Adhyaya 99

Verse 1

ऋषय ऊचुः । यदेतद्भवता प्रोक्तं तत्र रामेण निर्मितः । रामेश्वरस्तथा सीता तेन तत्र विनिर्मिता

ऋषी म्हणाले—आपण जे सांगितले की तेथे रामाने रामेश्वराची स्थापना केली आणि तेथेच सीतेचेही निर्माण केले—

Verse 2

तथा च लक्ष्मणार्थाय निर्मितस्तेन संश्रयः । एतन्महद्विरुद्धं ते प्रतिभाति वचोऽखिलम्

आणि लक्ष्मणासाठीही त्याने तेथे आश्रयस्थान निर्माण केले, असेही आपण म्हणालात. परंतु हे सर्व तुमचे वचन आम्हाला फारच विरोधाभासी वाटते.

Verse 3

त्वया सूत पुरा प्रोक्तं रामो लक्ष्मणसंयुतः । सीतया सहितः प्राप्तः क्षेत्रेऽत्र प्रस्थितो वने

हे सूत! तू पूर्वी सांगितलेस की श्रीराम लक्ष्मणासह व सीतेसहित या पुण्यक्षेत्री आले आणि मग वनाकडे प्रस्थित झाले।

Verse 4

श्राद्धं कृत्वा गयाशीर्षे लक्ष्मणेन विरुद्ध्य च । पुनः संप्रस्थितोऽरण्यं क्रोधाविष्टश्च तं प्रति

गयाशीर्षी श्राद्ध करून आणि लक्ष्मणाशी विरोध करून, त्याच्याविषयी क्रोधाने आविष्ट होऊन तो पुन्हा वनाकडे निघाला।

Verse 5

यत्त्वयोक्तं तदा तेन निर्मितोऽत्र महेश्वरः । एतच्च सर्वमाचक्ष्व संदेहं सूतनन्दन

आणि तू जे सांगितलेस की त्या वेळी त्याने येथे महेश्वराची स्थापना केली—हे सूतनंदना! हे सर्व विस्ताराने सांगून संशय दूर कर।

Verse 6

सूत उवाच । अत्र मे नास्ति संदेहो युष्माकं च पुनः स्थितः । ततो वक्ष्याम्यशेषेण श्रूयतां द्विजसत्तमाः । एतत्क्षेत्रं पुनश्चाद्यं न क्षयं याति कुत्रचित्

सूत म्हणाले—मला येथे काहीही संशय नाही; पण तुमच्यात तो पुन्हा उत्पन्न झाला आहे. म्हणून मी सर्व काही पूर्णपणे सांगतो; हे द्विजश्रेष्ठांनो, ऐका. हे क्षेत्र आद्य असून नित्य नूतन आहे; याचा कधीही क्षय होत नाही।

Verse 7

अन्यस्मिन्दिवसे प्राप्ते स तदा रघुनंदनः । यदा विरोधमापन्नः सार्धं सौमित्रिणा सह

पुन्हा एका दुसऱ्या दिवशी, जेव्हा रघुनंदन श्रीराम सौमित्रि (लक्ष्मण) याच्यासह विरोधात पडले—

Verse 8

एतत्पुनर्दिनं चान्यद्यत्र तेन प्रतिष्ठितः । रामेश्वरः स्वयं भक्त्या दुःखितेन महात्मना

पुन्हा एका अन्य दिवशी, त्याच स्थानी, दुःखाने व्याकुळ त्या महात्म्याने भक्तिभावाने स्वयं रामेश्वराची प्रतिष्ठा केली।

Verse 9

ऋषय ऊचुः । अन्यस्मिन्दिवसे तत्र कस्मिन्काले रघूत्तमः । संप्राप्तस्तस्य किं दुःखं संजातं तत्प्रकीर्तय

ऋषी म्हणाले—तेथे दुसऱ्या दिवशी कोणत्या वेळी रघुकुलश्रेष्ठ (राम) आला? आणि त्याला कोणते दुःख उत्पन्न झाले? ते सविस्तर सांगावे।

Verse 10

सूत उवाच । कृत्वा सीतापरित्यागं रामो राजीवलोचनः । लोकापवादसंत्रस्तस्ततो राज्यं चकार सः

सूत म्हणाला—सीतेचा परित्याग करून कमलनयन राम लोकनिंदेच्या भयाने व्याकुळ झाला; मग त्याने राज्यकारभार केला।

Verse 12

दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च । ब्रह्मचर्येण चक्रे स राज्यं निहतकंटकम्

दहा हजार वर्षे आणि आणखी दहा शतके, ब्रह्मचर्याने त्याने राज्य चालविले आणि ते कण्टकरहित—निर्विघ्न—केले।

Verse 14

तेनोक्तं देवराजेन प्रेषितोऽहं तवांतिकम् । तस्मात्कुरु समालोकं विजने त्वं मया सह

देवराजाच्या आज्ञेने मला तुझ्याकडे पाठविले आहे; म्हणून माझ्यासह एकांतस्थानी येऊन भेट व संवाद कर।

Verse 16

तस्यैवमुपविष्टस्य मंत्रस्थाने महात्मनः । बहुत्वादिष्टलोकस्य न रहस्यं प्रजायते

तो महात्मा मंत्रस्थानी असे बसले असता, अनेक प्रियजन उपस्थित असल्यामुळे रहस्य टिकू शकले नाही।

Verse 17

ततः कोपपरीतात्मा दूतः प्रोवाच सादरम् । विहस्य जनसंसर्गं दृष्ट्वैकांतेऽपि संस्थिते

मग क्रोधाने व्यापलेला दूत वरवर आदराने बोलला; ‘एकांत’ म्हणत असूनही लोकांची गर्दी पाहून तो उपहास करू लागला।

Verse 18

यथा दंष्ट्राच्युतः सर्पो नागो वा मदवर्जितः । आज्ञाहीनस्तथा राजा मानवैः परिभूयते

जसा दंष्ट्रा गळालेला साप किंवा मदरहित हत्ती तुच्छ मानला जातो, तसाच आज्ञाशक्तिहीन राजा लोकांकडून पराभूत होतो।

Verse 19

सेयं तव रघुश्रेष्ठ नाज्ञास्ति प्रतिवेद्म्यहम् । शक्रालापमपि त्वं च नैकांते श्रोतुमर्हसि

हे रघुश्रेष्ठ! मी कळवितो—ही तुझी आज्ञा नाही; आणि खरे एकांत नसताना तू इंद्राचा संदेशही ऐकण्यास योग्य नाहीस।

Verse 20

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कोपसंरक्तलोचनः । त्रिशाखां भृकुटीं कृत्वा ततः स प्राह लक्ष्मणम्

ते वचन ऐकून त्याचे डोळे क्रोधाने लाल झाले; भृकुटी तीन रेषांत आकसून मग तो लक्ष्मणास म्हणाला।

Verse 21

ममात्र संनिविष्टस्य सहानेन प्रजल्पतः । यदि कश्चिन्नरो मोहादागमिष्यति लक्ष्मण । स्वहस्तेन न संदेहः सूदयिष्यामि तं द्रुतम्

हे लक्ष्मणा, मी येथे बसून यांच्याशी बोलत असताना, जर कोणी मनुष्य मोहाने येथे येईल, तर निःसंशयपणे मी स्वतःच्या हाताने त्याचा त्वरित वध करीन.

Verse 22

न हन्मि यदि तं प्राप्तमत्र मे दृष्टिगोचरम् । तन्मा भून्मे गतिः श्रेष्ठा धर्मिणां या प्रपद्यते

जर माझ्या दृष्टीच्या टप्प्यात आलेल्या त्या व्यक्तीचा मी वध केला नाही, तर धर्मात्म्यांना जी श्रेष्ठ गती प्राप्त होते, ती मला प्राप्त होऊ नये.

Verse 23

एवं ज्ञात्वा प्रयत्नेन त्वया भाव्यमसंशयम् । राजद्वारि यथा कश्चिन्न मया वध्यतेऽधुना

हे जाणून तू निःसंशयपणे प्रयत्नशील राहिले पाहिजे, जेणेकरून राजद्वारावर आता माझ्या हातून कोणाचाही वध होणार नाही.

Verse 24

तमोमित्येव संप्रोच्य लक्ष्मणः शुभलक्षणः । राजद्वारं समासाद्य चकार विजनं ततः

शुभ लक्षणे असलेल्या लक्ष्मणाने 'ओम' असे म्हणून राजद्वारावर जाऊन ती जागा निर्जन (मोकळी) केली.

Verse 25

देवदूतोऽपि रामेण समं चक्रे ततः परम् । मंत्रं शक्रसमादिष्टं तथान्यैः स्वर्गवासिभिः

त्यानंतर देवदूताने रामासोबत ती चर्चा (मंत्रणा) केली, जिचा आदेश इंद्र आणि इतर स्वर्गवासीयांनी दिला होता.

Verse 26

देवदूत उवाच । त्वं रावणविनाशार्थमवतीर्णो धरातले । स च व्यापादितो दुष्टः पापस्त्रैलोक्यकंटकः

देवदूत म्हणाला—रावणविनाशासाठी तू धरातळी अवतरलास; आणि तो दुष्ट, पापी, त्रैलोक्याचा काटा निश्चयच मारला गेला।

Verse 27

कृतं सर्वं महाभाग देव कृत्यं त्वयाऽधुना । तस्मात्संतु सनाथास्ते देवाः शक्रपुरोगमाः

हे महाभाग देव! आता तुझ्यामुळे सर्व देवकार्य पूर्ण झाले; म्हणून शक्रपुरोगामी देवगण तुझ्या आश्रयाने सनाथ व सुरक्षित राहोत।

Verse 28

यदि ते रोचते चित्ते नोपरोधेन सांप्रतम् । प्रसादं कुरु देवानां तस्मादागच्छ सत्वरम् । स्वर्गलोकं परित्यज्य मर्त्यलोकं सुनिंदितम्

आता तुझ्या चित्तास रुचत असेल आणि कोणताही अडथळा नसेल, तर देवांवर कृपा कर; म्हणून त्वरेने ये—स्वर्गलोक सोडून या निंदित मर्त्यलोकी।

Verse 29

सूत उवाच । एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो दुर्वासा मुनिसत्तमः । प्रोवाचाथ क्षुधाविष्टः क्वासौ क्वासौ रघूत्तमः

सूत म्हणाला—याच दरम्यान मुनिश्रेष्ठ दुर्वासा तेथे आले; भुकेने व्याकुळ होऊन म्हणाले—“कुठे आहे तो, कुठे आहे रघूत्तम?”

Verse 30

लक्ष्मण उवाच । व्यग्रः स पार्थिवश्रेष्ठो देवकार्येण केनचित् । तस्मादत्रैव विप्रेंद्र मुहूर्तं परिपालय

लक्ष्मण म्हणाला—तो राजश्रेष्ठ कोणत्यातरी देवकार्याने व्यग्र आहे; म्हणून हे विप्रेंद्र, तुम्ही येथेच क्षणभर थांबा।

Verse 31

यावत्सांत्वयते रामो दूतं शक्रसमुद्भवम् । ममोपरि दयां कृत्वा विनयावनतस्य हि

जोवर राम इंद्रसमुद्भव दूताला सांत्वन करीत आहे, तोवर माझ्यावर दया करा; मी विनयाने नतमस्तक आहे।

Verse 32

दुर्वासा उवाच । यदि यास्यति नो दृष्टिं मम द्राक्स रघूत्तमः । शापं दत्त्वा कुलं सर्वं तद्धक्ष्यामि न संशयः

दुर्वासा म्हणाले—रघुकुलश्रेष्ठ त्वरित माझ्या दृष्टीस न आला, तर शाप देऊन त्याचे सर्व कुल जाळून टाकीन; यात संशय नाही।

Verse 33

ममापि दर्शनादन्यन्न किंचिद्विद्यते गुरु । कृत्यं लक्ष्मण यावत्त्वमन्यन्मूढ़ प्रकत्थसे

हे गुरो, माझ्यासाठीही दर्शनापेक्षा दुसरे काही नाही। लक्ष्मणा, तू मूढपणे इतर गोष्टींची बढाई मारतोस तोवर सांग—काय कर्तव्य आहे?

Verse 34

तच्छ्रुत्वा लक्ष्मणश्चित्ते चिंतयामास दुःखितः । वरं मे मृत्युरेकस्य मा भूयात्कुलसंक्षयः

ते ऐकून लक्ष्मण दुःखी होऊन मनात विचार करू लागला—‘संपूर्ण कुलनाश होण्यापेक्षा माझा एकट्याचा मृत्यू बरा।’

Verse 35

एवं स निश्चयं कृत्वा ततो राममुपाद्रवत् । उवाच दंडवद्भूमौ प्रणिपत्य कृतांजलिः

असा निश्चय करून तो रामाकडे धावला; भूमीवर दंडवत् प्रणाम करून, हात जोडून बोलला।

Verse 36

दुर्वासा मुनिशार्दूलो देव ते द्वारि तिष्ठति । दर्शनार्थी क्षुधाविष्टः किं करोमि प्रशाधि माम्

हे देवा! मुनिशार्दूल दुर्वासा ऋषी दर्शनासाठी, क्षुधेने व्याकुळ होऊन तुमच्या द्वारी उभा आहे. मी काय करू? कृपा करून मला आज्ञा द्या.

Verse 37

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ततो दूतमुवाच तम् । गत्वेमं ब्रूहि देवेशं मम वाक्यादसंशयम् । अहं संवत्सरस्यांत आगमिष्यामि तेंऽतिके

त्याचे वचन ऐकून तो दूतास म्हणाला—“जा, देवेशाला माझे वचन निःसंशय सांग; वर्षाच्या अखेरीस मी पुन्हा तुझ्या जवळ येईन.”

Verse 38

एवमुक्त्वा विसृज्याथ तं दूतं प्राह लक्ष्मणम् । प्रवेशय द्रुतं वत्स तं त्वं दुर्वाससं मुनिम्

असे बोलून दूताला निरोप देऊन तो लक्ष्मणास म्हणाला—“वत्सा! लवकर जा आणि दुर्वासा मुनींना आत प्रवेश कर.”

Verse 39

ततश्चार्घ्यं च पाद्यं च गृहीत्वा सम्मुखो ययौ । रामदेवः प्रहृष्टात्मा सचिवैः परिवारितः

मग अर्घ्य व पाद्य घेऊन श्रीरामदेव प्रसन्नचित्त होऊन, सचिवांनी वेढलेला, त्यांच्या समोर गेला.

Verse 40

दत्त्वार्घ्यं विधिवत्तस्य प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः । प्रोवाच रामदेवोऽथ हर्षगद्गदया गिरा

विधिपूर्वक त्यांना अर्घ्य देऊन आणि वारंवार प्रणाम करून, श्रीरामदेव हर्षाने गद्गद वाणीने बोलू लागला.

Verse 41

स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ भूयः सुस्वागतं च ते । एतद्राज्यममी पुत्रा विभवश्च तव प्रभो

हे मुनिश्रेष्ठ! आपले स्वागत आहे—पुन्हा आपले अतिशय सुस्वागत आहे। हे प्रभो! हे राज्य, हे पुत्र आणि सर्व वैभव आपलेच आहे।

Verse 42

कृत्वा मम प्रसादं च गृहाण मुनिसत्तम । धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यत्त्वं मे गृहमागतः । पूज्यो लोकत्रयस्यापि निःशेषतपसांनिधिः

हे मुनिसत्तम! माझ्यावर कृपा करून माझे अर्पण स्वीकारा. आपण माझ्या घरी आलात म्हणून मी धन्य, अनुगृहीत झालो आहे. आपण त्रैलोक्यालाही पूज्य—अखण्ड तपस्येची निधी आहात.

Verse 43

मुनिरुवाच । चातुर्मास्यव्रतं कृत्वा निराहारो रघूत्तम । अद्य ते भवनं प्राप्य आहारार्थं बुभुक्षितः

मुनि म्हणाले—हे रघूत्तम! चातुर्मास्य व्रत करून मी निराहार होतो. आज तुझ्या भवनात येऊन मी भुकेला आहे; आहारासाठी आलो आहे.

Verse 44

तस्मात्त्वं यच्छ मे शीघ्रं भोजनं रघुनंदन । नान्येन कारणं किंचित्संन्यस्तस्य धनादिना

म्हणून, हे रघुनंदन! मला लवकर भोजन द्या. संन्यस्तासाठी धन इत्यादींबाबत दुसरे कोणतेही प्रयोजन नसते.

Verse 45

ततस्तं भोजयामास श्रद्धापूतेन चेतसा । स्वयमेवाग्रतः स्थित्वा मृष्टान्नैर्विविधैः शुभैः

त्यानंतर श्रद्धेने पवित्र झालेल्या चित्ताने त्याने मुनिला भोजन घातले. स्वतः समोर उभा राहून अनेक प्रकारचे शुभ, रुचकर मृष्टान्न परोसले.

Verse 46

लेह्यैश्चोष्यैस्तथा चर्व्यैः खाद्यैरेव पृथग्विधैः । यावदिच्छा मुनेस्तस्य तथान्नैर्विविधैरपि

त्याने त्या मुनीस चाटण्याचे, चोखण्याचे, चावण्याचे व खाण्याचे असे निरनिराळे भक्ष्य, तसेच विविध अन्नपदार्थ, मुनीच्या इच्छेइतके अर्पून तृप्त केले।