Adhyaya 143

Verse 1

सूत उवाच । तथान्योऽपि च तत्रास्ति देवश्चित्रेश्वरो द्विजाः । चित्रपीठस्य मध्यस्थश्चित्रसौख्यप्रदो नृणाम्

सूत म्हणाले—हे द्विजांनो! तेथे आणखी एक देव आहे—भगवान चित्रेश्वर. तो चित्रपीठाच्या मध्यभागी स्थित असून मनुष्यांना अद्भुत सुख देतो.

Verse 2

यं दृष्ट्वा पूजयित्वा च स्नापयित्वाथवा नरः । मुच्यते परदारोत्थैः पातकैश्चोपपातकैः

जो मनुष्य त्यांचे दर्शन घेऊन, पूजन करून, किंवा (लिंगाचे) स्नान घालून, परस्त्रीसंबंधातून उत्पन्न पापे व उपपापे यांपासून मुक्त होतो.

Verse 3

धर्षयित्वा गुरोः पत्नीं कन्यां वा निजवंशजाम् । नीचां वा व्रतयुक्तां वा कामासक्तेन चेतसा

कामासक्त मनाने ज्याने गुरुपत्नीचा, किंवा आपल्या वंशातील कन्येचा, अथवा नीच स्त्रीचा, किंवा व्रतनिष्ठ स्त्रीचाही अपमान/दुष्कर्म केला असेल—

Verse 4

चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां यस्तं पूजयते नरः । स तत्पापं निहत्याशु स्वर्गलोकं ततो व्रजेत्

चैत्र मासाच्या शुक्ल पक्षातील चतुर्दशीस जो मनुष्य त्या देवाचे पूजन करतो, तो तत्क्षणी ते पाप नष्ट करून नंतर स्वर्गलोकास प्राप्त होतो।

Verse 5

तथा चित्रांगदस्तत्र जाबालिसहितो नृपः । कुमार्या सहितः सार्द्धं नग्नया तत्समुत्थया । सन्तिष्ठते तदग्रे तु शप्तो जाबालिना पुरा

तसेच तेथे जाबालीसहित राजा चित्रांगद उभा आहे; आणि त्या प्रसंगातून उत्पन्न झालेल्या नग्न कुमारीसह तो देवासमोर स्थिर राहतो, कारण पूर्वी जाबालीने त्याला शाप दिला होता।

Verse 6

त्रयाणामपि यस्तेषां तस्मिन्नहनि निर्वपेत् । स इष्टां लभते नारीं सिद्धिं च मनसि स्थिताम्

त्या दिवशी जो त्या तिघांसाठी अर्पण/दान करतो, तो इच्छित स्त्री (पत्नी) प्राप्त करतो आणि मनात धारण केलेली सिद्धीही मिळवतो।

Verse 7

ऋषय ऊचुः । कस्माज्जाबालिना शप्तः पूर्वं चित्रांगदो युवा । सा च तत्तनया कस्मात्कुमारी वस्त्रवर्जिता

ऋषी म्हणाले—तरुण चित्रांगदाला पूर्वी जाबालीने कोणत्या कारणाने शाप दिला? आणि त्याची कन्या ती कुमारी वस्त्रवर्जिता का आहे?

Verse 8

अद्यापि तिष्ठते तत्र विरुद्धं रूपमाश्रिता । जनहास्य करं नित्यं तस्मात्सूत वदस्व नः

ती आजही तेथे विसंगत/विरुद्ध रूप धारण करून उभी आहे आणि नेहमी लोकांच्या हास्याचे कारण ठरते; म्हणून, हे सूत, आम्हाला कारण सांगावे।

Verse 9

सूत उवाच । आर्सोत्पूर्वं मुनिर्नाम्ना जाबालिरिति विश्रुतः । कौमारब्रह्मचर्येण येन चीर्णं तपः सदा

सूत म्हणाले—पूर्वी जाबालि नावाने प्रसिद्ध असा एक मुनि होता; त्याने कौमार्यापासून ब्रह्मचर्य पाळून सदैव तप आचरले।

Verse 10

हाटकेश्वरजं क्षेत्रं समासाद्य स सद्द्विजाः । बाल्येऽपि वयसि प्राप्ते समारेभे महत्तपः

हाटकेश्वराच्या पवित्र क्षेत्रास पोहोचून तो सद्द्विज, जरी वयाने बालकच होता, तरीही महान तपास आरंभ करू लागला।

Verse 11

कृच्छ्रचांद्रायणादीनि पाराकाणि शनैःशनैः । कुर्वता तेन ते देवाः संनीता भयगोचरम्

त्याने हळूहळू कृच्छ्र, चांद्रायण इत्यादी पाराकसारखी कठोर व्रते केल्यामुळे देव भयाच्या कक्षेत आले।

Verse 12

ततः शक्रादयो देवाः संत्रस्ता मेरुमूर्धनि । मिलित्वा चक्रिरे मंत्रं तस्य विघ्नकृते मिथः

मग मेरूच्या शिखरावर शक्रादि देव भयभीत होऊन एकत्र जमले आणि त्याच्या तपात विघ्न घालण्याचा उपाय परस्पर ठरवू लागले।

Verse 13

यद्यस्य तपसो वृद्धिरेवं यास्यति नित्यशः । च्यावयिष्यति तन्नूनं स्वर्गराज्याच्छतक्रतुम्

जर त्याच्या तपाची वाढ अशीच दररोज होत राहिली, तर तो नक्कीच शतक्रतु इंद्राला स्वर्गराज्यापासून च्युत करील।

Verse 14

तस्माद्गच्छतु रंभाख्या तत्पार्श्वे ऽप्सरसां वरा । ब्रह्मचर्यविघाताय तस्यर्षेर्भावितात्मनः

म्हणून अप्सरांमध्ये श्रेष्ठ रंभा त्याच्या जवळ जावो, त्या संयमितचित्त ऋषीच्या ब्रह्मचर्याचा विघ्न करण्यासाठी।

Verse 15

ब्रह्मचर्यं तपोमूलं यतः संकीर्तितं द्विजैः । तस्याभावात्परिक्लेशः केवलं न फलं व्रते

कारण ब्रह्मचर्य हे तपाचे मूळ आहे असे विद्वान द्विजांनी सांगितले आहे; ते नसल्यास व्रतात केवळ क्लेश होतो, फल मिळत नाही।

Verse 16

एवं ते निश्चयं कृत्वा समाहूय ततः परम् । रंभामूचुर्महेंद्रेण सर्वे देवास्तदादरात्

असा निश्चय करून त्यांनी पुढे रंभेला बोलावले; महेंद्रासह सर्व देवांनी आदराने तिला सांगितले।

Verse 17

गच्छ शीघ्रं महाभागे जाबालिर्यत्र तिष्ठति । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे तपोविघ्नाय तस्य वै

हे महाभागे, जाबाली जिथे राहतो त्या हाटकेश्वर क्षेत्रात लवकर जा, त्याच्या तपात विघ्न घालण्यासाठी।

Verse 18

ते ते भावाः प्रयोक्तव्याः कथास्तास्ता मनोहराः । वर्धयंती तथा चित्ते तस्य कामं निरर्गलम्

त्या त्या भावभंगिमा आणि त्या त्या मनोहर कथा वापर, ज्यामुळे त्याच्या चित्तात निरंकुश कामना वाढेल।

Verse 19

रंभोवाच । स मुनिर्न विजानाति कामधर्मं सुरेश्वर । अरसज्ञं कथं देव करिष्यामि स्मरान्वितम्

रंभा म्हणाली—हे सुरेश्वरा! तो मुनी कामधर्म जाणत नाही. जो रसास अनभिज्ञ आहे, त्याला मी कसे स्मरयुक्त करीन?

Verse 20

इन्द्र उवाच । एष यास्यति मद्वाक्याद्वसंतस्तस्य सन्निधौ । अस्य संदर्शनादेव भविष्यति स सस्मरः

इंद्र म्हणाला—माझ्या वचनाने वसंत त्याच्या सन्निधी जाईल. वसंताचे दर्शन होताच तो मुनी स्मरयुक्त होईल.

Verse 21

तस्माद्गच्छ द्रुतं तत्र सहानेन वरानने । संसिद्धिर्जायते येन देवकृत्यं भवेद्द्रुतम्

म्हणून, हे वरानने! त्याच्यासह तिथे लवकर जा. ज्यायोगे सिद्धी होईल आणि देवकार्य शीघ्र पूर्ण होईल.

Verse 22

अथ सा तं प्रणम्योच्चैः प्रस्थिता धरणीतलम् । वसंतेन समायुक्ता जाबालिर्यत्र तिष्ठति

मग तिने त्याला प्रणाम करून पृथ्वीवर प्रस्थान केले; वसंतासह जिथे जाबाली राहात होता तिथे गेली.

Verse 23

अथाकस्मादशोकस्य संजातः पुष्पसंचयः । तिलकस्य च चूतस्य मंजर्यः समुपस्थिताः

तेव्हा अचानक अशोकावर फुलांचे घोस उमलले; तसेच तिलक व आंब्याच्या मंजर्‍याही प्रकट झाल्या.

Verse 24

शिशिरे च सरोजानि विकासं प्रापुरेव हि । ववौ च सुरभिर्वायुर्दाक्षिणात्यः सुकामदः

शिशिर ऋतूतही कमळे उमलली; आणि दक्षिणेकडून सुगंधी वारा वाहू लागला, जो इंद्रियांना सुख देऊन कामभाव जागविणारा होता।

Verse 25

एतस्मिन्नंतरे प्राप्ता रंभा तत्र वराप्सराः । सलिलाशयतीरस्थो जाबालिर्यत्र तिष्ठति

इतक्यात तेथे श्रेष्ठ अप्सरा रंभा आली—जिथे जलाशयाच्या तीरावर जाबाळी मुनी निवास करीत होता।

Verse 26

अक्षमालाधृतकरो जपन्मंत्रमनेकधा । अभीष्टं श्रद्धया युक्तो विधाय पितृतर्पणम्

हातात जपमाळ धरून तो अनेक प्रकारे मंत्रजप करीत होता; श्रद्धायुक्त होऊन त्याने अभिष्ट कर्म केले आणि पितरांचे तर्पणही केले।

Verse 27

स्नानार्थं तज्जलं साऽथ प्रविवेश वराप्सराः

मग ती श्रेष्ठ अप्सरा स्नानासाठी त्या जलात उतरली।

Verse 28

विवस्त्रां तां समालोक्य सोऽपि यौवनशालिनीम् । याम्यानिलेन च स्पृष्टः कामस्य वशगो ऽभवत्

तिला निर्वस्त्र व यौवनदीप्त पाहून, आणि दक्षिण वाऱ्याच्या स्पर्शाने, तोही कामाच्या अधीन झाला।

Verse 29

ततस्तस्याभवत्कंपस्तत्क्षणादेव सन्मुने । अक्षमाला कराग्राच्च पपात धरणीतले

तेव्हा त्याच क्षणी, हे सन्मुने, तो थरथर कापू लागला; आणि त्याच्या हाताच्या बोटांतून जपमाळ भूमीवर पडली।

Verse 30

पुलकः सर्वगात्रेषु संजज्ञेऽतीव दारुणः । अश्रुपाताः पतंति स्म कोष्णाः प्लावितभूतलाः

त्याच्या सर्व अंगांत अत्यंत तीव्र रोमांच उठला; आणि कोमट अश्रुधारा सतत पडत राहिल्या, भूमी भिजून गेली।

Verse 31

अथ तं क्षुभितं ज्ञात्वा चित्तज्ञा सा वराप्सराः । निर्गत्य सलिलात्तस्माच्चक्रे वस्त्रपरिग्रहम्

मग तो अंतःकरणाने व्याकुळ झाला आहे हे ओळखून, चित्त जाणणारी ती श्रेष्ठ अप्सरा पाण्यातून बाहेर आली आणि वस्त्रे परिधान करू लागली।

Verse 32

ततस्तस्यांतिके गत्वा प्रणिपत्य कृतादरा । प्रोवाच मधुरं वाक्यं वर्द्धंती तस्य तन्मतम्

तेव्हा ती त्याच्या जवळ गेली, आदराने नमस्कार केला; आणि मधुर वचन बोलली—त्याच्या मनात उठलेला भाव अधिक दृढ करीत।

Verse 33

आश्रमे सकलं ब्रह्मन्कच्चित्ते कुशलं मुने । स्वाध्याये तपसि प्राज्ञ शिष्येषु मृगपक्षिषु

‘हे ब्रह्मन्-मुने, आश्रमात सर्व कुशल आहे ना? हे मुने, चित्त शांत आहे ना? हे प्राज्ञ, स्वाध्याय व तपश्चर्या वाढत आहेत ना, आणि शिष्य, मृग व पक्षीही कुशल आहेत ना?’

Verse 34

कुशलं मे वरारोहे सर्वत्रैवाधुना स्थितम् । विशेषेणात्र संप्राप्ता सर्वलक्षणलक्षिता

मुनी म्हणाले—हे वरारोहे, माझे कुशल आत्ता सर्वत्र स्थिर आहे। आणि विशेषतः तू येथे आली आहेस, सर्व शुभ-लक्षणांनी विभूषित।

Verse 35

का त्वं वद महाभागे मम मन्मथवर्धनी । किं देवी वासुरी वा किं पन्नगी किं तु मानुषी

हे महाभागे, सांग—तू कोण आहेस, जी माझ्या अंतरीचा मन्मथ वाढवितेस? तू देवी आहेस का, असुरी का, नागकन्या का, की मानुषी?

Verse 36

निवेदय शरीरे मे किं न पश्यसि वेपथुम् । निरर्गलश्च रोमांचो बाष्पपूरश्च नेत्रजः

मी तुला निवेदन करतो—माझ्या शरीरातील हा थरथर कापणे तुला दिसत नाही काय? अनावर रोमांच उठत आहे आणि डोळ्यांत अश्रूंचा पूर आला आहे।

Verse 37

रंभोवाच । किं ते गात्रस्वभावोऽयम् किं वान्यो व्याधिसंभवः । कच्चिदेव न ते स्वास्थ्यं प्रपश्यामि शरीरजम्

रंभा म्हणाली—ही अवस्था तुझ्या देहाचा स्वभाव आहे का, की दुसऱ्या एखाद्या व्याधीतून उत्पन्न झाली आहे? मला तुझ्या शरीरात स्वास्थ्य दिसत नाही।

Verse 38

मुनिरुवाच । न मे गात्रस्वभावो न व्याधिभिश्च सुलोचने । शृणुष्व कारणं कृत्स्नं येनेदृक्संस्थितं वपुः

मुनी म्हणाले—हे सुलोचने, ही माझ्या देहाची स्वाभाविक अवस्था नाही, ना ती व्याधींमुळे झाली आहे। ऐक, ज्यामुळे माझे शरीर असे झाले त्याचे संपूर्ण कारण।

Verse 40

तदहं मन्मथाविष्टो दर्शनात्तव शोभने । ब्रह्मचर्यपरोपीत्थं महाव्रतधरोऽपि च

म्हणून, हे शोभने! तुझ्या दर्शनमात्राने मी मन्मथाने आविष्ट झालो आहे—जरी मी ब्रह्मचर्यपर असून महाव्रतधारीही आहे।

Verse 41

रंभोवाच यद्येवं ब्राह्मणश्रेष्ठ मां भजस्व यथासुखम् । नात्र कश्चिद्भवेद्दोषः पण्यनारी यतोऽस्म्यहम्

रंभा म्हणाली—जर असेच असेल, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ! तर यथासुख माझा उपभोग कर. यात काहीही दोष नाही; कारण मी स्वभावतः पण्यनारी आहे।

Verse 42

साधारणा वयं विप्र यतः सृष्टाः स्वयंभुवा । सर्वेषामेव लोकानां विशेषेण द्विजन्मनाम्

हे विप्र! आम्ही सर्वांसाठी साधारण आहोत; कारण स्वयंभू ब्रह्म्याने आम्हाला सर्व लोकांच्या—विशेषतः द्विजांच्या—भोगासाठी निर्माण केले आहे।

Verse 43

अहं चापि समालोक्य त्वां मुने मन्मथोपमम् । हता कामशरैस्तीक्ष्णैर्न च गंतुं समुत्सहे

आणि हे मुने! तुला मन्मथासारखा पाहून मीही तीक्ष्ण कामबाणांनी विद्ध झाले आहे; आता मला निघून जाण्याचे धैर्य होत नाही।

Verse 44

मया दृष्टाः सुराः पूर्वं यक्षा विद्याधरास्तथा । सिद्धाश्च किंनरा नागा गुह्यकाः किमु मानुषाः

मी पूर्वी देव, यक्ष आणि विद्याधर यांनाही पाहिले आहे; सिद्ध, किंनर, नाग आणि गुह्यकही—मग मनुष्यांची तर काय कथा!

Verse 45

नेदृग्रूपं वपुस्तेषामेकस्यापि विलोकितम् । मध्ये ब्राह्मणशार्दूल तस्माद्भक्तां भजस्व माम्

त्यांच्यामध्ये मला एकाच्याही ठायी असे रूप व देहसौंदर्य दिसले नाही. म्हणून, हे ब्राह्मणशार्दूल, तुझी भक्त असलेली मला स्वीकार आणि माझ्याशी रमण कर।

Verse 46

यो नारीं कामसंतप्तां स्वयं प्राप्तां परित्यजेत् । स मूर्खः पच्यते घोरे नरके शाश्वतीः समाः

जी पुरुष स्वतः आलेल्या, कामाने संतप्त स्त्रीला टाकून देतो, तो मूर्ख घोर नरकात अनंत वर्षे भाजला जातो।

Verse 47

एवमुक्त्वा तया सोऽथ परिष्वक्तो महामुनिः । अनिच्छन्नपि वाक्येन हृदयेन च सस्पृहः

असे बोलून तिने त्या महामुनीला आलिंगन दिले. तो वाणीने अनिच्छुक होता, तरी हृदयात मात्र स्पृहा जागी झाली.

Verse 48

ततो लतानि कुंजे तं समानीय मुनीश्वरम् । कामशास्त्रोदितैर्भावै रराम कृत्रिमैर्मुनिम्

मग तिने मुनीश्वराला लतांनी आच्छादलेल्या कुंजात नेले आणि कामशास्त्रात सांगितलेल्या कृत्रिम भावांनी मुनिसोबत क्रीडा केली.

Verse 49

एवं तया समं तत्र स्थितो यावद्दिनक्षयम् । कामधर्मसमासक्तः संत्यक्ताशेषकर्मकः

अशा रीतीने तो तिच्यासोबत तिथे दिवस संपेपर्यंत राहिला—कामधर्मात आसक्त होऊन, उरलेली सर्व कर्मे व कर्तव्ये त्यागून.

Verse 50

ततो निष्कामतां प्राप्तो लज्जया परिवारितः । विससर्ज च तां रंभां शौचं चक्रे ततः परम्

तेव्हा तो लज्जेने वेढला जाऊन पुन्हा निष्काम झाला। त्याने रंभेला निरोप दिला आणि नंतर शौच-शुद्धी केली।

Verse 51

सापि तेन विनिर्मुक्ता कृतकृत्या विलासिनी । प्रहृष्टा प्रययौ तत्र यत्र देवाः सवासवाः

त्याने मुक्त केल्यावर ती विलासिनी अप्सरा कृतकृत्य होऊन आनंदित झाली। इंद्रासह देव जिथे जमले होते तिथेच ती निघून गेली।

Verse 143

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां सहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये जाबालिक्षोभणोनाम त्रिचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एक्याऐंशी सहस्र श्लोकांची संहिता, षष्ठ भाग नागरखंड, हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्यांत ‘जाबालिक्षोभण’ नावाचा १४३वा अध्याय समाप्त झाला।