Adhyaya 206

Verse 1

विश्वामित्र उवाच । इंद्रोऽपि विष्णुवाक्येन हिमवंतं समागतः । ऐरावतं समारुह्य नागेद्रं पर्वतोपमम्

विश्वामित्र म्हणाले—विष्णूच्या वचनाने प्रेरित होऊन इंद्रही हिमवानाकडे आला। ऐरावतावर आरूढ होऊन तो पर्वतासारखा उंच नागेंद्र, पर्वतराजाजवळ जाऊन पोहोचला।

Verse 2

तत्रापश्यदृषींस्तान्स चमत्कार समुद्भवान् । नियमैः संयमैर्युक्तान्सदाचारपरायणान् । वानप्रस्थाश्रमोपेतान्कामक्रोधविवर्जितान्

तेथे त्याने त्या ऋषींना पाहिले—अद्भुत तेजाने युक्त, नियम-संयमांनी संपन्न, सदाचारपरायण, वानप्रस्थाश्रमात स्थित आणि काम-क्रोधरहित।

Verse 3

एके विप्राः स्थितास्तेषामेकांतरितभोजनाः । षष्ठकालाशिनश्चान्ये चांद्रायणपरायणाः

त्यांच्यात काही विप्र एक दिवस आड भोजन करीत; काहीजण षष्ठकाळीच आहार घेत; आणि काहीजण चांद्रायण व्रतात पूर्णतः तत्पर होते।

Verse 4

अश्मकुट्टाः स्थिताः केचिद्दंतोलूखलिनः परे । शीर्णपर्णाशनाः केचिज्जलाहारास्तथा परे । वायुभक्षास्तथैवान्ये तपस्तेपुः सुदारुणम्

काहीजण दगड कुटत कुटत तप करीत, तर काही दातांनाच उखळी मानून। काहीजण गळलेल्या पानांवर जगत, काही फक्त जलाहारी, आणि काही वायुभक्ष होऊन अतिशय कठोर तप करीत।

Verse 5

अथ शक्रं समालोक्य तत्राऽयांतं द्विजोत्तमाः । पूजितं चारणैः सिद्धैस्तैरदृष्टं कदाचन

तेव्हा तेथे येणाऱ्या शक्राला पाहून श्रेष्ठ द्विज विस्मयचकित झाले. चारण व सिद्धांनी पूजिलेल्या त्या देवाला त्यांनी कधीही पूर्वी पाहिले नव्हते.

Verse 6

ते सर्वे ब्राह्मणाः प्रोक्तास्तदाश्रमसमीपगैः

मग त्या आश्रमाजवळ राहणाऱ्यांनी त्या सर्व ब्राह्मणांना संबोधून सांगितले.

Verse 7

अयं शक्रः समायातो भवतामाश्रमे द्विजाः । क्रियतामर्हणं चास्मै यच्चोक्तं शास्त्रचिंतकैः

“हे द्विजांनो! हा शक्र तुमच्या आश्रमात आला आहे. शास्त्रज्ञांनी सांगितलेल्या विधीनुसार यास योग्य अर्हण-सन्मान करा.”

Verse 8

ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे विस्मयोत्फुल्ललोचनाः । संमुखाः प्रययुस्तूर्णं कृतांजलिपुटाः स्थिताः

मग ते सर्व ब्राह्मण विस्मयाने फुललेल्या नेत्रांनी त्वरेने समोर गेले आणि हात जोडून भक्तिभावाने उभे राहिले.

Verse 9

गृह्योक्तविधिना तस्मै संप्रहृष्टतनूरुहा । प्रोचुश्च विनयात्सर्वे किमागमनकारणम्

आनंदाने अंगावर रोमांच उभा राहून त्यांनी गृह्यविधीनुसार त्यांचे स्वागत केले आणि विनयाने सर्वांनी विचारले—“आपल्या आगमनाचे कारण काय?”

Verse 10

निरीहस्यापि देवेंद्र कौतुकं नो व्यवस्थितम्

हे देवेंद्र! निरिच्छ असलेल्या व्यक्तीसाठीही येथे आपल्या आगमनाचा हेतू आम्हांस स्पष्ट होत नाही।

Verse 11

इन्द्र उवाच । कुशलं वो द्विजश्रेष्ठा अनिहोत्रेषु कृत्स्नशः । तपश्चर्यासु सर्वासु वेदाभ्यासे तथा श्रुते

इंद्र म्हणाले—हे द्विजश्रेष्ठांनो! तुम्ही सर्वथा कुशल आहात ना? अनिहोत्र-व्रतांत, सर्व तपश्चर्यांत, तसेच वेदाभ्यास व श्रुति-अध्ययनात सर्व काही ठीक आहे ना?

Verse 12

हाटकेश्वरजं क्षेत्रं त्यक्त्वा तीर्थमयं शुभम् । कस्मादत्र समायाता हिमार्तिजनके गिरौ

तीर्थमय शुभ हाटकेश्वर-क्षेत्र सोडून, हिमपीडा उत्पन्न करणाऱ्या या पर्वतावर तुम्ही येथे का आला आहात?

Verse 13

तस्मात्सर्वे मया सार्धं समागच्छंतु सद्द्विजाः । चमत्कारपुरे पुण्ये बहुविप्रसमाकुले

म्हणून, हे सत्द्विजांनो! तुम्ही सर्व माझ्याबरोबर या—अनेक विप्रांनी गजबजलेल्या त्या पुण्य चमत्कारपुरास।

Verse 14

वासुदेवसमादेशात्तत्र गत्वाथ सांप्रतम् । गयाकूपे करिष्यामि श्राद्धं भक्त्या द्विजोत्तमाः

हे द्विजोत्तमांनो! वासुदेवाच्या आज्ञेने आता तेथे जाऊन मी गया-कूपात भक्तीने श्राद्ध करीन।

Verse 15

युष्मदग्रे चतुर्दश्यां प्रेतपक्ष उपस्थिते । खेचरत्वं समायातं सर्वेषां भवतां स्फुटम्

तुमच्या समोरच, चतुर्दशीच्या दिवशी प्रेतपक्ष उपस्थित होताच, तुमच्या सर्वांना स्पष्टपणे खेचरत्व (आकाशगमन-स्थिती) प्राप्त झाले आहे.

Verse 16

सबालवृद्धपत्नीकाः साग्निहोत्रा मया सह । तस्माद्गच्छत भद्रं वस्तत्र स्थानं भविष्यति

बालक, वृद्ध व पत्नींसह—आणि तुमच्या अग्निहोत्रासह—माझ्याबरोबर चला. म्हणून निघा; तुमचे कल्याण होवो. तेथे तुम्हाला योग्य निवासस्थान मिळेल.

Verse 17

ब्राह्मणा ऊचुः । न वयं तत्र यास्यामश्चमत्कारपुरं पुनः । अन्येऽपि ब्राह्मणास्तत्र वेदवेदांगपारगाः

ब्राह्मण म्हणाले—आम्ही पुन्हा चमत्कारपुरास तेथे जाणार नाही. तेथे इतरही ब्राह्मण आहेत, जे वेद व वेदांगांत पारंगत आहेत.

Verse 18

नागरा याज्ञिकाः संति स्मार्ताः श्रुतिपरायणाः । तेषामग्रे कुरु श्राद्धं श्रद्धा चेच्छ्राद्धजा तव

तेथे नागर याज्ञिक ब्राह्मण आहेत—स्मार्त, श्रुतीपरायण. जर तुझी श्रद्धा खरोखर श्राद्धासाठी उत्पन्न झाली असेल, तर त्यांच्या समोर श्राद्ध कर.

Verse 19

इन्द्र उवाच । तत्र ये ब्राह्मणाः केचिद्भवद्भिः संप्रकीर्तिताः । तथाविधाश्च ते सर्वे वेदवेदांगपारगाः

इंद्र म्हणाला—तेथे ज्यांचा तुम्ही उल्लेख केला आहे ते ब्राह्मण सर्वच तसेच आहेत—वेद व वेदांगांत पारंगत.

Verse 20

श्रुताध्ययनसंपन्ना याज्ञिकाश्च विशेषतः । परं द्वेषपराः सर्वे तथा परुषवादिनः

ते श्रुतीच्या अध्ययनाने संपन्न आणि विशेषतः यज्ञकर्मात निपुण आहेत; तरीही ते सर्व अत्यंत द्वेषपरायण व परुष वचन बोलणारे आहेत.

Verse 21

अहंकारेण संयुक्ताः परस्परजिगीषवः । तपसा विप्रयुक्ताश्च भोगसक्ता दिवानिशम्

अहंकाराने युक्त, एकमेकांवर विजय मिळविण्याची इच्छा धरणारे, तपश्चर्येपासून च्युत आणि दिवसरात्र भोगासक्त—ते धर्माने नव्हे, स्पर्धेने चालविले जातात.

Verse 22

यूयं सर्वगुणोपेता विष्णुना मे प्रकीर्तिताः । तस्मादागमनं कार्यं मया सार्धं समस्तकैः

तुम्ही सर्वगुणसंपन्न आहात—विष्णूंनी तुमची कीर्ती मला सांगितली आहे. म्हणून तुम्ही सर्वांनी, कोणताही अपवाद न ठेवता, माझ्यासोबत यावे.

Verse 23

ब्राह्मणा ऊचुः । अस्माभिस्तेन दोषेण त्यक्तं स्थानं निजं हि तत् । बहुतीर्थसमोपेतं स्वर्गमार्गप्रदर्शकम्

ब्राह्मण म्हणाले: त्या दोषामुळे आम्ही आमचेच निवासस्थान त्यागले—तेच स्थान अनेक तीर्थांनी युक्त असून स्वर्गमार्ग दाखविणारे आहे.

Verse 24

यदि यास्यामहे तत्र त्वया सार्धं पुरंदर । अस्माकं स्वजनाः सर्वे रागद्वेषपरायणाः

हे पुरंदर! आम्ही जर तुझ्यासोबत तिथे गेलो, तर आमचे स्वजन सर्व राग-द्वेषातच परायण आहेत.

Verse 25

अपराधान्करिष्यंति नित्यमेव पदेपदे । ईर्ष्याधर्मसमोपेताः परुषाक्षरजल्पकाः

ते पावलोपावली नित्य अपराध करतील; ईर्ष्या व अधर्माने युक्त होऊन कठोर शब्द बोलतील।

Verse 26

ततः संपत्स्यते क्रोधः क्रोधाच्च तपसः क्षयः । ततो न प्राप्यते मुक्तिस्तद्गच्छामः कथं विभो

मग क्रोध उत्पन्न होतो; क्रोधामुळे तपाचा क्षय होतो. तेव्हा मोक्ष मिळत नाही—हे विभो, आम्ही तिकडे कसे जावे?

Verse 27

अपरं तत्र भूपोऽस्ति देशे दानपरः सदा । आनर्ताधिपतिः ख्यातः सर्वभूमौ सदैव सः

तसेच त्या देशात एक राजा आहे, जो सदैव दानपर असतो. तो ‘आनर्त’चा अधिपती म्हणून ख्यात असून सर्व भूमीत प्रसिद्ध आहे.

Verse 28

ददाति विविधं दानं हस्त्यश्वकनकादिकम् । यदि तत्र न गृह्णीमस्तदा कोपं स गच्छति

तो हत्ती, घोडे, सोने इत्यादी विविध दाने देतो. आम्ही तिथे ते स्वीकारले नाही तर तो रागावतो.

Verse 29

भूपाले कोपमापन्ने स्वजनेषु विरोधिषु । सिद्धिर्नो तपसोऽस्माकं तेन त्यक्तं निजं पुरम्

राजा क्रोधावस्थेत आला आणि आपलेच लोक विरोधी झाले तर, आमच्या तपाची सिद्धी होत नाही; म्हणून आम्ही आपले नगर सोडले.

Verse 30

यदि गृह्णीमहे दानं तस्य भूपस्य देवप । तपसः संप्रणाशः स्याद्यद्धि प्रोक्तं स्वयंभुवा

हे देव! जर आम्ही त्या राजाचे दान स्वीकारले, तर आमचे तप पूर्णपणे नष्ट होईल—असे स्वयंभू ब्रह्म्याने स्वतः सांगितले आहे।

Verse 31

दशसूनासमश्चक्री दशचक्रिसमो ध्वजी । दशध्वजि समा वेश्या दशवेश्यासमो नृपः

चक्र बनविणारा दहा वधगृहांइतका पापी म्हणतात; ध्वजधारी दहा चक्रकारांइतका; वेश्या दहा ध्वजधाऱ्यांइतकी; आणि राजा दहा वेश्यांइतका।

Verse 32

तत्कथं तस्य गृह्णीमो दानं पापरतस्य च । यथाऽन्ये नागराः सर्वे लोभेन महतान्विताः

मग पापात रत असलेल्या त्याचे दान आम्ही कसे स्वीकारू? कारण इतर सर्व नगरवासीही मोठ्या लोभाने युक्त आहेत।

Verse 33

इन्द्र उवाच । प्रभावोऽयं द्विजश्रेष्ठास्तस्य क्षेत्रस्य संस्थितः । हाटकेश्वरसंज्ञस्य सर्वदैव व्यवस्थितः

इंद्र म्हणाला—हे द्विजश्रेष्ठांनो! त्या क्षेत्राचा हा प्रभाव तेथेच स्थापित आहे; हाटकेश्वर नावाच्या पवित्र क्षेत्रात तो सर्वकाळ नित्य विराजमान आहे।

Verse 34

पितॄणां च सुतानां च बंधूनां च विशेषतः । श्वश्रूणां च स्नुषाणां च भगिनीभ्रातृभार्ययोः

पितरांसाठी व पुत्रांसाठी, आणि विशेषतः बंधूजनांसाठी; सासूंसाठी व सुनांसाठी; तसेच भगिनींसाठी व भावजयींसाठी—

Verse 35

तस्याधस्तात्स्वयं देवो हाटकेश्वरसंज्ञितः । पुरस्य विद्यते तस्य प्रतापेनाखिला जनाः

त्याच्या खाली स्वयं देव ‘हाटकेश्वर’ या नावाने विराजमान आहेत; त्या नगराच्या प्रतापाने सर्व लोक प्रभावित होतात.

Verse 36

सन्तप्यंते ततो द्वेषं प्रकुर्वंति परस्परम् । किं न श्रुतं भवद्भिस्तु यथा रामः सलक्ष्मणः । सीतया सह संप्राप्तो विरोधं परमं गतः

मग ते अंतःकरणात संतप्त होतात आणि परस्परांवर द्वेष करतात. तुम्ही ऐकले नाही काय—सीतेसह लक्ष्मणाला घेऊन आलेला रामही महान् विरोधात पडला?

Verse 37

सीतया लक्ष्मणेनैव सार्धं कोपेन संयुतः । अवाच्यं प्रोक्तवान्विप्रास्तौ च तेन समं तदा

क्रोधाने युक्त होऊन त्याने सीता व लक्ष्मणासह असताना अनुचित वचन बोलले; आणि त्या दोघांनीही तेव्हा त्याला तसाच प्रत्युत्तर दिला.

Verse 38

अपि मासं वसेत्तत्र यदि कोपविवर्जितः । तदा मुक्तिमवाप्नोति स्वर्गभाक्पञ्चरात्रतः

जर कोणी क्रोधरहित होऊन तेथे एक महिना जरी राहिला, तरी तो मुक्ती प्राप्त करतो; आणि पाच रात्रींमध्ये स्वर्गाचा भागी होतो.

Verse 39

तस्मात्तत्र प्रगंतव्यं युष्माभिस्तु मया सह । ईर्ष्याधर्मं न युष्माभिस्ते करिष्यंति नागराः

म्हणून तुम्ही सर्वांनी माझ्यासह तेथे जावे; नगरवासी तुमच्याविरुद्ध ईर्ष्याधर्म आचरण करणार नाहीत.

Verse 40

न चैव भवतां कोपस्तत्रस्थानां भविष्यति । प्रसादान्मम विप्रेंद्राः सत्यमेतन्मयोदितम्

आणि तेथे राहिल्यावर तुमचा क्रोधही कधी उत्पन्न होणार नाही. माझ्या प्रसादाने, हे विप्रेंद्रांनो, हे मी सत्यच सांगितले आहे.

Verse 41

आनर्तः पार्थिवो दाने योजयिष्यति न क्वचित् । युष्माकं पुत्रपौत्रेभ्यो ये दास्यंति च कन्यकाः

आनर्ताचा राजा दानाच्या बाबतीत कधीही कोणाला सक्तीने लावणार नाही. तुमच्या पुत्र-पौत्रांना ज्या कन्या दिल्या जातील, ते दान स्वेच्छेने होईल, बळजबरीने नव्हे.

Verse 42

सहस्रगुणितं तेषां तत्फलं संभविष्यति । अमावास्यादिने श्राद्धं कन्यासंस्थे दिवाकरे

त्यांच्या त्या कर्माचे फळ नक्कीच सहस्रगुणित होईल—विशेषतः अमावास्येच्या दिवशी, सूर्य कन्या राशीत असताना श्राद्ध केल्यास.

Verse 43

युष्मदग्रे द्विजश्रेष्ठा गया कूप्यां करिष्यति । यस्तस्य तत्फलं भावि सहस्रशतसंमितम्

हे द्विजश्रेष्ठांनो, तुमच्या समोरच कूप्येत गया-श्राद्ध केले जाईल. जो ते करील, त्याचे भावी फळ लक्षगुण होईल.

Verse 44

गयाश्राद्धान्न सन्देहः सत्यमेतन्मयोदितम् । यदि श्राद्धकृते तत्र नायास्यथ द्विजोत्तमाः

गया-श्राद्धाबाबत काहीही संशय नाही; हे मी सत्यच सांगितले आहे. जर तुम्ही, हे द्विजोत्तमांनो, श्राद्धासाठी तेथे जाणार नाही…

Verse 45

ततः शापं प्रदास्यामि तपोविघ्नकरं हि वः । एवं ज्ञात्वा मया सार्धं तत्राऽगच्छत सत्वरम्

त्यानंतर मी तुम्हांवर असा शाप देईन, जो निश्चयच तुमच्या तपश्चर्येत विघ्न करील। हे जाणून माझ्यासह तिकडे त्वरेने या।

Verse 46

इत्युक्तास्तेन ते सर्वे शक्रेण सह तत्क्षणात् । कश्यपश्चैव कौंडिन्य उक्ष्णाशः शार्कवो द्विषः

त्याने असे म्हणताच ते सर्वजण त्या क्षणीच शक्र (इंद्र) याच्यासह निघाले—कश्यप, कौंडिन्य, उक्ष्णाश, शार्कव आणि द्विष।

Verse 47

बैजवापश्चैव षष्ठः कापिष्ठलो द्विकस्तथा । एतत्कुलाष्टकं प्राप्तमिंद्रेण सह पार्थिव

षष्ठ बैजवाप तसेच कापिष्ठल आणि द्विकही—हे पार्थिव! या आठ कुलांचा समूह इंद्रासह तेथे पोहोचला।

Verse 48

अग्निष्वात्तादिकान्सर्वान्पितॄनाहूय कृत्स्नशः । विश्वेदेवांस्तथा चैव प्रस्थितः पाकशासनः

अग्निष्वात्त आदि सर्व पितरांना पूर्णपणे बोलावून आणि विश्वेदेवांनाही आवाहन करून पाकशासन (इंद्र) प्रस्थानास निघाला।

Verse 49

सम्यक्छ्रद्धासमाविष्टश्चमत्कारपुरं प्रति । एतस्मिन्नेव काले तु ब्रह्मा लोकपितामहः

तो पूर्ण श्रद्धेने युक्त होऊन चमत्कारपुराकडे निघाला. आणि याच वेळी लोकपितामह ब्रह्मा (ही तेथे) होते.

Verse 50

गयायां प्रस्थितः सोऽपि श्राद्धार्थं तत्र वासरे । विश्वेदेवाः प्रतिज्ञाय गयायां प्रस्थिता विधिम्

तोही त्या दिवशी श्राद्धार्थ गयेकडे निघाला. आणि विश्वेदेवांनी प्रतिज्ञा करून विधिपूर्वक गयेस प्रस्थान केले.

Verse 51

शक्र श्राद्धं परित्यज्य गता यत्र पितामहः । शक्रोऽपि तत्पुरं प्राप्य गयाकूप्यामुपागतः

जिथे पितामह (ब्रह्मा) श्राद्धही परित्यजून गेले होते, त्या नगरास शक्र (इंद्र)ही पोहोचून गयाकूपी (पवित्र कूप) येथे आला.

Verse 52

ततः स्नात्वाह्वयामास श्राद्धार्थं श्रद्धयान्वितः । विश्वेदेवान्पितॄंश्चैव काले कुतपसंज्ञिते

नंतर स्नान करून, श्रद्धायुक्त होऊन, श्राद्धार्थ कुतपकाळी त्याने विश्वेदेव व पितरांचे आवाहन केले.

Verse 53

एतस्मिन्नंतरे प्राप्ताः समाहूताश्च तेन ये । पितरो देवरूपा ये प्रेतरूपास्तथैव च

याच दरम्यान त्याने आवाहन केलेले ते सर्व आले—पितर; काही देवरूपात, तर काही तसेच प्रेतरूपात.

Verse 54

प्रत्यक्षरूपिणः सर्वे द्विजोपांते समाश्रिताः । विश्वेदेवा न संप्राप्ता ये गयायां गतास्तदा

ते सर्व प्रत्यक्ष रूपाने द्विजाच्या जवळ येऊन बसले; परंतु त्या वेळी विश्वेदेव आले नाहीत, कारण ते गयेस गेले होते.

Verse 55

ततो विलंबमकरोत्तदर्थं पाक शासनः । विश्वेदेवा यतः श्राद्धे पूज्याः प्रथममेव च

मग पाका-शासन (इंद्र) यांनी त्या कारणासाठी विधीला विलंब केला; कारण श्राद्धकर्मात विश्वेदेवांची पूजा प्रथमच करावी असे सांगितले आहे।

Verse 56

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो नारदो मुनिसत्तमः । शक्रं प्राह समागत्य विश्वेदेवाऽभिकांक्षिणम्

इतक्यात मुनिश्रेष्ठ नारद आले; विश्वेदेवांच्या दर्शनाची उत्कंठा असलेल्या शक्राजवळ जाऊन ते बोलले।

Verse 57

नारद उवाच । विश्वेदेवा गताः शक्र श्राद्धे पैतामहेऽधुना । गयायां ते मया दृष्टा गच्छमानाः प्रहर्षिताः

नारद म्हणाले—हे शक्रा! विश्वेदेव आता पितामहांच्या श्राद्धाला गेले आहेत. गयेत मी त्यांना पाहिले—ते आनंदाने निघाले होते।

Verse 58

तच्छ्रुत्वा तत्र कुपितस्तेषामुपरि तत्क्षणात् । अब्रवीत्परुषं वाक्यं विप्राणां पुरतः स्थितः

हे ऐकताच तो त्यांच्यावर तत्क्षणी रागावला; ब्राह्मणांसमोर उभा राहून त्याने कठोर वचन उच्चारले।

Verse 59

विश्वेदेवान्विना श्राद्धं करिष्याम्यहमद्य भोः । तथान्ये मानवाः सर्वे करिष्यंति धरातले

तो म्हणाला—अहो! आज मी विश्वेदेवांशिवायच श्राद्ध करीन; आणि पृथ्वीवरील इतर सर्व मनुष्यही तसेच करतील।

Verse 61

एवमुक्त्वा सहस्राक्ष एकोद्दिष्टानि कृत्स्नशः । चकार सर्वदेवानां ये हता रणमूर्धनि

असे बोलून सहस्राक्ष इंद्राने रणभूमीवर हत झालेल्या सर्व देवांच्या उद्देशाने विधिपूर्वक संपूर्ण एकोद्दिष्ट श्राद्धकर्म केले।

Verse 62

एतस्मिन्नेव काले तु वागुवाचाशरीरिणी । येषामुद्दिश्य तच्छ्राद्धं कृतं तेषां नृपोत्तम

त्याच क्षणी एक अशरीरी वाणी झाली— “हे नृपोत्तम! ज्यांच्या नावाने व संकल्पाने ते श्राद्ध केले आहे, त्यांना त्याचे नियत फळ निश्चयाने प्राप्त होईल।”

Verse 63

शक्रशक्र महाबाहो येषां श्राद्धं कृतं त्वया । प्रेतत्वे संस्थितानां च प्रेतत्वेन विवर्जिताः

“हे शक्र, हे महाबाहो! ज्यांच्यासाठी तू श्राद्ध केले आहे, ते प्रेतावस्थेत असले तरी प्रेतत्वापासून मुक्त झाले आहेत।”

Verse 64

गताः स्वर्गप्रसादात्ते दिव्यरूपवपुर्धराः । ये पुनः स्वर्गताः पूर्वं युध्यमाना महाहवे

“स्वर्गप्रसादाने ते दिव्य रूप धारण करून स्वर्गास गेले; आणि जे पूर्वी महायुद्धात लढता लढता स्वर्गप्राप्त झाले होते…”

Verse 65

ते च मोक्षं गताः सर्वे प्रसादात्तव वासव । तच्छ्रुत्वा वासवो वाक्यं तोषेण महतान्वितः

“आणि ते सर्व, हे वासव! तुझ्या प्रसादाने मोक्षासही गेले आहेत।” हे वचन ऐकून वासव इंद्र महान् तोषाने परिपूर्ण झाला।

Verse 66

अहो तीर्थमहो तीर्थं शंसमानः पुनःपुनः । एतस्मिन्नन्तरे प्राप्ता विश्वे देवाः समुत्सुकाः

तो वारंवार “अहो! तीर्थ—अहो! तीर्थ!” असे म्हणत त्या तीर्थाची स्तुती करू लागला. तेवढ्यात उत्सुक व अपेक्षेने भरलेले विश्वेदेव तेथे येऊन पोहोचले.

Verse 67

निर्वृत्य ब्रह्मणः श्राद्धं गयायां तत्र पार्थिव । प्रोचुश्च वृत्रहंतारं कुरु श्राद्धं शतक्रतो

हे राजन्! गयेत तेथे ब्रह्मदेवांचे श्राद्ध विधिपूर्वक पूर्ण करून त्यांनी वृत्रहंत्यास म्हटले— “हे शतक्रतो! श्राद्ध कर.”

Verse 68

भूयोऽपि न विनाऽस्माभिर्लभ्यते श्राद्धजं फलम् । वयं दूरात्समायातास्तव श्राद्धस्य कारणात् । निर्वर्त्य ब्रह्मणः श्राद्धं येन पूर्वं निमंत्रिताः

पुन्हा सांगतो—आमच्याविना (विश्वेदेवांशिवाय) श्राद्धाचे फळ मिळत नाही. तुझ्या श्राद्धासाठीच आम्ही दूरवरून आलो आहोत; पूर्वी ज्यासाठी आम्हाला निमंत्रण होते, ते ब्रह्मदेवांचे श्राद्ध पूर्ण करून.

Verse 69

तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां कुपितः पाकशासनः । अब्रवीत्परुषं वाक्यं मेघगम्भीरया गिरा

त्यांचे वचन ऐकून पाकशासन (इंद्र) क्रोधित झाला. मेघासारख्या गंभीर आवाजात त्याने कठोर शब्द उच्चारले.

Verse 70

अद्यप्रभृति यः श्राद्धं मर्त्यलोके करिष्यति । अन्योऽपि यो भवत्पूर्वं वृथा तस्य भविष्यति

इंद्र म्हणाला— “आजपासून मर्त्यलोकी जो कोणी श्राद्ध करील, तुमच्या पूर्वीप्रमाणे दुसरी कोणतीही पद्धत त्याच्यासाठी निष्फळ ठरेल.”

Verse 71

एकोद्दिष्टानि श्राद्धानि करिष्यंत्यखिला जनाः । सांप्रतं मर्त्यलोकेऽत्र मर्यादेयं कृता मया

इंद्र म्हणाला—आता या मर्त्यलोकी सर्व जन एकोद्दिष्ट-श्राद्ध करतील. ही मर्यादा व नियम मीच स्थापिला आहे.

Verse 72

भूताः प्रेताः पिशाचाश्च ये चान्ये श्राद्धहारकाः । विश्वेदेवैः प्ररक्ष्यंते रक्षयिष्यामि तानहम्

भूत, प्रेत, पिशाच आणि इतर जे श्राद्ध-हारक आहेत—ज्यांचे रक्षण विश्वेदेव करतात, त्यांचे रक्षण मी स्वतः करीन.

Verse 73

यजमानस्य काये च श्राद्धं संयोज्य यत्नतः । मया हताः प्रयास्यंति सर्वे ते दूरतो द्रुतम्

यजमानाच्या देहाशी श्राद्ध यत्नपूर्वक जोडले असता, माझ्या प्रहाराने ते सर्व दूरवरून शीघ्र पळून जातील.

Verse 74

एवमुक्त्वा सहस्राक्षो विश्वेदेवांस्ततः परम् । प्रोवाच ब्राह्मणान्सर्वान्विश्वेदेवैर्विना कृतम् । श्राद्धकर्म भवद्भिस्तु कार्यमन्यैश्च मानवैः

असे बोलून सहस्राक्ष (इंद्र) पुढे विश्वेदेवांना म्हणाला आणि सर्व ब्राह्मणांना जाहीर केले—“विश्वेदेवांशिवाय केलेले श्राद्धकर्म तुम्ही व इतर मानवांनी करावे.”

Verse 76

तेषामुष्णाश्रुणा तेन यत्पृथ्वी प्लाविता नृप । भूतान्यंडान्यनेकानि संख्यया रहितानि च

हे नृपा, त्यांच्या उष्ण अश्रूंनी पृथ्वी प्लावित झाली; आणि भूतप्राण्यांची अंडी असंख्य होती—गणनेपलीकडे.

Verse 77

ततोंऽडेभ्यो विनिष्क्रांताः प्राणिनो रौद्ररूपिणः । कृष्णदंताः शंकुकर्णा ऊर्ध्वकेशा भयावहाः । रक्ताक्षाश्च ततः प्रोचुर्विश्वेदेवांश्च ते नृप

तेव्हा त्या अंड्यांतून भयंकर रूपाचे प्राणी बाहेर आले—काळे दात, शंकूसारखे कान, उभे केस, अत्यंत भयावह आणि रक्तवर्ण नेत्र. मग, हे राजन्, त्यांनी विश्वेदेवांना संबोधून बोलले.

Verse 78

वयं बुभुक्षिताः सर्वे भोजनं दीयतां ध्रुवम् । भवद्भिर्विहिता यस्माद्याचयामो न चापरम्

आम्ही सर्व भुकेले आहोत; आम्हाला निश्चयाने भोजन द्या. कारण तुम्हीच आम्हाला नेमले आहे, म्हणून आम्ही हेच मागतो, दुसरे काही नाही.

Verse 79

तथेत्युक्ते द्विजेंद्रैश्च विश्वेदेवाः सुदुःखिताः । रुरुदुर्बाष्पपूरेण प्लावयन्तो वसुन्धराम्

श्रेष्ठ द्विजांनी “तथास्तु” असे म्हटल्यावर विश्वेदेव अत्यंत दुःखी झाले. अश्रूंच्या प्रवाहाने ते रडू लागले, जणू पृथ्वीच पाण्यात बुडवत आहेत.

Verse 80

एवमुक्त्वा तु ते श्राद्धं विश्वेदेवा नृपोत्तम । ब्रह्मलोकं गताः सर्वे दुःखेन महताऽन्विताः । प्रोचुश्च दीनया वाचा प्रणिपत्य पितामहम्

श्राद्धाविषयी असे बोलून, हे नृपोत्तम, सर्व विश्वेदेव महान दुःखाने युक्त होऊन ब्रह्मलोकास गेले. तेथे पितामह ब्रह्माला प्रणाम करून, दीन वाणीने निवेदन करू लागले.

Verse 81

वयं बाह्याः कृता देव श्राद्धानां बलविद्विषा । तव श्राद्धे गता यस्माद्गयायां प्राङ्निमंत्रिताः

हे देव! बलाचा शत्रू (इंद्र) याने आम्हाला श्राद्धकर्मांतून बहिष्कृत केले आहे. कारण आम्ही पूर्वीच निमंत्रित होऊन गयेत तुमच्या श्राद्धास गेलो होतो.

Verse 82

तेन रुष्टः सहस्राक्षस्तव चांते समागताः । तस्मात्कुरु प्रसादं नः श्राद्धार्हाः स्याम वै यथा

त्या कारणाने सहस्राक्ष (इंद्र) रुष्ट झाला आणि आम्ही तुमच्या सान्निध्यात आलो आहोत। म्हणून आम्हांवर प्रसाद करा, ज्यायोगे आम्ही निश्चयाने श्राद्ध-दानास योग्य होऊ।

Verse 83

तच्छ्रुत्वा सत्वरं ब्रह्मा कृपया परयान्वितः । विश्वेदेवान्समादाय कूप्माण्डैस्तैः समन्वितान्

हे ऐकून ब्रह्मदेव परम कृपेने युक्त होऊन त्वरित विश्वेदेवांना एकत्र घेऊन आले; आणि त्यांच्यासह ते कूष्माण्डही उपस्थित होते।

Verse 85

एतस्मिन्नेव काले तु ब्रह्मा तत्र समागतः । विश्वेदेवसमायुक्तो हंसयानसमाश्रितः

त्याच वेळी ब्रह्मदेव तेथे आले—विश्वेदेवांसह—आणि हंसयानावर आरूढ होते।

Verse 86

शक्रोऽपि सहसा दृष्ट्वा संप्राप्तं कमलासनम् । अर्घ्यमादाय पाद्यं च सत्वरं सम्मुखो ययौ

शक्र (इंद्र) यानेही सहसा कमलासन आलेले पाहून, अर्घ्य व पाद्य घेऊन त्वरेने त्यांच्या समोर जाऊन अभिवादन केले।

Verse 87

ततः प्रणम्य शिरसा साष्टांगं विनयान्वितः । प्रोवाच प्रांजलिर्भूत्वा स्वागतं ते पितामह

मग विनयाने मस्तक झुकवून साष्टांग प्रणाम करून, हात जोडून म्हणाला—“पितामह, आपले स्वागत आहे।”

Verse 88

तव संदर्शनादेव ज्ञातं जन्मत्रयं मया । द्रुतं पूर्वं शुभं कर्म करोमि च यथाऽधुना

तुझ्या दर्शनमात्राने मला माझ्या तीन जन्मांचे ज्ञान झाले. आता मी पूर्वनियत शुभ कर्म तत्काळ करीत आहे.

Verse 89

करिष्यामि परे लोके व्यक्तमेतदसंशयम्

परलोकीही मी हे करीन—हे स्पष्ट आहे, यात संशय नाही.

Verse 90

निःस्पृहस्यापि ते देव यदागमनकारणम् । तन्मे द्रुततरं ब्रूहि येन सर्वं करोम्यहम्

हे देव! तू निःस्पृह असतानाही तुझ्या आगमनाचे कारण काय—ते मला अतिशीघ्र सांग, ज्यायोगे मी सर्व कर्तव्य करीन.

Verse 91

ब्रह्मोवाच । यैर्विना न भवेच्छ्राद्धं ममापि सुरसत्तम । विश्वेदेवास्त्वया तेऽद्य श्राद्धबाह्या विनिर्मिताः

ब्रह्मा म्हणाले—हे देवश्रेष्ठ! ज्यांच्याविना माझेही श्राद्ध होत नाही, तेच विश्वेदेव आज तू श्राद्धाबाह्य केलेस.

Verse 92

तत्त्वया न कृतं भद्रं तेन कर्म वितन्वता । अप्रमाणं कृता वेदा यतश्च स्मृतयस्तथा

त्या कर्माचा विस्तार करताना तू काहीही भद्र केले नाहीस; कारण त्यामुळे वेद आणि तसेच स्मृतीही जणू अप्रमाण ठरल्या आहेत.

Verse 93

एते पूर्वं मया शक्र श्राद्धार्थं विनिमंत्रिताः । पश्चात्त्वया न दोषोऽस्ति तस्माच्चैषां महात्मनाम्

हे शक्रा! श्राद्धार्थ या सर्वांना प्रथम मीच निमंत्रित केले होते. नंतर तुझा काही दोष नाही; म्हणून या महात्म्यांच्या विषयी…

Verse 94

तस्माच्छापप्रमोक्षार्थं त्वं यतस्व सुरेश्वर । येन स्युः श्राद्धयोग्याश्च सर्वेऽमी दुःखिता भृशम्

म्हणून, हे सुरेश्वरा! या शापातून मुक्ती व्हावी म्हणून तू प्रयत्न कर; ज्यायोगे हे सर्व पुन्हा श्राद्धयोग्य होतील, कारण ते फार दुःखी आहेत.

Verse 95

पुरा ह्येतन्मया प्रोक्तं सर्वेषां च द्विजन्मनाम् । एतत्पूर्वं च यच्छ्राद्धं सफलं तद्भविष्यति

खरेच, हे मी पूर्वी सर्व द्विजांसाठी सांगितले होते; आणि यापूर्वी जे श्राद्ध झाले आहे ते सफल व फलदायी होईल.

Verse 96

तत्कथं मम वाक्यं त्वमसत्यं प्रकरोषि च

मग तू माझ्या वचनाला असत्य कसे ठरवितोस?

Verse 97

इंद्र उवाच । मयाऽपि कोपयुक्तेन शप्ता एते पितामह । तद्यथा सत्यवाक्योऽहं प्रभवामि तथा कुरु

इंद्र म्हणाला: हे पितामहा! क्रोधयुक्त होऊन मीही यांना शाप दिला होता. म्हणून असे कर की मी सत्यवक्ता राहीन आणि माझे वचन प्रभावी ठरेल.

Verse 98

ब्रह्मोवाच । तव वाक्यं यथा सत्यं प्रभविष्यति वासव । तथाऽहं संविधास्यामि विश्वेदेवार्थमेव ह

ब्रह्मा म्हणाले—हे वासवा! तुझे वचन जसे सत्य ठरेल तसेच मी विशेषतः विश्वेदेवांच्या हेतुने सर्व व्यवस्था करीन।

Verse 99

विश्वेदेवैर्विना श्राद्धं यत्त्वया समुदाहृतम् । एकोद्दिष्टं नराः सर्वे करिष्यंति धरातले

विश्वेदेवांशिवाय जे श्राद्ध तू सांगितलेस, ते पृथ्वीवर सर्व लोक एकोद्दिष्ट श्राद्ध म्हणून करतील।

Verse 100

तस्मिन्नहनि देवेंद्र त्वया यत्र विनिर्मितम् । प्रेतपक्षे चतुर्दश्यां शस्त्रेण निहतस्य च

हे देवेन्द्र! तू ज्या दिवसाचे विधान केलेस—प्रेतपक्षातील चतुर्दशीला—आणि शस्त्राने मारल्या गेलेल्यासाठीही (तोच दिवस मानला जाईल)।

Verse 101

क्षयाहे चाऽपि संजाते विश्वेदेवैर्विना कृतम् । नागरस्य शुभं श्राद्धं वचनान्मे भविष्यति

क्षयाह जरी आला तरी, विश्वेदेवांशिवाय केलेले नागराचे शुभ श्राद्ध माझ्या वचनाने सिद्ध व फलदायी होईल।

Verse 102

शेषकाले तु यः श्राद्धं प्रकरिष्यति तैर्विना । व्यर्थं संपत्स्यते तस्य मम वाक्यादसंशयम्

परंतु इतर काळी जो कोणी त्यांच्या (विश्वेदेवांच्या) शिवाय श्राद्ध करील, त्याचे ते श्राद्ध निष्फळ ठरेल—माझ्या वचनाने निःसंशय।

Verse 104

मुक्त्वा शस्त्रहतं चैकं तस्मिन्नहनि यो नरः । करिष्यति तथा श्राद्धं भूतभोज्यं भविष्यति । विश्वामित्र उवाच । तथेत्युक्ते तु शक्रेण ब्रह्मा लोकपितामहः । विश्वेदेवैस्ततः प्रोक्तो विनयावनतैः स्थितैः

शस्त्राने मारलेला एक जण वगळून, त्या दिवशी जो मनुष्य त्या प्रकारे श्राद्ध करील, त्याचे अन्न भूतांचे भोज्य होईल. विश्वामित्र म्हणाले—शक्र (इंद्र) ‘तथास्तु’ म्हणताच, विनयाने नतमस्तक उभ्या असलेल्या विश्वेदेवांनी लोकपितामह ब्रह्म्यास निवेदन केले.

Verse 105

एते पुत्राः समुत्पन्ना अस्मदश्रुभ्य एव च । तेषां तु भोजनं दत्तं क्षुधार्तानां मया विभो

हे पुत्र माझ्याच अश्रूंमधून उत्पन्न झाले आहेत; आणि हे विभो, ते क्षुधार्त असता मीच त्यांना भोजन दिले आहे.

Verse 106

अस्मद्विवर्जितं श्राद्धं कुपितैर्वासवोपरि । तद्यथा जायते सत्यं वाक्यमस्मदुदीरितम्

आम्हाला वगळून श्राद्ध केले जात आहे; त्यामुळे वासव (इंद्र) याच्यावर (देवगण) कुपित झाले आहेत. आम्ही उच्चारलेले वचन जसे आहे तसेच सत्य ठरो.

Verse 107

अस्माकं वासवस्यापि तथा कुरु पितामह । निरूपय शुभाहारं येन स्यात्तृप्तिरुत्तमा

हे पितामह, आमच्यासाठी आणि वासव (इंद्र) याच्यासाठीही तसेच करावे. ज्यायोगे उत्तम तृप्ती होईल असे शुभ आहार-निवेदन निश्चित करावे.

Verse 108

एतेषामेव सर्वेषां प्रसादात्तव पद्मज

हे पद्मज (ब्रह्मा), या सर्वांना प्रसाद केवळ तुझ्या कृपेनेच प्राप्त होतो.

Verse 109

पद्मज उवाच । श्राद्धकाले तु विप्राणां भोज्यपात्रेषु कृत्स्नशः । भस्मरेखां प्रदास्यंति ह्येतैस्तत्त्याज्यमेव हि

पद्मज (ब्रह्मा) म्हणाले—श्राद्धकाळी हे ब्राह्मणांच्या भोजनपात्रांच्या सर्व बाजूंनी भस्मरेषा काढतील; म्हणून त्यांच्या बाबतीत ती व्यवस्था/अन्न नक्कीच त्याज्य आहे.

Verse 111

एतेभ्यश्चैव तद्दत्तं मया तुष्टेन सांप्रतम् । एवमुक्त्वा ततो नाम तेषां चक्रे पितामहः

आणि यांनाही—मी आता संतुष्ट होऊन—सध्या हा भाग दिला आहे. असे बोलून पितामह (ब्रह्मा) यांनी पुढे त्यांचे नाव ठरविले.

Verse 112

कुशब्देन स्मृता भूमिः संसिक्ता चाश्रुणा यतः । ततोंऽडानि च जातानि तेभ्यो जाता अमी घनाः । कूष्मांडा इति विख्याता भविष्यंति जगत्त्रये

‘कु’ या शब्दाने भूमीचे स्मरण झाले आणि ती अश्रूंनी सिंचित झाली; त्यातून अंडी उत्पन्न झाली, आणि त्या अंडांतून हे घनदेही प्राणी जन्मले. ते त्रैलोक्यात ‘कूष्मांड’ म्हणून प्रसिद्ध होतील.

Verse 113

ततस्तांश्च त्रिधा कृत्वा क्रमेणैवार्पयत्तदा । अग्नेर्वायोस्तथार्कस्य वाक्यमेतदुवाच ह

मग त्याने त्यांना तीन भाग करून क्रमाने अग्नी, वायू आणि अर्क (सूर्य) यांना अर्पण केले; आणि हे वचन उच्चारले.

Verse 114

यजुर्वेदे प्रविख्यातं यद्देवति ऋचां त्रयम् । तेन भागः प्रदातव्य एतेषां भक्तिहोमतः

यजुर्वेदात प्रसिद्ध, देवतांना उद्देशून असलेल्या तीन ऋचा—त्यांच्या द्वारे भक्तिपूर्वक होमाहुती देऊन यांचा भाग द्यावा.

Verse 115

कोटिहोमोद्भवे चैव निजभागस्य मध्यतः । तेन तृप्तिं प्रयास्यंति मम वाक्यादसंशयम्

कोटी होमांतून उत्पन्न झालेल्या पुण्याने—आपल्या वाट्याच्या मध्यातूनच—ते तृप्तीला पोहोचतील; माझ्या वचनाने यात संशय नाही.

Verse 116

एवमुक्त्वा चतुर्वक्त्रस्ततश्चादर्शनं गतः । विश्वेदेवास्तथा हृष्टाः कूष्माण्डाश्च विशेषतः

असे बोलून चतुर्मुख (ब्रह्मा) नंतर अदृश्य झाला. विश्वेदेव आनंदित झाले आणि विशेषतः कूष्मांडगण अत्यंत हर्षित झाले.

Verse 117

एतस्मात्कारणाद्रक्षा क्रियते भस्मसम्भवा । विप्राणां भोज्यपात्रेषु श्राद्धे कूष्मांडजाद्भयात् । नागराणां न वांछंति श्राद्धे छिद्रं यतः शृणु

याच कारणाने श्राद्धकाळी विप्रांच्या भोजनपात्रांवर कूष्मांडजन्य भयामुळे भस्मसम्भवा रक्षा केली जाते. म्हणून नागर लोक श्राद्धात कोणतेही ‘छिद्र’ (दोष) नको असे मानतात; कारण ऐक.

Verse 118

तेषां स्थाने यतो जाता दाक्षिण्येन समन्विताः । निषिद्धा भस्मजा रक्षा भर्तृयज्ञेन तेजसा

कारण त्यांच्या स्थानी दाक्षिण्य व श्रद्धायुक्त जन उत्पन्न झाले; म्हणून भर्तृयज्ञाच्या तेजाने भस्मजा रक्षा निषिद्ध ठरली.

Verse 119

तदर्थं नागराः सर्वे न कुर्वन्ति हि कर्हिचित् । इन्द्रोऽपि च गते तस्मिंश्चतुर्वक्त्रे निजालयम्

याच कारणासाठी सर्व नागर कधीही ते करत नाहीत. आणि तो चतुर्मुख आपल्या निजालयास गेल्यावर इंद्रानेही (तदनुसार) कृती केली.

Verse 120

अब्रवीद्ब्राह्मणान्सर्वांश्चमत्कारपुरोद्भवान् । कृतांजलिपुटो भूत्वा विनयावनतः स्थितः

त्या चमत्कारमय नगरात प्रकट झालेल्या सर्व ब्राह्मणांना तो म्हणाला; हात जोडून अंजली धरून, विनयाने नतमस्तक होऊन आदराने उभा राहिला।

Verse 121

श्रूयतां मद्वचो विप्राः करिष्यथ ततः परम् । स्थापयिष्याम्यहं लिंगं देवदेवस्य शूलिनः

हे विप्रहो, माझे वचन ऐका; मग त्यानुसार पुढील कार्य करा। मी देवदेव शूलिनाचे लिंग स्थापीन।

Verse 122

ततस्तैर्ब्राह्मणैस्तस्य दर्शितं स्थानमुत्तमम् । सोऽपि लिंगं च संस्थाप्य प्रहृष्टस्त्रिदिवं ययौ

मग त्या ब्राह्मणांनी त्याला एक उत्तम स्थान दाखविले। त्यानेही लिंग स्थापून आनंदित होऊन त्रिदिवास प्रस्थान केले।

Verse 123

विश्वामित्र उवाच । एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि नराधिप । गयाकूप्याश्च माहात्म्यं सर्वकामप्रदायकम्

विश्वामित्र म्हणाले—हे नराधिप, तू विचारलेले सर्व मी तुला सांगितले; गयाकूपीचे माहात्म्य सर्व कामना पूर्ण करणारे आहे।

Verse 124

आनर्त उवाच । गयाकूप्याश्च माहात्म्यं भवता मे प्रकीर्तितम् । बालमंडनजं वापि सांप्रतं वक्तुमर्हसि

आनर्त म्हणाला—आपण मला गयाकूपीचे माहात्म्य सांगितले. आता बालमुण्डनाशी संबंधित तीर्थफळही कृपया सांगावे।

Verse 126

विश्वामित्र उवाच । सहस्राक्षेण ते विप्रा लिंगार्थं याचिता यदा । स्थानं शुभं पवित्रं च सर्वक्षेत्रस्य मध्यगम्

विश्वामित्र म्हणाले—सहस्राक्ष (इंद्र) यांनी लिंगस्थापनेसाठी त्या ब्राह्मणांना विनंती केली तेव्हा त्यांनी सर्व क्षेत्राच्या मध्यभागी असलेले शुभ व परम पवित्र स्थान दाखविले।

Verse 127

ततस्तैर्दर्शितं लिंगं सुपुण्यं बालमंडनम् । यत्र बालाः पुरा जाता मरुदाख्या दितेः सुताः

त्यानंतर त्यांनी ‘बालमंडन’ नावाचे अत्यंत पुण्यदायक लिंग दाखविले—ज्या ठिकाणी प्राचीन काळी दितीचे पुत्र ‘मरुत’ नावाचे बालक जन्मले होते।

Verse 128

तेनैव च पुरा ध्वस्ता न च मृत्युमुपागताः । तच्च मेध्यतमं ज्ञात्वा स्थानं दृष्टं पुरा च यत्

त्याच सामर्थ्याने ते पूर्वी ध्वस्त झाले तरी मृत्यूस प्राप्त झाले नाहीत। ते स्थान अत्यंत शुद्धिकारक आहे असे जाणून—जे प्राचीनकाळापासून पाहिले व पूजिले जाते—ते तसे बोलले।

Verse 129

यत्र दित्या तपस्तप्तं सुसुतं कांक्षमाणया । तद्दृष्ट्वा परमं स्थानं जीवं प्रोवाच देवपः

ज्या ठिकाणी उत्तम पुत्रांची इच्छा धरून दितीने तप केले होते, ते परम पवित्र स्थान पाहून देवाधिपतीने ‘जीव’ यास संबोधिले।

Verse 130

गुरो ब्रूहि ममाशु त्वं सुमुहूर्तं च सांप्रतम् । दिवसं यत्र सल्लिंगं स्थापयामि हरोद्भवम् । प्रलयेऽपि समुत्पन्ने न नाशो यत्र जायते

हे गुरो! आत्ताच मला लवकर शुभ मुहूर्त व तो दिवस सांगा, ज्या दिवशी मी हर-उद्भव हे सत्य लिंग स्थापीन—त्या स्थानी जिथे प्रलय आला तरी नाश होत नाही।

Verse 131

ततः सोऽपि चिरं ध्यात्वा तं प्रोवाच शचीपतिम् । माघमासे सिते पक्षे पुष्यर्क्षे रविवासरे

मग त्यानेही दीर्घ काळ ध्यान करून शचीपतीस म्हणाले— ‘माघमासातील शुक्लपक्षात, पुष्य नक्षत्री, रविवारी…’

Verse 132

त्रयोदश्यामभीष्टे तु संजातेऽ भ्युदये शुभे । संस्थापय विभो लिंगं मम वाक्येन सांप्रतम्

‘अभीष्ट त्रयोदशीला, शुभ अभ्युदय झाल्यावर, हे विभो— माझ्या वचनाप्रमाणे आत्ताच लिंगाची स्थापना करा।’

Verse 133

आकल्पांतसमं दिव्यं स्थिरं ते तद्भविष्यति । तच्छ्रुत्वा देवराजस्तु हर्षेण महताऽन्वितः

‘हे तुझ्यासाठी कल्पांतापर्यंत दिव्य व स्थिर राहील।’ हे ऐकून देवराज महान हर्षाने भरून गेला।

Verse 134

बालमंडनसांनिध्ये स्थापयामास तत्तदा । विप्रपुण्याहघोषेण गीतवादित्रनिस्वनैः

तेव्हा बालमंडनाच्या सान्निध्यात त्याने त्याची स्थापना केली— विप्रांच्या पुण्याहघोषात आणि गीत-वाद्यांच्या निनादात।

Verse 135

ततो होमावसाने तु तर्पयित्वा द्विजोत्तमान् । दक्षिणायां ददौ तेषामाघाटं स्थानमुत्तमम्

मग होम समाप्त झाल्यावर, श्रेष्ठ द्विजांना तृप्त करून, त्यांना दक्षिणा दिली— आणि ‘आघाट’ नावाचे उत्तम स्थान प्रदान केले।

Verse 136

मांकूले संस्थितं यच्च दिव्यप्राकारभूषितम् । सर्वेषामेव विप्राणां सामान्येन नृपोत्तम

जे मांकूळ येथे स्थित असून दिव्य प्राकाराने अलंकृत आहे, ते हे नृपोत्तम, सर्व ब्राह्मणांसाठी समानरूपेण (अधिकार्य) आहे.

Verse 137

ततोऽष्टकुलिकान्विप्रान्समाहूयाब्रवीदिदम् । युष्माभिस्तु सदा कार्या चिंता लिंगसमुद्भवा

मग आठ कुलांतील विप्रांना बोलावून तो म्हणाला—“शिवलिंग-सेवेतून उत्पन्न होणारी पवित्र चिंता व देखरेख तुम्ही सदैव करावी.”

Verse 138

अस्य यस्मान्मया दत्ता वृत्तिश्चन्द्रार्ककालिका । सा च ग्राह्या तदर्थे च द्वादशग्रामसंभवा

“कारण मी त्याला चंद्र-सूर्य असेपर्यंत टिकणारी वृत्ती दिली आहे; म्हणून ती व्यवस्था स्वीकारावी, आणि त्याच हेतुने ती बारा गावांतून प्राप्त करावी.”

Verse 139

ब्राह्मणा ऊचुः । न वयं विबुधश्रेष्ठ करिष्यामो वचस्तव । लिंगचिंतासमुद्भूतं श्रूयतामत्र कारणम्

ब्राह्मण म्हणाले—“हे विबुधश्रेष्ठ, आम्ही तुमचे वचन पाळणार नाही. लिंगाविषयीच्या चिंतेतून उत्पन्न झालेले कारण येथे ऐका.”

Verse 140

ब्रह्मस्वं विबुधस्वं च तडागोत्थं विशेषतः । भक्षितं स्वल्पमप्यत्र नाश येत्सर्वपूर्वजान्

“ब्राह्मणांचे धन आणि देवांचे धन—विशेषतः तळ्यातून (तडागातून) उत्पन्न झालेली दान-संपत्ती—येथे थोडेसेही भोगले तर ते सर्व पूर्वजांचा नाश करते.”

Verse 141

यदि कश्चित्कुलेऽस्माकं जातस्तद्भक्षयिष्यति । पातयिष्यति नः सर्वांस्तदस्माकं महद्भयम्

आमच्या कुळात जन्मलेला कोणी ते भक्षण करील, तर तो आम्हा सर्वांना अधःपातात पाडील; हेच आमचे मोठे भय आहे।

Verse 142

अथ तं मध्यगः प्राह कृतांजलिर्द्विजोत्तमः । दृष्ट्वाऽन्यमनसं शक्रं कृतपूर्वोपकारिणम्

तेव्हा त्यांच्या मध्ये उभा राहून, हात जोडून, एक श्रेष्ठ ब्राह्मण—पूर्वी उपकार करणाऱ्या शक्राला मनाने विचलित पाहून—त्यास म्हणाला।

Verse 143

देवशर्माभिधानस्तु विख्यातः प्रवरैस्त्रिभिः । अहं चिंतां करिष्यामि तव लिंगसमुद्भवाम्

मी देवशर्मा नावाने प्रसिद्ध, तीन प्रवरांमध्ये विख्यात आहे; तुझ्यासाठी लिंग-संबंधी व्रताची व्यवस्था व चिंता मी करीन।

Verse 144

अपुत्रस्य तु मे पुत्रं यदि यच्छसि वासव । यस्मात्संजायते वंशो यावदाभूतसंप्लवम्

हे वासवा, मी अपुत्र आहे; जर तू मला एक पुत्र दिलास, ज्यामुळे वंश उत्पन्न होऊन प्रलयापर्यंत अखंड चालेल, (तर मी ते करीन)।

Verse 145

धर्मज्ञस्तु कृतज्ञस्तु देवस्वपरिवर्जकः । तच्छ्रुत्वा वासवो हृष्टस्तमुवाच द्विजोत्तमम्

तो धर्मज्ञ, कृतज्ञ आणि देवस्वाचा दुरुपयोग टाळणारा होता; हे ऐकून वासव आनंदित झाला व त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणास म्हणाला।

Verse 146

इन्द्र उवाच । भविष्यति शुभस्तुभ्यं पुत्रो वंशधरः परः । धर्मात्मा सत्यवादी च देवस्वपरिवर्जकः

इंद्र म्हणाला—तुला एक शुभ पुत्र होईल, तो श्रेष्ठ वंशधर असेल; तो धर्मात्मा, सत्यवचनी आणि देवस्वाचा अपहार टाळणारा असेल।

Verse 147

तस्यान्वये तु ये पुत्रा भविष्यंति महात्मनः । ते सर्वेऽत्र भविष्यंति तद्रूपा वेदपारगाः

त्या महात्म्याच्या वंशात जे पुत्र जन्मतील, ते सर्व येथेच निवास करतील; ते त्याच्यासारख्या स्वभावाचे, सिद्ध व वेदपारंगत असतील।

Verse 148

अपरं शृणु मे वाक्यं यत्ते वक्ष्यामि सद्द्विज । तथा शृण्वंतु विप्रेंद्राः सर्वे येऽत्र समागताः

हे सद्द्विज, मी तुला जे सांगणार आहे ते पुढील वचन ऐक; तसेच येथे जमलेले सर्व विप्रेंद्रही ऐकू देत।

Verse 149

बालमण्डनके तीर्थे मयैतल्लिंगमुत्तमम् । चतुर्वक्त्र समादेशाच्चतुर्वक्त्रं प्रतिष्ठितम्

बालमण्डनक तीर्थी मी हे उत्तम लिंग स्थापिले; चतुर्मुख (ब्रह्मा) यांच्या आज्ञेने याची ‘चतुर्वक्त्र’ म्हणून प्रतिष्ठा झाली।

Verse 150

योऽत्र स्नानविधिं कृत्वा तीर्थेऽत्र पितृतर्पणम् । आजन्म पितरस्तेन प्रभविष्यंति तर्पिताः

जो येथे स्नानविधी करून या तीर्थी पितृतर्पण करतो, त्याचे पितर जन्मोजन्मी निश्चयाने तृप्त होत राहतात।

Verse 151

ग्रामा द्वादश ये दत्ता मया देवस्य चास्य भोः । वसिष्यंति च ये विप्रा वृद्धिश्राद्ध उपस्थिते । ते श्राद्धं प्रथमं चास्य कृत्वा श्राद्धं ततः परम्

हे महोदय! या देवासाठी मी बारा गावे दान दिली आहेत. वृद्धिश्राद्धाचा काळ आला की तेथील निवासी ब्राह्मण प्रथम या देवाचे श्राद्ध करतील आणि त्यानंतर इतर श्राद्धकर्म करतील।

Verse 152

तत्कृत्यानि करिष्यन्ति ते विघ्नेन विवर्जिताः । वृद्धिः संपत्स्यते तेषां नो चेद्विघ्नं भविष्यति

ते सर्व आवश्यक कर्तव्ये विघ्नरहितपणे करतील। त्यांची वृद्धी व समृद्धी होईल आणि कोणताही अडथळा येणार नाही।

Verse 153

माघमासे सिते पक्षे त्रयो दश्यां दिने स्थिते । तद्ग्रामसंस्थिता लोका येऽत्रागत्य समाहिताः

माघ महिन्याच्या शुक्ल पक्षात त्रयोदशी तिथी आली असता, त्या गावांत राहणारे जे लोक येथे एकाग्र मनाने येतात—

Verse 154

बालमण्डनके स्नात्वा लिंगमेतत्समाहिताः । पूजयिष्यंति सद्भक्त्या ते यास्यंति परां गतिम्

ते बालमण्डनक येथे स्नान करून, एकाग्रचित्त होऊन, या लिंगाची सद्भक्तीने पूजा करतील; आणि ते परम गतीस प्राप्त होतील।

Verse 155

ग्रामाणां मम लिंगस्य ये करिष्यंति पीडनम् । कालांतरेऽपि संप्राप्तास्ते यास्यंति च संक्षयम्

जे माझ्या लिंगास किंवा (या स्थळासाठी) दत्त ग्रामांना पीडा देतील, ते पुढील काळात जरी उद्भवले तरी अखेरीस नाश पावतील।

Verse 156

पृथिव्यां यानि तीर्थानि ह्यासमुद्रसरांसि च । बालमण्डनके तीर्थ आगमिष्यंति तद्दिने

पृथ्वीवरील जे जे तीर्थ आहेत, तसेच समुद्र व सरोवरांशी संबंधित तीर्थही—त्या दिवशी सर्व बालमण्डनक तीर्थात येऊन एकत्र होतील।

Verse 157

विश्वामित्र उवाच । एतदुक्त्वा सहस्राक्षस्ततश्चाष्टकुलान्द्विजान् । अग्रतः कोपसंयुक्तस्ततोवचनमब्रवीत्

विश्वामित्र म्हणाले—असे बोलून सहस्राक्ष (इंद्र) क्रोधाने भरला. त्याने आठ कुलांतील द्विजांना समोर बोलावून मग त्यांना हे वचन सांगितले.

Verse 158

एतैः सप्तकुलैर्विप्रैर्यत्कृतं वचनं न मे । कृतघ्नैस्ता ञ्छपिष्यामि कृतघ्नत्वान्न संशयः

या सात कुलांतील विप्रांनी माझी आज्ञा पाळली नाही; ते कृतघ्न आहेत. म्हणून मी त्यांना शाप देईन—त्यांच्या कृतघ्नतेत संशय नाही.

Verse 159

यस्मादिदंपुरा प्रोक्तं मनुना सत्यवादिना । स्वायंभुवेन प्रोद्दिश्य कृतघ्नं सकलं जनम्

कारण हे वचन पूर्वीच सत्यवादी स्वायंभुव मनूंनी सांगितले आहे—कृतघ्नता सर्व जनांना कलुषित करते, असे त्यांनी निर्देशिले.

Verse 160

ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चौरे भग्नवते शठे । निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः

ब्रह्महत्यारा, सुरापी, चोर, विश्वासभंग करणारा आणि शठ—यांच्यासाठी सज्जनांनी प्रायश्चित्त सांगितले आहे; पण कृतघ्नासाठी प्रायश्चित्त नाही.

Verse 161

अवध्या ब्राह्मणा गावः स्त्रियो बालास्तपस्विनः । तेनाऽहं न वधाम्येताञ्छिद्रेऽपि महति स्थिते

ब्राह्मण, गायी, स्त्रिया, बालक व तपस्वी हे अवध्य आहेत. म्हणून मोठा दोष उद्भवला तरी मी त्यांचा वध करणार नाही.

Verse 162

ततस्तोयं समादाय सदर्भं निजपाणिना । शशाप तान्द्विजश्रेष्ठान्कृतघ्नान्पाकशासनः

त्यानंतर पाका-शासन इंद्राने आपल्या हातात कुशासह जल घेऊन, कृतघ्नतेमुळे त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणांना शाप दिला.

Verse 163

मम वाक्यादपि प्राप्य एते लक्ष्मीं द्विजोत्तमाः । निर्धनाः संभविष्यंति नीत्वा यद्द्वारतो ऽखिलम्

माझ्या वचनानेच लक्ष्मी मिळवूनही हे उत्तम ब्राह्मण, दाराशी आलेले सर्व काही उचलून नेऊन, शेवटी निर्धन होतील.

Verse 164

भक्तानां च पीरत्यागमेतेषां वंशजा द्विजाः । करिष्यंति न सन्देहो यथा मम सुनिष्ठुराः । दाक्षिण्यरहिताः सर्वे तथा बह्वाशिनः सदा

यांच्या वंशातील ब्राह्मण पीडित भक्तांचा त्याग करतील—यात शंका नाही. माझ्याप्रमाणेच ते कठोर; सर्व दयारहित आणि नेहमीच अतिभोजी असतील.

Verse 165

एवमुक्त्वाऽथ तान्विप्रान्सप्तवंशसमुद्भवान् । पुनः प्रोवाच तान्विप्राञ्छेषान्नगरसंभवान्

असे बोलून सात वंशांतून उत्पन्न त्या ब्राह्मणांना सांगितल्यावर, त्याने पुन्हा नगरात उत्पन्न उरलेल्या ब्राह्मणांना संबोधिले.

Verse 166

ममात्र दीयतां स्थानं स्थानेऽत्रैव द्विजोत्तमाः । येन संवत्सरस्यांते पंचरात्रं वसाम्यहम्

हे द्विजोत्तमांनो, मला येथेच एक स्थिर स्थान द्या, ज्यायोगे प्रत्येक वर्षाच्या शेवटी मी पाच रात्री येथे वास करू शकेन।

Verse 167

देवस्यास्य प्रपूजार्थं मर्त्यलोकसु खाय च । ब्राह्मणानां प्रपूजार्थं सर्वेषां भवतामिह

या देवतेच्या पूर्ण पूजेसाठी, मर्त्यलोकातील कल्याणसुखासाठी, आणि ब्राह्मणांच्या योग्य सत्कारासाठी—तुम्हा सर्वांनी येथे हे कार्य करावे।

Verse 168

विश्वामित्र उवाच । ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे तदर्थं स्थानमुत्तमम् । दर्शयामासुः संहृष्टाः प्रोचुश्च तदनंतरम्

विश्वामित्र म्हणाले—त्यानंतर ते सर्व ब्राह्मण आनंदित होऊन त्या हेतूस योग्य असे उत्तम स्थान दाखवू लागले, आणि लगेचच पुढे ते बोलले।

Verse 169

ब्रह्मस्थाने त्वया शक्र पंचरात्रमुपेत्य च । स्थातव्यं मर्त्यलोकस्य सुखमासेव्यतां प्रभो

हे शक्र, ब्रह्मस्थानी येऊन तुला पाच रात्री राहिले पाहिजे; हे प्रभो, या आचरणाने मर्त्यलोकाचे सुख उपभोग्य होवो।

Verse 170

अत्र स्थाने तवाऽग्रे तु करिष्यामो महोत्सवम् । गीतवादित्रनिर्घोषैर्गंधमाल्यानुलेपनैः । द्विजानां तर्पणैश्चैव सर्वकामसमृद्धिदम्

याच स्थानी, तुमच्या समोर, आम्ही महोत्सव करू—गीत-वाद्यांच्या निनादाने, सुगंध, पुष्पमाळा व अनुलेपनाने, तसेच द्विजांच्या तर्पणाने युक्त—जो सर्व कामनांची समृद्धी देणारा आहे।

Verse 171

विश्वामित्र उवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां प्रहृष्टः पाकशासनः । पूजयित्वा द्विजान्सर्वान्गतोऽथ त्रिदिवालयम्

विश्वामित्र म्हणाले—त्यांचे वचन ऐकून पाकशासन (इंद्र) अत्यंत हर्षित झाला. सर्व द्विजांचा पूजन-सत्कार करून तो मग त्रिदिवधामास गेला.

Verse 206

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्ड हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये बालमण्डनतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम षडुत्तर द्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ भागातील नागरखण्डात, हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्यात ‘बालमण्डनतीर्थमाहात्म्यवर्णन’ नामक २०६ वा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 215

कस्मिन्स्थाने च शक्रेण तच्च लिंगं प्रतिष्ठितम । वदास्माकं महाभाग तस्मिन्दृष्टे तु किं फलम्

आणि कोणत्या स्थानी शक्राने (इंद्राने) ते लिंग प्रतिष्ठित केले? हे महाभाग, आम्हांस सांगा—त्या लिंगाचे दर्शन झाल्यास कोणते फळ मिळते?

Verse 984

शक्रोऽपि श्राद्धकर्माणि कृत्वा तेषां दिवौकसाम् । तीर्थयात्रापरो भूत्वा तथैव च व्यवस्थितः

शक्र (इंद्र) यानेही त्या दिवौकसांसाठी श्राद्धकर्मे केली. नंतर तो तीर्थयात्रेस तत्पर होऊन त्याच आचरणात स्थिर राहिला.