Adhyaya 202

Verse 1

विश्वामित्र उवाच । तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणाः सर्वे विनयावनताः स्थिताः । तं पप्रच्छुर्नरश्रेष्ठ कौतुकाविष्टचेतसः

विश्वामित्र म्हणाले—ते ऐकून सर्व ब्राह्मण विनयाने नतमस्तक होऊन उभे राहिले; हे नरश्रेष्ठ, कौतुकाने भरलेल्या चित्ताने त्यांनी त्यांना प्रश्न विचारला।

Verse 2

कस्यचिन्निर्णयो देयो मध्यस्थस्य द्विजोत्तमैः । वेदवाक्येन संत्यज्य वाक्यं मनुजसंभवम् ओ

कुठल्याही विषयाचा निर्णय निष्पक्ष मध्यस्थाच्या साहाय्याने द्विजोत्तमांनी द्यावा; मानवी मत बाजूला ठेवून वेदवाक्याच्या आधारावरच न्याय ठरवावा।

Verse 3

कस्मात्तालत्रयं देयं मध्यगेन महात्मना । एतन्नः सर्वमाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः

महात्मा मध्यस्थाने ‘तालत्रय’ का द्यावे? हे सर्व आम्हाला सांगा; आमच्या मनात मोठे कौतूहल आहे।

Verse 4

तच्छ्रुत्वा भर्तृयज्ञस्तु तानुवाच द्विजोत्तमान् । श्रूयतामभिधास्यामि यदेतत्कारणं स्थितम्

हे ऐकून भर्तृयज्ञाने त्या द्विजोत्तमांना म्हटले— “ऐका; या प्रथेच्या मागे जे निश्चित कारण आहे ते मी सांगतो.”

Verse 5

नासत्यं जायते वाक्यं नागराणां कथंचन । ब्रह्मशालास्थितानां च शुभं वा यदि वाऽशुभम्

नागरांचे वचन कधीही असत्य ठरत नाही; विशेषतः ब्रह्मशाळेत बसलेल्यांचे— विषय शुभ असो वा अशुभ।

Verse 6

वेदोक्तेः सवनैस्तस्माद्दर्शयंति द्विजोत्तमाः । इष्टं वा यदि वानिष्टं पृच्छमानस्य चा र्थिनः

म्हणून वेदोक्त सवनकर्मांनी द्विजोत्तम विचारणाऱ्या याचकाला इष्ट किंवा अनिष्ट ते प्रकट करून सांगतात।

Verse 7

भूयोभूयस्ततः कुर्यान्मध्यस्थः स द्विजन्मनाम् । प्रश्नं तस्य निमित्तं च यावत्तस्य विनिर्णयः

मग तो मध्यस्थाने द्विजांना तो प्रश्न त्याच्या कारण-प्रसंगासह पुन्हा पुन्हा विचारावा, जोपर्यंत त्याचा अंतिम निर्णय होत नाही।

Verse 8

ब्रह्मशालोपविष्टानां यदि वाक्यं वृथा भवेत् । माहात्म्यं नश्यते तेषां ततः क्रोधः प्रजायते

ब्रह्मशाळेत बसलेल्यांचे वचन जर व्यर्थ किंवा असत्य ठरले, तर त्यांचे माहात्म्य नष्ट होते; आणि त्यातून क्रोध उत्पन्न होतो।

Verse 9

क्रोधात्सञ्जायते द्रोहो द्रोहात्पापस्य संगमः । एतस्मात्कारणाद्विप्रा मध्यस्थः पृच्छ्यते मुहुः

क्रोधातून द्रोह उत्पन्न होतो, द्रोहातून पापाचा संग होतो. म्हणून, हे विप्रहो, मध्यस्थाला पुन्हा पुन्हा विचारले जाते।

Verse 10

समुदायः समस्तानां यथा चैव प्रजायते । तदा तालत्रयं यच्च मध्यस्थः संप्रयच्छति

आणि जेव्हा सर्वांचा एकमत समुदाय निर्माण होतो, तेव्हा मध्यस्थ ते ‘तालत्रय’ही प्रदान करतो।

Verse 11

तासां तु पूर्वया कामं हंति पृच्छाप्रदायिनाम् । द्वितीयया तथा क्रोधं हंति लोभं तृतीयया

त्या तिघांपैकी पहिल्याने उत्तर देणाऱ्यांची कामना शमते; दुसऱ्याने क्रोध शमतो; तिसऱ्याने लोभ शमतो।

Verse 12

एतस्मात्कारणाद्देयं तेन तालत्रयं द्विजाः

याच कारणास्तव, हे द्विजांनो, ‘तालत्रय’ दान निश्चयाने करावे।

Verse 13

ब्राह्मणा ऊचुः । आथर्वणश्चतुर्थस्तु ब्राह्मणः परिकीर्तितः । स कस्मात्प्रथमः प्रश्नो नागराणां प्रकीर्तितः

ब्राह्मण म्हणाले—आथर्वण वेद ब्राह्मणांमध्ये चौथा म्हणून प्रसिद्ध आहे; मग नागरांमध्ये तो पहिला प्रश्न का सांगितला जातो?

Verse 14

भर्तृयज्ञ उवाच । आथर्वः प्रथमः प्रश्नो यस्मात्प्रोक्तो मया द्विजाः । तदहं संप्रवक्ष्यामि शृणुध्वं सुसमाहिताः

भर्तृयज्ञ म्हणाले—हे द्विजांनो, मी आथर्वणाला पहिला प्रश्न म्हटले आहे; त्याचे कारण आता सांगतो, तुम्ही एकाग्र होऊन ऐका।

Verse 15

नेर्ष्या चैवात्र कर्तव्या स्वस्थानस्य विनाशनी । निरूपितं मया सम्यक्स्थानस्थस्य विशुद्धये

येथे ईर्ष्या करू नये; ती स्वतःच्या स्थानाचा नाश करते. आपल्या धर्मस्थानात स्थित असलेल्या व्यक्तीच्या शुद्धीसाठी मी हे यथार्थ निरूपण केले आहे.

Verse 16

ऋग्यजुःसामसंज्ञाख्या अग्निष्टोमादिका मखाः । पारत्रिकाः प्रवर्तंते नैहिकाश्चाभिचारिकाः

ऋग्, यजुः आणि साम या संज्ञेचे—अग्निष्टोमादि—यज्ञ परलोकफलासाठी प्रवर्ततात; तसेच काही इहलोकी फलासाठीही, ज्यांत अभिचार-प्रतिकार इत्यादी कर्मे येतात.

Verse 17

अथर्ववेदे तच्चोक्तं सर्वं चैवाभिचारिकम् । हिताय सर्वलोकानां ब्रह्मणा लोककारिणा

अथर्ववेदात जे काही सांगितले आहे—विशेषतः रक्षणार्थ व प्रभावकारी प्रयोग—ते लोककर्ता ब्रह्म्याने सर्व प्राण्यांच्या हितासाठीच प्रवर्तिले आहे।

Verse 18

अथर्ववेदः प्रथमं द्रष्टव्यः कार्यसिद्धये । एतस्मात्कारणादाद्यः स चतुर्थोऽपि संस्थितः

कार्यसिद्धीसाठी प्रथमच अथर्ववेद पाहावा; म्हणून व्यवहारात तो ‘आद्य’ मानला जातो, जरी गणनेत तो ‘चतुर्थ’ म्हणून स्थित आहे।

Verse 19

एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि द्विजोत्तमाः । पृच्छा संबंधजं सर्वमेकं कार्यं सदैव हि

हे द्विजोत्तमांनो! तुम्ही जे विचारले ते सर्व मी सांगितले; खरे तर प्रश्नातून उत्पन्न होणारे सर्व काही नेहमी एकाच हेतूकडे—सत्कर्मसिद्धीकडे—वळते।

Verse 202

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये भर्तृयज्ञवाक्यनिर्णयवर्णनंनाम द्व्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एक्याऐंशी सहस्र श्लोकांच्या संहितेतील षष्ठ नागरखण्डातील हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्यात ‘भर्तृयज्ञवाक्यनिर्णयवर्णन’ नामक दोनशे दुसरा अध्याय समाप्त झाला।