते हरतोषणं परम्

देव म्हणाले—दुःखाने अत्यंत व्याकुळ, तेज हरपलेले, सर्व गृहाश्रय त्यागून, देव योगनिद्रेत प्रसुप्त असताना आम्ही चार महिने तपश्चर्येत स्थित राहिलो—हर (शिव) यांना परम रीतीने प्रसन्न करण्यासाठी।

Verse 245

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये पैजवनोपाख्याने तारकोपद्रुतानां देवानां शिवदर्शनार्थं मंदराचलंप्रतिगमनवर्णनंनाम पञ्चचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखण्डात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यांतर्गत, शेषशायी उपाख्यानात, ब्रह्मा-नारद संवादात, चातुर्मास्य-माहात्म्य व पैजवनोपाख्यानात, “तारकाने पीडित देवांचे शिवदर्शनासाठी मंदराचलाकडे प्रस्थान-वर्णन” नावाचा २४५वा अध्याय समाप्त झाला।