Adhyaya 23

Verse 2

। सूत उवाच । तस्यैव पश्चिमे भागे मृगतीर्थमनुत्तमम् । अस्ति पुण्यतमं ख्यातं समस्ते धरणीतले । तत्र ये मानवास्तीर्थे सम्यक्छ्रद्धासमन्विताः । चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां स्नानं कुर्वंतिभास्करे

सूत म्हणाले—त्याच प्रदेशाच्या पश्चिम भागात ‘मृगतीर्थ’ नावाचे अनुपम तीर्थ आहे, जे संपूर्ण पृथ्वीवर परम पुण्यदायक म्हणून प्रसिद्ध आहे. जे लोक दृढ श्रद्धेसह चैत्र शुक्ल चतुर्दशीला सूर्योदयाच्या वेळी तेथे स्नान करतात, त्यांना महान पुण्य प्राप्त होते।

Verse 3

मध्ये स्थिते न ते यांति तिर्यग्योनौ कथंचन । अपि पापसमोपेता दोषैः सर्वैः समन्विताः

त्या तीर्थक्षेत्राच्या मध्यभागी स्थित असलेले लोक कधीही तिर्यक्-योनीत (पशुयोनीत) जात नाहीत, जरी ते पापांनी भारलेले आणि सर्व दोषांनी युक्त असले तरीही।

Verse 4

कृतघ्ना नास्तिकाश्चौरा मर्यादाभेदकास्तथा । स्नाता ये तत्र सत्तीर्थे ते यांति परमां गतिम् । विमानवरमारूढाः स्तूयमानाश्च किंनरैः

कृतघ्न, नास्तिक, चोर तसेच मर्यादाभेदकही—जे त्या सत्तीर्थात स्नान करतात—ते परम गतीला पोहोचतात; श्रेष्ठ विमानावर आरूढ होऊन किन्नरांकडून स्तुत होतात।

Verse 5

ऋषय ऊचुः । मृगतीर्थं कथं तत्र संजातं सूतनंदन । किं प्रभावं समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः

ऋषी म्हणाले—हे सूतनंदना! तेथे मृगतीर्थ कसे उत्पन्न झाले? त्याचा प्रभाव आम्हांस सांग; आमचे कुतूहल फार आहे.

Verse 6

सूत उवाच । पूर्वं तत्र महारण्ये नानामृगगणावृते । नानाविहंगसंघुष्टे नानावृक्षसमाकुले

सूत म्हणाला—पूर्वी तेथे एक महान अरण्य होते; ते नानाविध मृगसमूहांनी भरलेले, विविध पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने निनादणारे आणि अनेक वृक्षांनी दाटलेले होते.

Verse 7

समायाता महारौद्रा लुब्ध काश्चापपाणयः । कृष्णांगा भ्रममाणास्ते यमदूता इवाऽपरे

तेव्हा अत्यंत रौद्र असे काही लुब्धक धनुष्य हातात घेऊन तेथे आले. काळ्या अंगांचे ते इकडे-तिकडे फिरत, जणू यमदूतच दुसरे भासत होते.

Verse 8

एतस्मिन्नंतरे दृष्टं मृगयूथं तरोरधः । उपविष्टं सुविश्रब्धं तैस्तदा द्विज सत्तमाः

याच वेळी, हे द्विजसत्तमा! त्या (शिकार्‍यांनी) झाडाखाली मृगांचा कळप पाहिला; तो निश्चिंतपणे तेथे बसलेला होता.

Verse 9

अथ तांल्लुब्धकान्दृष्ट्वा दूरतोऽपि भयातुराः । पलायनपराः सर्वे मृगा जग्मुर्द्रुतं ततः

मग त्या लुब्धकांना दूरूनच पाहून भयाकुल झालेले सर्व मृग पळण्यास तत्पर होऊन त्या ठिकाणाहून झपाट्याने निघून गेले.

Verse 10

अथ ते सन्निधौ दृष्ट्वा गंभीरं सलिलाशयम् । प्रविष्टा हरिणाः सर्वे भयार्ताः शरपीडिताः

तेव्हा जवळच एक गहिरा जलाशय पाहून, भयाक्रांत व शिकाऱ्यांच्या बाणांनी पीडित असे सर्व हरिण त्यात शिरले।

Verse 11

ततस्तत्सलिलस्यांतस्ते मृगाः सर्व एव हि । मानुषत्वमनुप्राप्तास्तत्प्रभावा द्द्विजोत्तमाः

मग त्या पवित्र जलाच्या आत, हे द्विजोत्तमा, ते सर्व मृग त्या तीर्थाच्या प्रभावानेच निःसंशय मानवत्वास प्राप्त झाले।

Verse 12

अथ तान्मानुषीभूतान्पप्रच्छुर्लुब्धका मृगान् । मृगयूथं समायातं मार्गेणानेन सांप्रतम् । केन मार्गेण निर्यातं तस्माद्वदत मा चिरम्

तेव्हा मानव झालेले ते मृग पाहून शिकाऱ्यांनी विचारले—“आत्ताच या मार्गाने मृगांचा कळप आला होता; तो कोणत्या वाटेने निघून गेला? म्हणून लगेच सांगा, विलंब करू नका।”

Verse 13

मानुषा ऊचुः । वयं ते हरिणाः सर्वे मानुषत्वं सुदुर्लभम् । तीर्थस्याऽस्य प्रभावेन प्राप्ताः सत्यं न संशयः

मानव झालेले ते म्हणाले—“आम्हीच ते सर्व हरिण होतो. या तीर्थाच्या प्रभावाने आम्हांस अत्यंत दुर्लभ असे मानवत्व प्राप्त झाले; हे सत्य आहे, संशय नाही।”

Verse 15

स्नानमात्रात्ततः सर्वे दिव्यमाल्यानुलेपनाः । दिव्यगात्रधरा सर्वे संजाताः पार्थिवोत्तमाः

त्यानंतर केवळ स्नानमात्रानेच ते सर्व दिव्य माळा व दिव्य अनुलेपनांनी विभूषित झाले; सर्वांचे देह दिव्य तेजाने युक्त झाले आणि ते पृथ्वीवर श्रेष्ठ पुरुष झाले।

Verse 16

ऋषय ऊचुः । अत्याश्चर्यमिदं सूत यत्त्वया परिकीर्तितम् । स्नानमात्रेण ते प्राप्ता लुब्धकास्तादृशं वपुः

ऋषी म्हणाले—हे सूत! तू जसे वर्णन केलेस ते अत्यंत आश्चर्यकारक आहे; केवळ स्नानमात्राने त्या लुब्धक (शिकारी) लोकांना असे दिव्य वपु प्राप्त झाले.

Verse 17

तथा मानुष्यमापन्ना मृगास्तोयावगाहनात् । तत्कथं मेदिनीपृष्ठे तत्तीर्थं संबभूव ह

तसेच पाण्यात अवगाहन केल्याने मृगांनीही मनुष्यत्व प्राप्त केले; मग पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर ते तीर्थ कसे प्रकट झाले?

Verse 18

सूत उवाच । लिंगभेदोद्भवं तोयं यत्पुरा वः प्रकीर्तितम् । आच्छन्नं पांसुभिः कृत्स्नं वायुना शक्रशासनात्

सूत म्हणाला—लिंगभेदातून उत्पन्न झालेले ते पाणी, ज्याचा मी पूर्वी तुम्हाला उल्लेख केला होता, ते इंद्राच्या आज्ञेने वाऱ्याने धुळीने पूर्णपणे झाकले गेले.

Verse 19

वल्मीकरंध्रमासाद्य तन्निष्क्रांतं पुनर्द्विजाः । कालेन महता तत्र प्रदेशे स्वल्पमेव हि

हे द्विजांनो! ते वल्मीकातील छिद्रापाशी पोहोचून पुन्हा बाहेर आले; आणि फार काळानंतर त्या प्रदेशात ते केवळ थोड्याशा प्रमाणातच दिसून आले.

Verse 20

यत्र स्नातः पुरा सद्यस्त्रिशंकुः पृथिवीपतिः । दिव्यं वपुः पुनः प्राप्त श्चंडालत्वेन संस्थितः

ज्या ठिकाणी पूर्वी पृथ्वीपति राजा त्रिशंकूने स्नान केले, तेथे तो चांडालत्वाच्या अवस्थेत असूनही तत्क्षणी पुन्हा दिव्य देह प्राप्त करून गेला.

Verse 21

एतस्मात्कारणात्तत्र स्नाताः सारंगलुब्धकाः । सर्वे पापविनिर्मुक्ताः संप्राप्ताः परमं वपुः

या कारणामुळे तेथे हरिणामागे लागलेले शिकारी स्नानास गेले; ते सर्व पापमुक्त होऊन परम उत्तम स्वरूपास प्राप्त झाले।