Adhyaya 158

Verse 1

सूत उवाच । पुष्पोऽपि गुटिके लब्ध्वा भास्कराद्वारितस्करात् । चिराद्भोजनमासाद्य प्रस्थितो वैदिशं प्रति

सूत म्हणाले—पुष्पालाही भास्कराकडून चोरांना रोखणारी गुटिका मिळाली; आणि बराच काळानंतर भोजन मिळवून तो विदिशेकडे निघाला।

Verse 2

ततो वैदिशमासाद्य स पुष्पो हृष्टमानसः । शुक्ला तां गुटिकां वक्त्रे चकारद्विजसत्तमाः

नंतर विदिशेला पोहोचून हर्षित मनाचा पुष्प—हे द्विजश्रेष्ठ—ती शुभ्र गुटिका तोंडात ठेवू लागला।

Verse 3

मणिभद्रसमो जातस्तत्क्षणादेव स द्विजः । हट्टमार्गं गते सोऽथ तस्मिन्गत्वाऽथ मंदिरे । प्रविष्टः सहसा मध्ये प्रहृष्टेनांतरात्मना

तो द्विज तत्क्षणी मणिभद्रासमान झाला. मग तो हाटमार्गाने गेला; तेथे जाऊन त्या प्रासादात सहसा आत मध्यभागी प्रवेशला, आणि त्याचे अंतःकरण अत्यंत हर्षित झाले.

Verse 4

ततश्चाकारयामास तं षंढं द्वारमाश्रितम् । तस्य दत्त्वाथ वस्त्राणि पश्चात्षंढमुवाच सः

मग त्याने द्वाराशी असलेल्या त्या षंढाला पहाऱ्यासाठी नेमले. त्याला वस्त्रे देऊन, नंतर तो त्या षंढाला पुढे म्हणाला.

Verse 5

षंढकश्चित्पुमानत्र सम्यग्वेषकरो हि सः । मम वेषं समाधाय भ्रमते सकले पुरे

इथे एक षंढक पुरुष आहे, जो वेष धारण करण्यात फार निपुण आहे. तो माझा वेष घेऊन संपूर्ण नगरात फिरतो.

Verse 6

सांप्रतं मद्गृहे सोऽथ लोभनायागमिष्यति । स च कृत्रिम वेषेण निषेद्धव्यस्त्वया हि सः । स तथेति प्रतिज्ञाय द्वारदेशं समाश्रितः

आता तो मला लोभ दाखवून फसवण्यासाठी माझ्या घरी येईल. आणि तो कृत्रिम वेषात येणार असल्याने, तुलाच त्याला नक्कीच थांबवायचे आहे. ‘तसेच होईल’ अशी प्रतिज्ञा करून तो द्वाराजवळ उभा राहिला.

Verse 7

पुष्पोऽपि चाब्रवीद्भार्यां माहिकाख्यां ततः परम् । माहिकेद्य मया दृष्टः स्वतातः स्वपुरः स्थितः

मग पुष्पानेही माहिका नावाच्या आपल्या पत्नीला म्हटले— “माहिके, आज मी माझ्या स्वतःच्या पित्याला त्याच्या स्वतःच्या नगरात उभा पाहिले.”

Verse 8

वीरभद्रः सुदुःखार्तो मलिनांबरसंवृतः । अब्रवीच्च ततः कोपान्मामेवं परुषाक्षरम्

वीरभद्र अतिशय दुःखाने व्याकुळ होऊन, मलिन वस्त्रांनी आच्छादित होता। मग क्रोधाने भरून तो मला कठोर वचन बोलला।

Verse 9

धिग्धिक्पाप त्वया कन्यातीव रूपवती सदा । वंचयित्वा जनेतारमुदूढा सा सुमध्यमा

धिक्-धिक्, हे पापी! ती सदा अतिरूपवती कन्या, जनकाला फसवून, त्या सुमध्यमेचा विवाह लावून दिलास.

Verse 10

न दत्तं तत्पितुः किंचिन्न तस्या अथ पुत्रक । विधवां यादृशीं तां च श्वेतांबरधरां सदा

तिच्या पित्याला काहीच दिले नाही—काहीच नाही, रे पुत्रा! आणि ती स्त्री जणू विधवा, सदा पांढरी वस्त्रे धारण करते.

Verse 11

संधारयसि पापात्मन्नेष्टं भोज्यं प्रयच्छसि । तस्मात्तस्याः पितुर्देहि त्वं सुवर्णायुतं ध्रुवम्

हे पापात्मा! तू तिचा सांभाळ करतोस व तिला इच्छित अन्न देतोस. म्हणून निश्चयाने तिच्या पित्याला दहा हजार सुवर्ण दे.

Verse 12

भूषणं वांछितं तस्या यत्तद्वै रुचिपूर्वकम् । येन संधारयेद्भार्या साऽनंदं परमं गता

आणि तिला जे इच्छित भूषण आहे, तेही आनंदाने दे—ज्याने पत्नीचा सांभाळ होईल; मग ती परम आनंदास पोहोचते.

Verse 13

निरानंदा यतो नारी न गर्भं धारयेत्स्फुटम् । निःसंतानो यतो वंशः स्वर्गादपि क्षितिं व्रजेत्

जेव्हा स्त्री आनंदहीन होते, तेव्हा ती गर्भ स्पष्टपणे धारण करू शकत नाही; आणि जेव्हा वंश संततीविना होतो, तेव्हा तो स्वर्गातूनही घसरून पृथ्वीवर येतो।

Verse 14

स पतिष्यत्यसंदिग्धं कुलांगारेण च त्वया । सा त्वमानय वस्त्राणि गृहमध्याच्छुभानि च

तुझ्यासारख्या कुलकलंकामुळे तो निःसंशय पतन पावेल। म्हणून तू घराच्या आतून शुभ वस्त्रे आण।

Verse 15

यानि दत्तानि भूपेन व्यवहारैस्तदा मम । पञ्चांगश्च प्रसादो यो मया प्राप्तश्च तैः सह

त्या वेळी राजाने व्यवहार-न्यायानुसार मला जे जे दिले होते—आणि त्यांच्यासह जो पंचांग (पाच अंगांचा उपांग) व जो प्रसाद/अनुग्रह मला मिळाला होता—ते सर्व।

Verse 16

त्वं संधारय गात्रैः स्वैः शीघ्रं रसवतीं कुरु । भोजनायैव शीघ्रं तु त्वया सार्धं करोम्यहम्

तू स्वतःचे अवयव सावर; लवकर रसयुक्त भोजन तयार कर. भोजनासाठी—हो, त्वरितच—मी तुझ्यासोबत करीन।

Verse 17

एकस्मिन्नपि पात्रे च तदादेशादसंशयम् । सापि सर्वं तथा चक्रे यदुक्तं तेन हर्षिता

त्याच्या आदेशाने—एकाच पात्रातसुद्धा—निःसंशय, तिनेही त्याने सांगितले तसे सर्व काही यथावत केले आणि त्याच्यामुळे हर्षित झाली।

Verse 18

भोजनाच्छादनं चैव निर्विकल्पेन चेतसा । ततः कामातुरः पुष्पो मैथुनायोपचक्रमे

तिने निर्विकल्प मनाने अन्न व वस्त्र दिले; मग कामातुर पुष्प मैथुनाकडे पुढे सरकू लागला।

Verse 19

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो मणिभद्रः समुत्सुकः । क्षुत्क्षामः स पिपासार्तो व्यवहारोत्थलिप्सया

याच वेळी उत्सुक मणिभद्र आला—भुकेने कृश, तहानेने व्याकुळ, आणि व्यवहारातून उठलेल्या लोभाने प्रेरित।

Verse 20

प्रवेशं कुरुते यावद्गृहमध्ये समुत्सुकः । निषिद्धस्तेन षण्ढेन भर्त्सयित्वा मुहुर्मुहुः

तो उत्सुकतेने घरात शिरू लागला; पण त्या षण्ढाने त्याला अडवून वारंवार धारेवर धरले।

Verse 21

हठाद्यावत्प्रवेशं स चकार निजमंदिरे । तावच्च दण्डकाष्ठेन मस्तके तेन ताडितः

पण हट्टाने तो आपल्या घरात घुसताच, त्याच क्षणी त्याने दंडकाष्ठाने त्याच्या मस्तकी प्रहार केला।

Verse 22

अथ संपतितो भूमौ मूर्छया संपरिप्लुतः । कर्तव्यं नैव जानाति तत्प्रहारप्रपीडितः

मग तो मूर्च्छेने व्यापून भूमीवर कोसळला; त्या प्रहाराने पीडित होऊन काय करावे हेच त्याला कळेना।

Verse 23

ततः कोलाहलो जातस्तस्य द्वारे गृहस्य च । जनस्य संप्रयातस्य हाहाकारपरस्य च

त्यानंतर त्या घराच्या दाराशी लोक जमल्यामुळे, आर्त जनांच्या हाहाकारासह मोठा कोलाहल झाला।

Verse 24

पप्रच्छुस्तं जनाः केचि द्धिक्पाप किमिदं कृतम् । वृत्तिभंगः कृतोऽनेन अथ त्वं व्यंतरार्दितः

काही लोकांनी त्याला विचारले— “धिक् पापी! हे तू काय केलेस? यामुळे कोणाची तरी उपजीविका मोडली. की तू व्यंतराने पीडित आहेस?”

Verse 25

इमामवस्थां यन्नीतः संप्राप्तोऽसि नृपाद्वधम्

तू त्याला ज्या अवस्थेत नेलेस, त्यामुळे तू राजाकडून वधदंडास पात्र झालास।

Verse 26

षंढ उवाच । न वृत्तिर्गर्हिता तेन नाहं व्यंतरपीडितः । मणिभद्रो न चैष स्यादेष वेषकरः पुमान्

षंढ म्हणाला— “ती उपजीविका निंद्य नाही, आणि मी व्यंतराने पीडित नाही. हा मणिभद्रही नाही; हा तर वेष धारण करणारा ढोंगी पुरुष आहे.”

Verse 27

माणिभद्रं वपुः कृत्वा संप्राप्तो याचितुं धनम् । हठात्प्रविश्यमानस्तु स मया मूर्ध्नि ताडितः

मणिभद्राचे रूप धारण करून तो धन मागायला आला होता. पण तो हट्टाने आत घुसू लागला, तेव्हा मी त्याच्या डोक्यावर प्रहार केला।

Verse 28

मणिभद्रो गृहस्यांतर्भुक्त्वा शयनमाश्रितः । संतिष्ठते न जानाति वृत्तांतमिदमा स्थितम्

मणिभद्र घरात आत भोजन करून शय्येचा आश्रय घेऊन विसावला। तो तेथेच राहिला; घडलेला हा वृत्तान्त त्याला कळलाच नाही.

Verse 29

ततः पुष्पोऽपि तच्छ्रुत्वा तं च कोलाहलं बहिः । मणिभद्रस्य रूपेण द्वारदेशं समागतः

त्यानंतर पुष्पानेही बाहेरचा तो कोलाहल ऐकून, मणिभद्राचे रूप धारण करून द्वाराजवळ येऊन उभा राहिला.

Verse 30

अब्रवीन्नित्यमभ्येति मम रूपेण चाधमः । एष वेषधरः कश्चिद्याचितुं धनमेव हि

तो म्हणाला—“हा अधम माझ्याच रूपाने नेहमी येत राहतो. हा कोणीतरी वेषधारी ठग आहे; फक्त धन मागण्यासाठीच आला आहे.”

Verse 31

एतेनापि च षंढेन न च भद्रमनुष्ठितम् । यत्कुब्जोऽयं हतो मूर्ध्नि याचितुं समु पस्थितः

“आणि या षंढानेही काही भले केले नाही; कारण याचना करण्यास आलेल्या या कुब्जाच्या मस्तकी प्रहार झाला आहे.”

Verse 32

एतस्मिन्नन्तरे सोऽपि चेतनां प्राप्य कृत्स्नशः । वीक्षते पुरतो यावत्तावदात्मसमः पुमान्

याच वेळी तोही पूर्ण शुद्धीवर आला. समोर पाहताच त्याने आपल्या सारखाच एक पुरुष पुढे उभा असल्याचे पाहिले.

Verse 33

सर्वतः स तमालोक्य ततो वचनमब्रवीत्

त्याला सर्व बाजूंनी पाहून तो मग असे वचन बोलला।

Verse 34

क्व चोरः संप्रविष्टो मे मम रूपेण मंदिरे । भेदयित्वा तु षण्डाख्यमेवं दत्त्वा च वाससी

माझ्याच रूपाने माझ्या मंदिर-गृहात शिरलेला तो चोर कुठे आहे? ‘षण्ड’ नावाचे फोडून, असे वस्त्रे घेऊन-देऊन त्याने हा अपराध केला आहे।

Verse 35

यावद्भूपगृहं गत्वा त्वां षंढेन समन्वितम् । वधाय योजयाम्येव तावद्द्रुततरं व्रज

मी राजगृहात जाऊन तुला—षण्डासह—वधासाठी बांधून देईपर्यंत, तोवर तू अधिकच वेगाने इथून निघून जा।

Verse 36

पुष्प उवाच । मम रूपं समाधाय त्वमायातो गृहे मम । शून्यं मत्वा ततो ज्ञातस्त्वयाऽहं गृहसंस्थितः

पुष्प म्हणाला—माझे रूप धारण करून तू माझ्या घरी आलास। घर रिकामे आहे असे समजून, मग माझ्यामुळे तुला कळले की मी घरातच उपस्थित होतो।

Verse 37

ततो नृपाय दास्यामि वधार्थं च न संशयः । नो चेद्गच्छ द्रुतं पाप यदि जीवितुमिच्छसि

मग मी तुला वधासाठी राजाकडे सोपवीन—यात संशय नाही। नाहीतर, हे पाप्या, जगायचे असेल तर त्वरेने निघून जा।

Verse 38

सूत उवाच । एवमुक्त्त्वा ततस्तौ च बाहुयुद्धेन वै मिथः । युध्यमानौ नरैरन्यैः कृच्छ्रेण तु निवारितौ

सूत म्हणाले—असे बोलून ते दोघे परस्पर बाहुयुद्धात भिडले. लढत असताना इतर लोकांनी मोठ्या कष्टाने त्यांना आवरले.

Verse 39

ततस्ते स्वजना ये तु मणिभ द्रस्य चागताः । परिजानंति नो द्वाभ्यां विशेषं माणिभद्रकम्

मग माणिभद्राचे जे स्वजन तेथे आले होते, त्यांना त्या दोघांत काहीच फरक कळला नाही; खरा माणिभद्र कोण हे ठरवू शकले नाहीत.

Verse 40

वालिसुग्रीवयोर्युद्धं तारार्थे युध्यमानयोः । एवं विवदमानौ तु क्रोधताम्रा यतेक्षणौ

तारेसाठी लढणाऱ्या वाली-सुग्रीवाच्या युद्धाप्रमाणेच, तसेच ते दोघेही वाद घालत क्रोधाने लाल डोळ्यांचे झाले.

Verse 41

राजद्वारं समासाद्य स्थितौ स्वजनसंवृतौ । द्वाःस्थेन सूचितौ राज्ञे सभातलमुपस्थितौ

राजद्वारी पोहोचून ते दोघे आपल्या स्वजनांनी वेढलेले उभे राहिले. द्वारपालाने राजाला कळविल्यावर ते सभामंडपात उपस्थित झाले.

Verse 42

चौरचौरेति जल्पन्तौ पर स्परवधैषिणौ । भूभुजा वीक्षितौ तौ च द्विजौ तु द्विजसत्तमाः

‘चोर! चोर!’ असे ओरडत आणि परस्परांचा वध करण्याची इच्छा धरून, त्या दोघा श्रेष्ठ ब्राह्मणांकडे राजाने पाहिले.

Verse 43

न विशेषोऽस्ति विश्लेषस्तयोरेकोपिकायतः । ततश्च व्यवहारेषु समती तेषु वै तदा

त्या दोघांत काही विशेष भेद नव्हता, वेगळेपणाचे लक्षणही दिसेना; दोघेही एकाच रूपाचे भासत होते। म्हणून त्या वेळी व्यवहार-विचारात राजा त्यांच्याविषयी समत्वाने उभा राहिला।

Verse 44

पृष्टौ गुह्येषु सर्वेषु प्रत्यक्षेषु विशेषतः । वदतस्तौ यथावृत्तं पृथक्पृथग्व्यवस्थितम्

गुप्त गोष्टींसह सर्व काही, आणि विशेषतः जे प्रत्यक्ष होते त्याविषयी विचारले असता, त्या दोघांनीही घडलेले जसेच्या तसे सांगितले। प्रत्येकाने आपापला वृत्तांत वेगवेगळा, स्पष्टपणे मांडला।

Verse 45

ततस्तु स्वजनैः सर्वैरेको नीत्व थ चान्यतः । पृष्टो गोत्रान्वयं सर्वं द्वितीयस्तु ततः परम्

मग सर्व स्वजनांच्या उपस्थितीत एकाला वेगळे नेऊन विचारले—त्याचे गोत्र, वंश आणि कुलपरंपरा सर्व काही। त्यानंतर दुसऱ्यालाही त्याच प्रकारे प्रश्न विचारले गेले।

Verse 46

तेषामपि तथा सर्वं यथासम्यङ्निवेदितम् । अथ राजा बृहत्सेनः सर्वांस्तानि दमब्रवीत्

त्यांनीही सर्व काही तसचे, योग्य रीतीने आणि क्रमाने सांगितले। तेव्हा राजा बृहत्त्सेनाने सर्वांसमोर संयम व न्याययुक्त अशी मोजकी वचने उच्चारली।

Verse 47

पत्नी चानीयतां तस्य मणिभद्रस्य वै गृहात् । निजकान्तस्य विज्ञाने सा प्रमाणं भविष्यति

मणिभद्राच्या घरातून त्याची पत्नी आणावी। ती आपल्या खऱ्या प्रियतमास ओळखून निर्णयासाठी प्रमाण ठरेल।

Verse 48

ततो गत्वा च सा प्रोक्ता पुरुषैर्नृपसंभवैः । आगच्छ कांतं जानीहि त्वं प्रमाणं भविष्यसि

मग राजाच्या पुरुषांनी तिला सांगितले— “ये; आपल्या कांतास ओळख. या प्रकरणी तूच प्रमाण ठरशील.”

Verse 49

ततः सा व्रीडया युक्ता प्रच्छादितशिरास्ततः । नृपाग्रे संस्थिता प्रोचे विद्धिसम्यङ्निजं प्रियम्

मग ती लज्जायुक्त होऊन, शिर आच्छादून, राजापुढे उभी राहून म्हणाली— “सम्यक जाणावे, माझा खरा प्रिय कोण आहे.”

Verse 50

न वयं निश्चयं विद्मो न चैते स्वजनास्तव

आम्हांस निश्चय माहीत नाही; आणि हे तुझे स्वजनही नाहीत.

Verse 51

ततः सा चिन्तयामास निजचित्ते वरांगना । मणिभद्रेण दग्धाहमीर्ष्यावह्निगताऽनिशम्

मग ती वरांगना मनात विचार करू लागली— “मणिभद्राने मला दग्ध केले; ईर्ष्येच्या अग्नीत मी अखंड जळत आहे.”

Verse 52

वंचयित्वा तु पितरं गृहीतास्मि ततः परम् । न किंचित्पाप्मना दत्तं जल्पयित्वा धनं बहु

पित्याला फसवून मग मला नेण्यात आले. पुष्कळ धन देऊ असे बोलले, पण पापकलुषित रीतीने प्रत्यक्ष काहीच दिले नाही.

Verse 53

द्वितीयेन तु मे पुंसा मर्त्यलोके सुखं कृतम् । दत्त्वा वस्त्राणि चित्राणि तथैवाभरणानि च

परंतु दुसऱ्या पुरुषाने माझ्यासाठी मर्त्यलोकी सुख केले; त्याने सुंदर वस्त्रे दिली आणि तसेच अलंकारही दिले।

Verse 54

प्रदास्यति च तातस्य सुवर्णं कथितं च यत् । यद्गृह्णामि स्वहस्तेन मणिभद्रं द्वितीयकम्

आणि वडिलांनी देणार असे सांगितलेले सुवर्ण—जे मी स्वतःच्या हाताने स्वीकारते, तो हाच दुसरा मणिभद्र आहे।

Verse 55

एवं निश्चित्य मनसा दृष्ट्वा रक्तपरिप्लुतम् । प्रथमं मणिभद्रं सा जगृहेऽथ द्वितीयकम्

असे मनात निश्चय करून, रक्ताने माखलेला पहिला मणिभद्र पाहून, तिने मग दुसऱ्याला स्वीकारले।

Verse 56

अब्रवीच्च ततो वाक्यं सर्वलोकस्य शृण्वतः । अहं तातेन दत्तास्य विवाहे अग्निसंनिधौ

मग सर्व लोक ऐकत असताना ती म्हणाली: “विवाहसमयी पवित्र अग्नीच्या सान्निध्यात वडिलांनी मला याला अर्पण केले होते।”

Verse 57

द्वितीयोऽयं दुराचारो वेषकर्ता समा गतः । मां च प्रार्थयते गुप्तां नानाचारैः पृथग्विधैः

“हा दुसरा दुराचारी, वेषांतर करणारा, येथे आला आहे; आणि तो अनेक अनुचित प्रकारांनी गुप्तपणे मला मागतो आहे।”

Verse 58

ततस्तु पार्थिवः क्रुद्धस्तस्य शाखावलंबनम् । आदिदेश द्विजश्रेष्ठा मणिभद्रस्य दुर्मतेः

तेव्हा पार्थिव राजा क्रुद्ध झाला आणि त्या दुर्मती मणिभद्रास वृक्षाच्या फांदीला लटकविण्याची आज्ञा दिली, हे द्विजश्रेष्ठा।

Verse 59

एतस्मिन्नंतरे सोऽथ वधकानां समर्पितः । तं वृक्षं नीयमानस्तु श्लोकानेतांस्तदापठत्

याच वेळी त्याला वधकांच्या स्वाधीन केले; आणि त्याला त्या वृक्षाकडे नेत असताना त्याने तेव्हा हे श्लोक पठण केले।

Verse 60

निर्दयत्वं तथा द्रोहं कुटिलत्वं विशेषतः । अशौचं निर्घृणत्वं च स्त्रीणां दोषाः स्वभावजाः

‘निर्दयता, द्रोह आणि विशेषतः कुटिलता; अशौच व करुणाहीनता—हे स्त्रियांचे स्वभावजन्य दोष म्हणतात.’

Verse 61

अन्तर्विषमया ह्येता बहिर्भागे मनोरमाः । गुञ्जाफलसमाकारा योषितः सर्व दैवहि

‘या अंतःकरणी विषमय आहेत, पण बाहेरून मनोहर; स्त्रिया गुञ्जाफळासारख्या दिसतात, हे सर्व देवहो.’

Verse 62

उशना वेद यच्छास्त्रं यच्च वेद बृहस्पतिः । मन्वादयस्तथान्येऽपि स्त्रीबुद्धेस्तत्र किंच न

‘उशना जे शास्त्र जाणतो आणि बृहस्पती जे जाणतात, तसेच मनु इत्यादी अन्यही—त्यांपैकी कोणीही स्त्रीबुद्धीचे यथार्थ मोजमाप करू शकत नाही.’

Verse 63

पीयूषमधरे वासं हृदि हालाहलं विषम् । आस्वाद्यतेऽधरस्तेन हृदयं च प्रपीड्यते

ओठांवर जणू अमृताचा वास; पण हृदयात हालाहल विष दडलेले. ओठांचा आस्वाद घेतला जातो, आणि त्याच्यामुळे हृदय दडपले जाते।

Verse 64

अलक्तको यथा रक्तो नरः कामी तथैव च । हृतसारस्तथा सोऽपि पादमूले निपा त्यते

जसा अलक्तक लावल्याने मनुष्य लाल दिसतो, तसा कामी पुरुष कामरागाने रंगतो. त्याचा अंतःसार हरपतो, आणि तो त्या वासनाच्या पायाशीच कोसळतो।

Verse 65

संसारविषवृक्षस्य कुकर्मकुसुमस्य च । नरकार्तिफलस्योक्ता मूलमेषा नितंबिनी

ही नितंबिनी स्त्री संसाररूपी विषवृक्षाची मुळे सांगितली आहे—ज्याची फुले कुकर्मे आणि फळ नरकयातना आहे।

Verse 66

कस्य नो जायते त्रासो दृष्ट्वा दूरा दपि स्त्रियम्

दूरूनही स्त्रीला पाहून कोणाला भय वाटत नाही?

Verse 67

संसारभ्रमणं नारी प्रथमेऽपि समागमे । वह्निप्रदक्षिणन्यायव्याजेनैव प्रदर्शयेत्

पहिल्याच समागमात नारी, अग्निप्रदक्षिणेच्या नियमाचा बहाणा करून, पुरुषाला संसारभ्रमणाचे चक्र दाखवते।

Verse 68

एतास्तु निर्घृणत्वेन निर्दय त्वेन नित्यशः । विशेषाज्जाड्यकृत्येन दूषयंति कुलत्रयम्

या स्त्रिया आपल्या निष्ठुरतेने आणि निर्दयतेने, तसेच विशेषतः जडबुद्धीच्या कृत्यांनी तिन्ही कुळांना दूषित करतात.

Verse 69

कुलत्रयगृहं कीर्त्या निजया धवलीकृतम् । कृष्णं करोत्यकृ त्येन नारी दीपशिखेव तु

ज्याप्रमाणे दिव्याची ज्योत काजळी निर्माण करते, त्याप्रमाणे स्त्री आपल्या दुष्कृत्यांनी स्वतःच्या कीर्तीने उजळलेल्या त्रिकुल घराण्याला काळिमा फासते.

Verse 70

धर्मवृक्षस्य वाताली चित्तपद्मशशिप्रभा । सृष्टा कामार्णवग्राही केन मोक्षदृढार्गला

धर्मरूपी वृक्षासाठी वावटळ, चित्तरूपी कमलासाठी चंद्रप्रकाश, कामसागरातील मगर आणि मोक्षासाठी भक्कम अडसर अशी ही स्त्री कुणी निर्माण केली?

Verse 71

कारा संतानकूटस्य संसारवनवागुरा । स्वर्गमार्गमहागर्ता पुंसां स्त्री वेधसा कृता

विधात्याने पुरुषांसाठी स्त्रीला संतानसमूहाचा कारागृह, संसाररूपी वनातील जाळे आणि स्वर्गाच्या मार्गातील मोठा खड्डा म्हणून निर्माण केले आहे.

Verse 72

वेधसा बंधनं किंचिन्नृणामन्यदपश्यता । स्त्रीरूपेण ततः कोऽपि पाशोऽयं सुदृढः कृतः

जेव्हा विधात्याला पुरुषांसाठी दुसरे कोणतेही बंधन दिसले नाही, तेव्हा त्याने स्त्रीरूपाने हा अत्यंत मजबूत पाश (फास) तयार केला.

Verse 73

इत्येवं बहुधा सोऽपि विललाप सुदुःखितः । स्त्रीचिन्तां बहुधा कृत्वा आत्मानं चाप्यगर्हयत्

अशा रीतीने तो अत्यंत दुःखी होऊन अनेक प्रकारे विलाप करू लागला। त्या स्त्रीचा वारंवार विचार करून तो स्वतःलाही धिक्कारू लागला।

Verse 74

अहो कुबुद्धिना नैव लब्धं संसारजं फलम् । न कदाचिन्मया दत्तं तृष्णाव्याकुलचेतसा

अहो! माझ्या कुबुद्धीमुळे संसारजीवनाचे खरे फळ मला मिळालेच नाही. तृष्णेने व्याकुळ मनाने मी कधीही एकदाही दान दिले नाही.

Verse 75

ऐश्वर्येऽपि स्थिते भूरि न मया सुकृतं कृतम् । कदाचिन्नैव जप्तं च न हुतं च हुताशने

अपार ऐश्वर्यात असूनही मी कोणतेही सुकृत केले नाही. कधी जप केला नाही, आणि हुताशनात हवन-आहुतीही दिली नाही.

Verse 76

अथवा सत्यमेवोक्तं केनापि च महात्मना । कृपणेन समो दाता न भूतो न भविष्यति । अस्पृष्ट्वापि च वित्तं स्वं यः परेभ्यः प्रयच्छति

किंवा एखाद्या महात्म्याने सत्यच सांगितले आहे—कृपणासारखा दाता ना कधी झाला, ना होईल; जो स्वतःचे धन स्वतः न भोगताही ते इतरांच्या हाती देतो.

Verse 77

शरणं किं प्रपन्नानां विषवन्मारयंति किम् । न दीयते न भुज्यंते कृपणेन धनानि च

शरण आलेल्यांसाठी कृपण कोणता आधार—तो विषासारखा मारतो काय? कारण कृपणाकडून धन ना दान होते, ना स्वतः उपभोगले जाते.

Verse 78

दानं भोगो नाशस्तिस्रो गतयो भवंति वित्तस्य । यो न ददाति न भुंक्ते तस्य तृतीया गतिर्भवति

धनाच्या तीन गती आहेत—दान, भोग आणि नाश। जो ना दान करतो ना भोग करतो, त्याच्या धनाची तिसरी गती—नाश—होते।

Verse 79

धनिनोप्यदानविभवा गण्यंते धुरि दरिद्राणाम् । नहि हंति यत्पिपासामतः समुद्रोऽपि मरुरेव

धनी असूनही जे दान देत नाहीत, ते दरिद्रांच्या रांगेतच मोजले जातात। जे तहान भागवत नाही, म्हणून समुद्रही जणू वाळवंटच.

Verse 80

अत्युपयुक्ताः सद्भिर्गतागतैरहरहः सुनिर्विण्णाः । कृपणजनसंनिकाशं संप्राप्यार्थाः स्वपंतीह

सज्जनांच्या सेवा-दानासाठी सततच्या ये-जा मध्ये अत्यंत उपयोगात आलेले धन दिवसेंदिवस थकते. पण कृपणाच्या जवळ गेले की धन इथे झोपते—निष्फळ व निष्क्रिय.

Verse 81

प्राप्तान्न लभंते ते भोगान्भोक्तुं स्वकर्मणा कृपणाः । मुखपाकः किल भवति द्राक्षापाके बलिभुजानाम्

कृपण लोक आपल्या कर्मामुळे मिळालेले भोगही भोगू शकत नाहीत. जसे बलिभोजींसाठी द्राक्षे शिजत असतानाही मुखदाह होतो—नशिबाने सुखही दुःख होते.

Verse 82

दातव्यं भोक्तव्यं सति विभवे संचयो न कर्तव्यः । पश्येह मधुकरीणां संचितमर्थं हरंत्यन्ये

सामर्थ्य असेल तर दानही करावे आणि भोगही करावा; संचय करू नये. पाहा—मधमाश्यांनी साठवलेला अर्थ दुसरेच घेऊन जातात.

Verse 83

याचितं द्विजवरे न दीयते संचितं क्रतुवरे न योज्यते । तत्कदर्यपरिरक्षितं धनं चौरपार्थिवगृहेषु भुज्यते

श्रेष्ठ ब्राह्मणाने मागितले तरी जे दिले जात नाही, आणि साठवलेले धन उत्तम यज्ञात लावले जात नाही—कंजूषपणाने राखलेले ते धन शेवटी चोरांच्या व राजांच्या घरांत भोगले जाते।

Verse 84

त्यागो गुणो वित्तवतां वित्तं त्यागवतां गुणः । परस्परवियुक्तौ तु वित्त त्यागौ विडम्बनम्

धनवानांचा खरा गुण त्याग आहे, आणि त्यागी माणसासाठी धनही गुण ठरते। पण धन व दान वेगळे झाले तर संपत्ती आणि वैराग्य—दोन्हीही केवळ विडंबन ठरतात।

Verse 85

किं तया क्रियते लक्ष्म्या या वधूरिव केवला । या न वेश्येव सामान्या पथिकैरपि भुज्यते

ती लक्ष्मी कशाला, जी केवळ न स्पर्शिलेल्या वधूसारखी पडून राहते—न घरच्या भोगात येते, न साध्या वेश्येसारखी पथिकांनाही उपयोगी पडते?

Verse 86

अर्थोष्मणा भवेत्प्राणो भवेद्भक्ष्यैर्विना नृणाम् । यतः संधार्यते भूमिः कृपणस्योष्मणा हि सा

असे म्हणतात की माणसाचा प्राण अन्नाविना देखील ‘अर्थाची उष्णता’ यामुळे टिकतो; कारण कृपणाच्या त्या उष्णतेनेच पृथ्वी धारण होते—तो आपले धन जमिनीत गाडतो।

Verse 87

कृपणानां प्रसादेन शेषो धारयते महीम् । यतस्ते भूगतं वित्तं कुर्वते तस्य चोष्मणा

कृपणांच्या ‘कृपेने’च शेषनाग पृथ्वी धारण करतो; कारण ते आपले धन भूमीत गाडतात, आणि त्या गाडलेल्या खजिन्याच्या उष्णतेने भूमीही तापते।

Verse 88

एवं बहुविधा वाचः प्रलपन्मणिभद्रकः । नीत्वा तैः पार्थिवोद्दिष्टैः पुरुषैः परुषाक्षरम् । बहुधा प्रलपं श्चैव कृतः शाखावलंबनः

अशा रीतीने मणिभद्र अनेक प्रकारचे शब्द प्रलाप करू लागला. तेव्हा राजाने नेमलेल्या पुरुषांनी कठोर वचनांत त्याला नेले; तो बहुधा विलाप करीत असतानाही त्याला फांदीला लटकवून फाशी देण्यात आली।

Verse 158

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये मणिभद्रोपाख्याने मणिभद्रनिधनवर्णनंनामाष्टपंचाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशी-सहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यातील मणिभद्रोपाख्यानातील ‘मणिभद्रनिधनवर्णन’ नावाचा १५८वा अध्याय समाप्त झाला।