
या अध्यायात धर्माशी अनुरूप अशा तीर्थस्थानी एक संक्षिप्त पण गंभीर तत्त्व-नीतीसंवाद येतो. मेनका स्वतःला दिव्यलोकातील वेश्या/अप्सरागणातील असल्याचे सांगून एका ब्राह्मण-तपस्व्यापुढे कामना व्यक्त करते; त्याला कामदेवासारखा म्हणते आणि आकर्षणामुळे देह-मनात होणारे विकार वर्णन करते. ती दबावाची कोंडी घालते—तपस्वीने स्वीकारले नाही तर आपण नष्ट होऊ, आणि स्त्रीहिंसेच्या पापामुळे तपस्व्याला दोष-निंदा लागेल, असे ती म्हणते. तपस्वी शिवाज्ञेअंतर्गत व्रतधारी समुदायाची भूमिका मांडून ब्रह्मचर्य-रक्षणाचे तत्त्व स्पष्ट करतो. ब्रह्मचर्य हे सर्व व्रतांचे मूळ, विशेषतः शिवभक्तांचे, असे तो सांगतो; पाशुपत व्रतात एकदाही काम-संस्पर्श झाला तर मोठे तपही नष्ट होऊ शकते, असे प्रतिपादन करतो. स्त्रीसंगाचे प्रकार—स्पर्श, दीर्घ सहवास, अगदी संभाषणही—व्रतभंगाच्या दृष्टीने धोकादायक मानून तो व्यक्तिनिंदा न करता व्रतशुद्धीचे संरक्षण हेच ध्येय ठेवतो. शेवटी तो मेनकाला लवकर निघून जाऊन अन्यत्र आपली इच्छा साधण्यास सांगतो, ज्यामुळे तपस्व्याची शिस्त व तीर्थाचे धर्ममय वातावरण टिकून राहते.
Verse 1
। मेनकोवाच । अन्यास्ता नायिका विप्र यासां धर्मस्त्वयोदितः । स्वेच्छाचारविहारिण्यो वयं वेश्या दिवौकसाम्
मेनका म्हणाली—हे विप्र, ज्यांचा धर्म तू सांगितलास त्या नायिका वेगळ्या आहेत; आम्ही स्वेच्छाचारी, देवांचे वेश्या आहोत.
Verse 2
स त्वं वद महाभाग कस्माद्देशात्समागतः । मम चित्तहरो वापि तीर्थे धर्मिष्ठसंश्रये
म्हणून हे महाभाग, सांग—तू कोणत्या देशातून आला आहेस? आणि या धर्मिष्ठांचा आश्रय असलेल्या तीर्थात माझे चित्त का हरलेस?
Verse 3
त्वां दृष्ट्वाहं महाभाग कामदेव समाकृतिम् । पुलकांचितसर्वांगी कामबाणप्रपीडिता
हे महाभाग, कामदेवासारखे तुझे रूप पाहून माझे सर्व अंग रोमांचित झाले आहे आणि मी कामबाणांनी पीडित झाले आहे.
Verse 4
तस्माद्भजस्व मां रक्तां नो चेद्यास्यामि संक्षयम् । कामबाणप्रदग्धा वै पुरोऽपि तव तापस । ततः स्त्रीवधपापेन लिप्यसे त्वं न संशयः
म्हणून, माझ्यावर प्रेम करणाऱ्या मला स्वीकारा, अन्यथा मी नष्ट होईन. हे तपस्वी, कामदेवाच्या बाणांनी जळत मी तुझ्यासमोरच प्राण त्यागेन, मग निःसंशयपणे तुला स्त्रीहत्येचे पाप लागेल.
Verse 5
तापस उवाच । वयं व्रतधराः सुभ्रु ब्रह्मचर्यपरायणाः । मूर्खाः कामविधौ भद्रे निरताः शिवशासने
तपस्वी म्हणाला: हे सुंदर भुवया असलेल्या सुंदरी, आम्ही व्रतधारी आणि ब्रह्मचर्य पाळणारे आहोत. हे भद्रे, कामक्रीडेच्या बाबतीत आम्ही अज्ञानी आहोत, आम्ही केवळ शिवआज्ञेच्या पालनात मग्न आहोत.
Verse 6
सर्वेषां व्रतिनां मूलं ब्रह्मचर्यमुदाहृतम् । विशेषाच्छिवभक्तानामेवं भूयो विधास्यसि
सर्व व्रतधारकांसाठी ब्रह्मचर्य हेच मूळ सांगितले आहे, विशेषतः शिवभक्तांसाठी. त्यामुळे तू पुन्हा असे वर्तन करू नकोस.
Verse 7
अपि वर्षशतं साग्रं यत्तपः कुरुते व्रती । सकृत्स्त्रीसंगमान्नाशं याति पाशुपतस्य च
जरी एखाद्या व्रताने शंभर वर्षांहून अधिक काळ तपश्चर्या केली, तरी एकदाच स्त्रीसंग केल्याने त्याचा आणि त्याच्या पाशुपत व्रताचा नाश होतो.
Verse 8
मां च पाशुपतं लुब्धा कस्मात्त्वं भीरु भाषसे । ईदृक्पापतमं कर्म गर्हितं शिवशासने
हे भित्रे, लोभापायी तू माझ्यासारख्या पाशुपताशी असे का बोलत आहेस? असे अत्यंत पापकारक कृत्य शिवशासनात निंदनीय आहे.
Verse 9
यः स्त्रीं भजति पापात्मा वृथा पाशुपतव्रती । सोऽतीतान्दश चाधाय पुरुषान्नरके पचेत्
जो पापात्मा पुरुष व्यर्थ पाशुपतव्रती असल्याचे भासवून स्त्रीसंग करतो, तो दहा जणांना अधःपात करून नरकात भाजला जातो।
Verse 10
आस्तां तावत्समा संगं संस्पर्शं च वरानने । संभाषमपि पापाय स्त्रीभिः पाशुपतस्य च
हे वरानने, दीर्घ संग व स्पर्श तर दूरच—पाशुपतधर्म पाळणाऱ्यास स्त्रियांशी संभाषणसुद्धा पापकारक ठरते।
Verse 11
तस्माद् द्रुततरं गच्छ स्थानादस्माद्वरांगने । यत्रावाप्स्यसि चाभीष्टं तत्र त्वं गन्तुमर्हसि
म्हणून, हे वरांगने, या स्थानाहून अधिक वेगाने निघून जा। जिथे तुला अभिष्ट प्राप्त होईल, तिथेच जाणे तुला योग्य आहे।