Adhyaya 272

Verse 1

ऋषय ऊचुः । यदेतद्भवता प्रोक्तमीशानस्य महीपतेः । ईश्वरेण पुरा दत्तमायुर्यावत्स्ववासरम्

ऋषी म्हणाले—हे सूत! ईशान नामक महीपतीविषयी तुम्ही जे सांगितले, की ईश्वराने पूर्वी त्याला आपल्या ‘दिवसा’च्या मर्यादेपर्यंत आयुष्य दिले—ते पुढे विस्ताराने सांगा.

Verse 2

किंप्रमाणं भवेत्तस्य दिवसस्य ब्रवीहि नः । सूत उवाच । अहं वः कीर्तयिष्यामि प्रमाणं दिवसस्य तु

त्या ‘दिवसा’चे प्रमाण किती? आम्हाला सांगा. सूत म्हणाला—मी तुम्हां सर्वांना त्या दिवसाचे यथार्थ प्रमाण सांगतो.

Verse 3

माहेश्वरस्य विप्रेन्द्राः श्रूयतां गदतः स्फुटम् । निमेषस्य चतुर्भागस्त्रुटिः स्यात्तद्द्वयं लवः

हे विप्रश्रेष्ठांनो, माहेश्वराचे कालमान माझ्या वचनातून स्पष्ट ऐका। निमेषाचा चतुर्थांश ‘त्रुटि’ होय, आणि दोन त्रुटी मिळून ‘लव’ म्हणतात।

Verse 4

लवद्वयं यवः प्रोक्तः काष्ठा ते दश पंच च । त्रिंशत्काष्ठाः कलामाहुः क्षणस्त्रिंशत्कलो मतः

दोन लवांना ‘यव’ म्हणतात; आणि अशा पंधरा यवांनी एक ‘काष्ठा’ होते. तीस काष्ठा म्हणजे ‘कला’, आणि तीस कला म्हणजे ‘क्षण’ असे मानतात।

Verse 5

क्षणैः षष्ट्या पलं प्रोक्तं षष्ट्या तेषां च नाडिका । नाडिकाद्वितयेनैव मुहूर्तं परिकीर्तितम्

साठ क्षणांना ‘पल’ म्हणतात; आणि अशा साठ पलांनी एक ‘नाडिका’ होते. दोन नाडिकांनीच ‘मुहूर्त’ ठरतो असे सांगितले आहे।

Verse 6

त्रिंशन्मुहूर्त्तमुद्दिष्टमहोरात्रं मनीषिभिः । मासस्त्रिंशदहोरात्रैद्वौ द्वौ मासावृतुं विदुः

मनीषींनी अहोरात्र तीस मुहूर्तांचे सांगितले आहे. अशा तीस अहोरात्रांनी एक मास होतो, आणि दोन-दोन मास मिळून एक ऋतु मानली जाते।

Verse 7

ऋतुत्रयं चाप्ययनमयने द्वे तु वत्सरम् । मानुषाणां हि सर्वेषां स एव परिकीर्तितः

तीन ऋतूंनी एक ‘अयन’ होते, आणि दोन अयनांनी ‘वत्सर’ (वर्ष) बनतो. हीच गणना सर्व मनुष्यांसाठी सांगितली आहे।

Verse 8

स देवानामहोरात्रं पुराणज्ञाः प्रचक्षते । अयनं चोत्तरं शुक्लं यद्देवानां दिनं च तत् । यद्दक्षिणं तु सा रात्रिः शुभकर्मविगर्हिता

पुराणज्ञ त्या वार्षिक चक्रास देवांचे अहोरात्र म्हणतात. शुक्ल उत्तरायण हे देवांचे दिन, आणि दक्षिणायन ही त्यांची रात्र—शुभकर्मांस निंद्य असा काळ मानला जातो.

Verse 9

यथा सुप्तो न गृह्णाति किंचिद्भोगादिकं नरः । तथा देवाश्च यज्ञांशान्न गृह्णन्ति कथं चन

जसा झोपलेला मनुष्य भोगादी काहीही खरेपणाने ग्रहण करत नाही, तसाच योग्य अवस्था नसता देवही कोणत्याही प्रकारे यज्ञांश स्वीकारत नाहीत.

Verse 10

अनेनैव तु मानेन मानवेन द्विजोत्तमाः । लक्षैः सप्तदशाख्यैस्तु वत्सराणां प्रकीर्तितम्

याच मानवी मापाने, हे द्विजोत्तमांनो, वर्षांची संख्या सतराशे? नव्हे—सतरा लक्ष अशी सांगितली आहे.

Verse 11

अष्टाविंशत्सहस्रैस्तु वत्सराणां कृतं युगम् । तस्मिञ्छ्वेतोऽभवद्विष्णुर्भगवान्यो जगद्गुरुः

अठ्ठावीस हजार वर्षांचे कृतयुग होते. त्या युगात जगद्गुरु भगवान विष्णू श्वेत (दीप्तिमान) रूपाने प्रकट झाले होते.

Verse 12

लोकाः पापविनिर्मुक्ताः शांता दांता जितेन्द्रियाः । दीर्घायुषस्तथा सर्वे सदैव तपसि स्थिताः

लोक पापमुक्त, शांत, संयमी व इंद्रियजयी होते. सर्वे दीर्घायुषी होते आणि सदैव तपश्चर्येत स्थित असत.

Verse 13

यो यथा जन्म चाप्नोति तथा स म्रियते नरः । न पुत्रसंभवो मृत्युर्वीक्ष्यते जनकैः क्वचित्

मनुष्य जसा जन्म घेतो तसाच तो मरतो; आणि जनकांच्या अनुभवानुसार प्रसूतीमुळे मृत्यू कधीही दिसून येत नाही।

Verse 14

कामः क्रोधस्तथा लोभो दंभो मत्सर एव च । न जायते नृणां तत्र युगे तु द्विजसत्तमाः

हे द्विजश्रेष्ठांनो! त्या युगात मनुष्यांमध्ये काम, क्रोध, लोभ, दंभ आणि मत्सर उत्पन्न होत नाहीत।

Verse 15

ततस्त्रेतायुगं भावि द्वितीयं मुनिसत्तमाः । पादेनैकेन पापं तु रौद्रं धर्मे तदाविशत्

त्यानंतर, हे मुनिश्रेष्ठांनो, दुसरे युग त्रेता आले; तेव्हा धर्मात एका पादाने (चतुर्थांशाने) रौद्र पाप प्रवेशले।

Verse 16

ततो रक्तत्वमभ्येति भगवान्मधुसूदनः । पापांशेऽपि च संप्राप्ते सस्पर्द्धो जायते जनः

त्यानंतर भगवान मधुसूदन रक्त (दीप्त) स्वरूप धारण करतात; आणि पापाचा अंश जरी आला तरी मनुष्य स्पर्धायुक्त होऊन जन्म घेतो।

Verse 17

स्वर्गमार्गकृते सर्वे चक्रुर्यज्ञांस्ततः परम् । अग्निष्टोमादिकांस्तत्र बहुहोमादिकांस्तथा

मग स्वर्गमार्ग मिळावा म्हणून सर्वांनी यज्ञ केले—तेथे अग्निष्टोमादी तसेच अनेक होम असलेले इतर यज्ञही।

Verse 19

देवलोकांस्ततो यांति मूलाद्यावच्चतुर्दश । ब्रह्मलोकस्य पर्यंतं स्वकीयैर्य ज्ञकर्मभिः

स्वतःच्या यज्ञकर्मांच्या पुण्याने ते नंतर देव-लोकांना जातात—मूलापासून वरच्या चौदाही भुवनांतून जाऊन ब्रह्मलोकापर्यंत पोहोचतात।

Verse 20

जनके विद्यमाने च स्व ल्पदोषाः प्रकीर्तिताः । कामक्रोधादयो ये च भवंति न भवंति च

जनकासारखा राजा असता तर केवळ लहान दोषच सांगितले जातात; आणि काम-क्रोधादी विकार उद्भवले तरी ते खरेच बळावत नाहीत।

Verse 21

एकया वेलया तत्र वापितं सस्यमुत्तमम् । सप्तवारान्प्रगृह्णंति वैश्याः कृषिपरायणाः

तेथे एकाच हंगामात पेरलेले उत्तम पीक सात वेळा कापले जाते; शेतीत तत्पर वैश्य ते पुन्हा पुन्हा गोळा करतात।

Verse 22

सर्वा घटस्रवा गावो महिष्यश्च चतुर्गुणाः । प्रयच्छंति तथा क्षीरमुष्ट्र्यस्तासां चतुर्गुणम्

सर्व गायी घागरभर दूध देतात; म्हशी त्याच्या चौपट देतात; आणि उंटिणी तर त्यांच्याही चौपट दूध देतात।

Verse 23

अजाविकास्तथा पादं नार्यः सर्वास्तथैव च । वेदाध्ययनसंपन्नाः प्रतिग्रहविवर्जिताः । शापानुग्रहकृत्येषु समर्थाः संभवंति च

तसेच शेळ्या व मेंढ्याही पूर्ण फल देतात, आणि सर्व स्त्रियाही तशाच असतात। वेदाध्ययनाने संपन्न, प्रतिग्रह टाळणारे लोक शाप व अनुग्रह देण्याच्या कर्मांतही समर्थ होतात।

Verse 24

क्षत्रियाः क्षात्रधर्मेण पालयंति वसुंधराम् । न तत्र दृश्यते चौरो न च जारः कथंचन । स्वधर्मनिरताः सर्वे वर्णाश्चैव व्यवस्थिताः

क्षत्रिय क्षात्रधर्माने वसुंधरेचे पालन करतात. तेथे चोर दिसत नाही, तसेच व्यभिचारीही कधीच नाही. सर्वजण स्वधर्मात रत असतात आणि सर्व वर्ण नीट व्यवस्थित असतात.

Verse 25

तच्च द्वादशभिर्लक्षैर्वत्सराणां प्रकीर्तितम् । षण्णवत्या सहस्रैस्तु द्वितीयं युगमुत्तमम्

ते (प्रथम युग) बारा लक्ष वर्षांचे सांगितले आहे; आणि त्यात छ्याण्णव हजार अधिक धरून दुसरे उत्तम युग वर्णिले आहे.

Verse 26

ततश्च द्वापरं भावि तृतीयं द्विजसत्तमाः । द्वौ पादौ तत्र पापस्य द्वौ च धर्मस्य संस्थितौ । भगवान्वासुदेवश्च कपिलस्तत्र जायते

यानंतर, हे द्विजश्रेष्ठांनो, तिसरे युग द्वापर येते. तेथे पापाचे दोन पाद आणि धर्माचेही दोन पाद स्थिर असतात. त्या युगात भगवान वासुदेव आणि कपिलही प्रकट होतात.

Verse 27

तच्चाष्टलक्षमानेन वत्सराणां प्रकीर्तितम् । चतुःषष्टिभिरन्यैस्तु सहस्राणां द्विजोत्तमाः

ते (द्वापरयुग) आठ लक्ष वर्षांचे सांगितले आहे; आणि त्यासोबत आणखी चौसष्ट हजार (अधिक)ही, हे द्विजोत्तमांनो.

Verse 28

कामः क्रोधस्तथा लोभो दंभो मत्सर एव च । षडेते तत्र जायंते ईर्ष्या चैव तु सप्तमी

काम, क्रोध, लोभ, दंभ आणि मत्सर—हे सहा तेथे उत्पन्न होतात; आणि ईर्ष्या ही सातवी ठरते.

Verse 29

अथ संसेवितास्तैस्तु मानवाश्च परस्परम् । विरुद्धांश्च प्रकुर्वंति नाप्नुवंति यथा दिवम्

मग त्या दोषांच्या प्रभावाने मनुष्य परस्परांविरुद्ध होऊन कलह करतात; म्हणून ते यथायोग्य स्वर्गप्राप्ती करीत नाहीत।

Verse 30

केचित्तत्रापि जायंते शांता दांता जितेंद्रियाः । न सर्वेऽपि द्विजश्रेष्ठा यतोऽर्द्धं पातकस्य तु

त्या युगातही काही जण शांत, संयमी व जितेंद्रिय असे जन्मतात; पण सर्वच—श्रेष्ठ द्विजसुद्धा—तसे नसतात, कारण पापाचा अर्धा भाग उरलेलाच असतो।

Verse 31

ततः कलियुगं प्रोक्तं चतुर्थं च सुदारुणम् । एकपादो वृषो यत्र पापं पादैस्त्रिभिः स्थितम्

यानंतर चौथे, अत्यंत दारुण असे कलियुग सांगितले आहे; जिथे धर्मरूपी वृषभ एक पायावर उभा राहतो आणि पाप तीन पायांवर प्रतिष्ठित असते।

Verse 32

कृष्णत्वं याति देवोऽपि तत्र चैव चतुर्भुजः । एक पादोऽपि धर्मस्य यावत्तावत्प्रवर्तते

तेथे चतुर्भुज भगवानही कृष्णत्व (अंधकारमय रूप) धारण करतात; आणि धर्माचा एकमेव पायही जितका काळ शक्य तितकाच चालू राहतो।

Verse 33

पश्चान्नाशं समभ्येति यावत्तावच्छनैःशनैः । प्रमाणं तस्य निर्दिष्टं लक्षाश्चत्वार एव हि

नंतर तो युग हळूहळू, थोडेथोडे करून, नाशाकडे जातो; त्याचे प्रमाण नेमके चार लक्ष असे सांगितले आहे।

Verse 34

द्वात्रिंशच्च सहस्राणि युगस्यैवांतिमस्य च । कलिना तत्र संपृष्टा मर्त्याः सर्वे परस्परम्

त्या अंतिम युगाचेही बत्तीस सहस्र (वर्ष) असतात. तेथे कलिच्या स्पर्शाने सर्व मर्त्य परस्परांना पीडित करून व्याकुळ होतात.

Verse 36

विबुधैस्ते प्रवर्तंते रागद्वेषपरायणाः । यस्ययस्य गृहे वित्तं तथा नार्यो मनोरमाः

ते ‘विद्वानां’कडूनही प्रवृत्त होतात आणि राग-द्वेषातच आसक्त राहतात. ज्या ज्या घरात धन असते, तिथेच मनोहर स्त्रियांकडेही लालसा वाढते.

Verse 37

लोकद्वयविनाशः स्याद्यतश्चेतो न शुध्यति । प्रावृट्कालेऽपि संप्राप्ते दुर्भिक्षेण प्रपीडिताः

चित्त शुद्ध न झाल्याने इहलोक व परलोक—दोन्हींचा नाश होतो. पावसाळा आला तरी लोक दुर्भिक्षाने फारच पीडित राहतात.

Verse 38

भ्रमंति च कलौ लोका गगनासक्तदृष्टयः । जानाति चापि तनयः पिता चेन्निधनं व्रजेत्

कलियुगात लोक आकाशाकडे लागलेल्या दृष्टीने (अस्थिर मनाने) भटकत राहतात. आणि पिता मरण पावला तर पुत्रही मनात आधीच त्याचा हिशेब करून ठेवतो.

Verse 39

ततोहं गृहपो भूयां बांधवो ह्यपि बांधवम् । स्नुषापि वेत्ति चित्तेन यदि श्वश्रूः क्षयं व्रजेत्

तेव्हा मनात उठते—‘मी घरचा स्वामी व्हावे.’ आणि नातलगही नातलगाविरुद्ध कुटिल डाव रचतो. सासूचा देहान्त झाला तर सूनही अंतःकरणात ते जाणून (योजना) ठेवते.

Verse 40

मम स्याद्गृह ऐश्वर्यं तत्सर्वं नान्यथा व्रजेत् । काव्यैरुपहता वेदाः पुत्रा जामातृकैस्तथा

“माझ्या घरचे ऐश्वर्य माझेच असो; ते अन्यथा कुठेही जाऊ नये”—अशी इच्छा होते. केवळ काव्य-प्रदर्शनाने वेदांना आघात होतो, आणि पुत्रही जावई व लौकिक बंधनांनी ढळतात.

Verse 41

शालकैर्बांधवाश्चैव ह्यसतीभिः कुलस्त्रियः । शूद्रास्तपस्विनश्चैव शूद्रा धर्मस्य सूचकाः

कलियुगात कुलस्त्रिया शालक, नातेवाईक आणि असती संगतीने वेढल्या जातात. शूद्र तपस्वीचा वेष धारण करतात, आणि धर्म काय हे दाखविणारे व ठरविणारेही शूद्रच होतात.

Verse 42

ब्राह्मणानां ततः शूद्रा उपदेशं वदंति च । अल्पोदकास्तथा मेघा अल्पसस्या च मेदिनी

तेव्हा शूद्र ब्राह्मणांनाही उपदेश देऊ लागतील. मेघांत पाणी अल्प राहील, आणि पृथ्वीवर धान्यउत्पन्नही कमी होईल.

Verse 43

अल्पक्षीरास्तथा गावः क्षीरे सर्पिस्तथाऽल्पकम् । सर्वभक्षास्तथा विप्रा नृपा निष्करुणास्ततः । कृष्या लज्जंति वैश्याश्च शूद्रा ब्राह्मणप्रेषकाः

गायींना दूध कमी येईल, आणि दुधातून तूपही थोडे निघेल. ब्राह्मण सर्वभक्षी होतील; राजे निर्दयी बनतील. वैश्य शेती करण्यास लाजतील, आणि शूद्र ब्राह्मणांना हुकूम देऊन पाठवतील.

Verse 44

हेतुवादरता ये च भंडंविद्यापराश्च ये । तेते स्युर्भूमिपालस्य सदाऽभीष्टाः कलौ युगे

जे हेतुवाद व वादविवादात रमतात, आणि जे भांडविद्या व दिखाऊ ज्ञानात आसक्त असतात—कलियुगात ते नेहमीच राजांना प्रिय ठरतील.

Verse 45

श्वःश्वःपापीयदिवसाः पृथिवी गतयौवना । अतिक्रांत शुभाः कालाः पर्युपस्थितदारुणाः

दिवसेंदिवस काळ अधिक पापमय होत चालला आहे; पृथ्वीचे यौवन-तेज क्षीण झाले आहे। शुभ काळ निघून गेले, आणि दारुण काळ जवळ येऊन ठेपले आहेत।

Verse 46

यथायथा युगं भावि वृद्धिं यांति स्त्रियो नराः । तथातथा प्रयांति स्म लघुतां जंतुभिः सह

जसा जसा येणारा युग पुढे सरकतो, तसा तसा स्त्री-पुरुष (सांसारिक वाढीत) वाढतात; पण त्याचप्रमाणे इतर जंतूंंसह ते तुच्छता व लघुत्वाकडे झुकतात।

Verse 47

द्वादशमे चैव कन्या स्याद्भर्तृसंयुता

बाराव्या वर्षीच कन्या पतीशी संयुक्त होईल।

Verse 48

ततः षोडशमे वर्षे नराः पलितयौवनाः । शौचाचारपरित्यक्ता निजकार्यपरास्तथा

त्यानंतर सोळाव्या वर्षीच पुरुष यौवनातही पांढऱ्या केसांचे, वृद्धासारखे दिसतील। शौच व सदाचार सोडून ते फक्त स्वतःच्या कामातच मग्न राहतील।

Verse 49

भविष्यंति युगस्यांते नराः अंगुष्ठमात्रकाः । गृहं च तेऽथ कुर्वंति बिलैराखुसमुद्भवैः

युगाच्या शेवटी माणसे अंगठ्याएवढी होतील. तेव्हा उंदरांपासून निर्माण झालेल्या बिळांनाच ते आपले घर करतील।

Verse 52

पश्चात्कृतयुगं भावि भूयोऽपि द्विजसत्तमाः

त्यानंतर, हे द्विजश्रेष्ठांनो, कृतयुग पुन्हा एकदा परत येईल.

Verse 53

एवं युगसहस्रेण संप्राप्तेन ततः परम् । ब्रह्मणो दिवसं भावि रात्रिश्चैव ततः परम्

अशा रीतीने युगांचे सहस्र चक्र पूर्ण झाल्यावर ब्रह्माचा दिवस येतो; आणि त्यानंतर क्रमाने त्याची रात्रिही येते.

Verse 54

ततश्चानेन मानेन षष्ट्या युक्तैस्त्रिभिः शतैः । ब्रह्मणो वत्सरं भावि केशवस्य च तद्दिनम्

मग याच मापाने, साठाने युक्त तीनशे (म्हणजे ३६०) दिवस ब्रह्माचा एक वर्ष होतो; आणि तोच काळ केशवाचा एक दिवस मानला जातो.

Verse 55

आत्मीये जीविते ब्रह्म यावद्वर्षशतं स्थितः । केशवोऽपि स्वमानेन वर्षाणां जीविते शतम्

स्वतःच्या जीवनमानानुसार ब्रह्मा शंभर वर्षे स्थित असतो; आणि केशवही आपल्या मापाने शंभर वर्षांचे आयुष्य धारण करतो.

Verse 56

वर्षेण वासुदेवस्य दिनं माहेश्वरं भवेत् । निजमानेन सोप्यत्र याव द्वर्षशतं स्थितः

वासुदेवाच्या एका वर्षाने ‘माहेश्वर दिवस’ होतो; आणि तोही आपल्या मापाने येथे शंभर वर्षे स्थित राहतो.

Verse 57

ततः शक्तिस्वरूपः स्यात्सोऽक्षयी कीर्त्यते यतः । सदाशिवस्य निःश्वासः शैवं वर्षशतं भवेत् । उच्छ्वासस्तु पुनस्तस्य शक्तिरूपेण संस्थितः

त्यानंतर साधक शक्तिस्वरूप होतो; म्हणून तिला ‘अक्षया’ असे कीर्तिले जाते. सदाशिवाचा एक निःश्वास शंभर शैव-वर्षांइतका मानला जातो; आणि त्याचा उच्छ्वास पुन्हा शक्तिरूपानेच स्थित असतो.

Verse 58

सूत उवाच । एतद्वः सर्वमाख्यातं शिवशक्तिसमुद्भवम् । यावदायुः प्रमाणं च मानुषाढ्यं च यद्भवेत्

सूत म्हणाले—शिव-शक्तीपासून उद्भवलेले हे सर्व मी तुम्हांला सम्यक् सांगितले आहे—आयुष्याचे प्रमाण आणि मनुष्यांच्या ऐश्वर्य-समृद्धी व वाट्याशी संबंधित जे काही आहे तेही.

Verse 59

भवद्भिः शांकरं पृष्टो द्विजा अस्मि दिनं पुरा । मया पुनस्तु सर्वेषां मर्त्यादीनां तु कीर्तितम्

हे द्विजांनो, तुम्ही पूर्वी मला शंकराच्या दिवसाविषयी विचारले होते; आणि आता मी मर्त्यांपासून आरंभ करून सर्व प्राण्यांची गणनाही सांगितली आहे.

Verse 91

एवं जाते ततो लोके ब्राह्मणो हरिपिंगलः । कल्किगोत्रसमुत्पन्नस्तान्सर्वा न्सूदयेत्ततः

जगात असे घडून आल्यावर, कल्कि-गोत्रात उत्पन्न झालेला हरिपिंगल नावाचा एक ब्राह्मण त्यांचा सर्वांचा संहार करतो.

Verse 272

इति श्रीस्कांदे महापुराण एका शीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये युगस्वरूपवर्णनंनाम द्विसप्तत्युत्तरद्विशततमोअध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीति-साहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखण्डातील हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यात ‘युगस्वरूप-वर्णन’ नावाचा दोनशे बहात्तरावा अध्याय समाप्त झाला.