Adhyaya 114
सूत सांगतो—मातृदोषामुळे समाजात अपमानित झालेला ब्राह्मण तपस्वी त्रिजात आपल्या प्रतिष्ठेच्या पुनर्स्थापनेसाठी जलस्रोताजवळ कठोर तप व शिवपूजा करतो. भगवान शंकर प्रसन्न होऊन प्रकटतात आणि वर देतात की पुढे तो चामत्कारपुरातील ब्राह्मणांमध्ये श्रेष्ठत्व प्राप्त करील. पुढे चामत्कारपुरात देवराताचा पुत्र क्रथ गर्विष्ठ व उतावळा होऊन श्रावण कृष्ण-पंचमीला नागतीर्थाजवळ रुद्रमाला नावाच्या नागशिशूला मारतो. नागशिशूचे माता-पिता व सर्व नागसमुदाय एकत्र येतात; शेषनागाच्या नेतृत्वाखाली प्रतिशोध घेऊन ते क्रथाला गिळतात व नगर उद्ध्वस्त करतात. परिसर ओस पडून नागांचे वस्तीस्थान बनते आणि मनुष्यप्रवेशास बंदी येते. भयभीत ब्राह्मण त्रिजाताकडे धाव घेतात. त्रिजात शिवाकडे नागनाशाची विनंती करतो; पण शिव निर्दोष नागशिशूचा अपराध नसल्याचे व श्रावण-पंचमीला नागपूजेचे धार्मिक महत्त्व सांगून अंधदंड नाकारतात. त्याऐवजी ते सिद्ध मंत्र देतात—“न गरं न गरं” (त्र्यक्षर); याच्या उच्चाराने विष शमते, साप दूर पळतात, आणि जे राहतात ते दुर्बल होऊन वश होतात. त्रिजात उरलेल्या ब्राह्मणांसह परत येऊन मंत्रघोष करतो; नाग पळून जातात किंवा दमन होतात, आणि वस्ती पुन्हा उभी राहते. तेव्हापासून त्या स्थळास “नगर” हे नाव प्रसिद्ध झाले. फलश्रुती—ही कथा पठण करणाऱ्यांना सर्पजन्य भय होत नाही.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । सोऽपि विप्रो द्विजश्रेष्ठा विस्फोटकपरिप्लुतः । लज्जया परया युक्तो गत्वा किंचिद्वनांतरम्
सूत म्हणाले—तो ब्राह्मणही, जो द्विजांमध्ये श्रेष्ठ होता, विस्फोटकांनी (फोड-फुंस्यांनी) पूर्ण व्यापला गेला. परम लज्जेने व्याकुळ होऊन तो वनातील एका एकांत स्थानी गेला।
Verse 2
ततो वैराग्यमापन्नो रौद्रे तपसि संस्थितः । त्यक्त्वा गृहादिकं सर्वं स्नेहं दारसुतोद्भवम्
त्यानंतर वैराग्य प्राप्त करून तो उग्र तपश्चर्येत स्थिर झाला. घरदार इत्यादी सर्व सोडून, पत्नी-पुत्रांपासून उत्पन्न होणारा स्नेहही त्याने त्यागला।
Verse 3
नियमैः संयमैश्चैव शोषयन्नात्मनस्तनुम् । किंचिज्जलाश्रयं गत्वा स्थापयित्वा महेश्वरम्
नियम आणि संयम यांद्वारे तो आपले शरीर कृश करीत राहिला. मग एका जलाश्रयाजवळ जाऊन त्याने तेथे महेश्वर (शिव) यांची स्थापना केली।
Verse 4
ततः कालेन महता तुष्टस्तस्य महेश्वरः । प्रोवाच दर्शनं गत्वा प्रार्थयस्व यथेप्सितम्
दीर्घ काळानंतर महेश्वर त्याच्यावर प्रसन्न झाले. दर्शन देऊन म्हणाले—“जसे इच्छितोस तसे वर माग.”
Verse 5
त्रिजात उवाच । मातृदोषादहं देव वैलक्ष्यं परमं गतः । मध्ये ब्राह्मणमुख्यानामानर्त्ताधिपतेस्तथा
त्रिजात म्हणाला—“हे देव! मातृदोषामुळे मी परम लज्जेला पोहोचलो आहे—श्रेष्ठ ब्राह्मणांच्या मध्ये आणि तसेच आनर्ताधिपतीसमोरही.”
Verse 6
अहं शक्नोमि नो वक्तुं कस्यचिद्दर्शितुं विभो । त्रिजातोऽस्मीति विज्ञाय भूरिविद्यान्वितोऽपि च
“हे विभो! मी कोणाशी बोलू शकत नाही, कोणाला स्वतःचे दर्शनही देऊ शकत नाही; पुष्कळ विद्या असूनही ‘त्रिजात’ असे कळताच लोक माझ्यापासून दूर होतात.”
Verse 7
तस्मात्सर्वोत्तमस्तेषामहं चैव द्विजन्मनाम् । यथा भवामि देवेश तथा नीतिर्विधीयताम्
“म्हणून, हे देवेश! असा उपाय ठरवावा की मी त्या द्विजांमध्ये सर्वश्रेष्ठ होईन.”
Verse 8
श्रीभगवानुवाच । चमत्कारपुरे विप्रा ये वसंति द्विजोत्तम । तेषां सर्वोत्तमो नूनं मत्प्रसादाद्भविष्यसि
श्रीभगवान म्हणाले—“हे द्विजोत्तम! चमत्कारपुरात जे ब्राह्मण वसतात, त्यांच्यामध्ये तू माझ्या कृपेने निश्चयच सर्वोत्तम होशील.”
Verse 9
तस्मात्कालं प्रतीक्षस्व कञ्चित्त्वं ब्राह्मणोत्तम । समये समनुप्राप्ते त्वां च नेष्यामि तत्र वै
म्हणून, हे ब्राह्मणोत्तम, काही काळ प्रतीक्षा कर. योग्य समय आला की मी निश्चयाने तुला तेथे नेईन.
Verse 10
एवमुक्त्वा स देवेशस्ततश्चादर्शनं गतः । ब्राह्मणोऽपि तपस्तेपे तथा संपूजयन्हरम्
असे बोलून देवेश्वर तेथून अदृश्य झाला. ब्राह्मणानेही तप केले आणि विधिपूर्वक हर (शिव) याची सतत पूजा केली.
Verse 11
कस्यचित्त्वथ कालस्य मत्कारपुरे द्विजाः । मौद्गल्यान्वयसंभूतो देवरातोऽभवद्द्विजः
काही काळानंतर, हे द्विजांनो, मत्कारपुर नावाच्या नगरीत मौद्गल्य वंशात जन्मलेला देवरात नावाचा एक द्विज झाला.
Verse 12
तस्य पुत्रः क्रथोनाम यौवनोद्धतविग्रहः । सदा गर्वसमायुक्तः पौरुषे च व्यवस्थितः
त्याचा पुत्र क्रथ नावाचा होता—यौवनाच्या उन्मादाने उद्धट देहधारी, सदैव गर्वयुक्त आणि पौरुषप्रदर्शनात तत्पर.
Verse 13
स कदाचिद्ययौ विप्रो नागतीर्थं प्रति द्विजाः । श्रावणस्यासिते पक्षे पंचम्यां पर्यटन्वने
एकदा तो ब्राह्मण, हे द्विजांनो, नागतीर्थाकडे निघाला; श्रावण महिन्याच्या कृष्णपक्षातील पंचमीस वनात भ्रमण करीत होता.
Verse 14
अथापश्यत्स नागेन्द्रतनयं भूरिवर्च्चसम् । रुद्रमालमिति ख्यातं जनन्या सह संगतम्
तेव्हा त्याने नागेंद्राचा पुत्र, महान तेजाने दीप्त—‘रुद्रमाळ’ म्हणून प्रसिद्ध—जननीसह संगत पाहिला।
Verse 15
अथाऽसौ तं समालोक्य सुलघुं सर्प पुत्रकम् । जलसर्पमिति ज्ञात्वा लगुडेन व्यपोथयत्
मग त्याने त्या अतिशय लहान सर्पपुत्रकास पाहून, त्याला केवळ जलसर्प समजून, लगुडाने मारले।
Verse 16
हन्यमानेन तेनाथ प्रमुक्तः सुमहान्स्वनः । हा मातस्तात तातेति विपन्नोऽस्मि निरागसः
तो मार खात असता एक अतिमोठा आर्तस्वर उठला—“हा माता! हा पिता! पिता!”—“मी निरपराध असूनही नष्ट होत आहे।”
Verse 17
सोऽपि श्रुत्वाऽथ तं शब्दं ब्राह्मणो मानुषोद्भवम् । सर्पस्य भयसंत्रस्तः सत्वरं स्वगृहं ययौ
तो मानवी स्वराचा तो शब्द ऐकून तो ब्राह्मण सर्पभयाने घाबरला आणि त्वरेने आपल्या घरी निघून गेला।
Verse 18
अथ सा जननी तस्य निष्क्रांता सलिलाश्रयात् । यावत्पश्यति तीरस्थं तावत्पुत्रं निपातितम्
मग त्याची जननी जलातील आश्रयातून बाहेर आली; तिने तीराकडे पाहताच पुत्राला पडलेला व आहत पाहिले।
Verse 19
ततो मूर्च्छामनुप्राप्ता दृष्ट्वा पुत्रं तथाविधम् । यष्टिप्रहारनिर्भिन्नं सर्वांगरुधिरोक्षितम्
तेव्हा पुत्राला त्या अवस्थेत पाहून—काठीच्या प्रहारांनी भेदलेला व सर्वांग रक्ताने भिजलेला—ती मूर्च्छित झाली।
Verse 20
अथ लब्ध्वा पुनः संज्ञां प्रलापानकरोद्बहून् । करुणं शोकसंतप्ता वाष्पपर्याकुलेक्षणा
मग पुन्हा शुद्धीवर येऊन ती करुण विलाप करू लागली; शोकाने संतप्त, अश्रूंनी व्याकुळ झालेल्या तिच्या डोळ्यांत कंप होता।
Verse 21
हाहा पुत्र परित्यक्त्वा मां च क्वासि विनिर्गतः । अनावृत्तिकरं स्थानं किं स्नेहो नास्ति ते मयि
“हाय पुत्रा! मला सोडून तू कुठे निघून गेलास? परत न येण्याच्या त्या स्थानी गेलास काय? माझ्याविषयी तुझा स्नेह नाही काय?”
Verse 22
केन त्वं निहतः पुत्र पापेन च दुरात्मना । निष्पापोऽपि च पुत्र त्वं कस्य क्रुद्धोऽद्यवै यमः
“पुत्रा! तुला कोणी मारले—कोणत्या पापी दुरात्म्याने? तू तर निष्पाप आहेस; आज यम कोणावर रागावला आहे?”
Verse 23
सपुरस्य सराष्ट्रस्य सकुटुंबस्य दुर्मतेः । येन त्वं निहतोऽद्यापि पंचम्यां पूजितो न च
“ज्या दुर्मतीने—आपल्या नगरासह, राष्ट्रासह व समस्त कुटुंबासह—तुला मारले, तो पंचमीच्या दिवशीही पूजिला जाऊ नये।”
Verse 24
रजसा क्रीडयित्वाऽद्य समागत्य चिरादथ । कामेनोत्संगमागत्य ग्लानिं नैष्यति चांबरम्
धुळीत खेळून तू फार उशिरा संध्याकाळी परत येशील; मग प्रेमाने माझ्या मांडीवर येऊन आपले वस्त्र मळवून चुरगळशील.
Verse 25
गद्गदानि मनोज्ञानि जनहास्यकराणि च । त्वया विनाऽद्य वाक्यानि को वदिष्यति मे पुरः
ती अडखळत बोललेली, मनोहर व लोकांना हसवणारी वाक्ये—आज तुझ्याविना माझ्यासमोर ती कोण बोलेल?
Verse 26
पितुरुत्संगमाश्रित्य कूर्चाकर्षणपूर्वकम् । कः करिष्यति पुत्राऽद्य सतोषं भवता विना
पित्याच्या मांडीचा आधार घेऊन आधी त्यांची शेंडी ओढून—अरे पुत्रा, आज तुझ्याविना असे कोण करील आणि मला समाधान देईल?
Verse 27
निषिद्धोऽसि मया वत्स त्वमायातोऽनुपृष्ठतः । मर्त्यलोकमिमं तात बहुदोषसमाकुलम्
वत्सा, मी तुला मनाई केली होती, तरी तू मागोमाग आलास. ताता, हा मर्त्यलोक अनेक दोषांनी भरलेला आहे.
Verse 28
एवं विलप्य नागी सा संक्रुद्धा शोककर्षिता । तं मृतं सुतमादाय जगामानंतसंनिधौ
असे विलाप करून ती नागी क्रुद्ध व शोकाने व्याकुळ झाली; मृत पुत्राला उचलून ती अनंताच्या सान्निध्यात गेली.
Verse 29
ततस्तदग्रतः क्षिप्त्वा तं मृतं निजबालकम् । प्रलापानकरोद्दीना वियुक्ता कुररी यथा
मग तिने आपला मृत बालक त्याच्या पुढे टाकला; ती अतिशय दीन होऊन पुन्हा विलाप करू लागली—जशी जोडीदारापासून विरहिणी कुररी।
Verse 30
नागराजोऽपि तं दृष्ट्वा स्वपुत्रं विनिपातितम् । जगाम सोऽपि मूर्च्छां च पुत्रशोकेन पीडितः
नागराजानेही आपला पुत्र पडलेला पाहताच, पुत्रशोकाने व्याकुळ होऊन तो मूर्च्छित झाला।
Verse 31
ततः सिक्तो जलैः शीतैः संज्ञां लब्ध्वा स कृच्छ्रतः । प्रलापान्कृपणांश्चक्रे प्राकृतः पुरुषो यथा
मग थंड पाण्याचे शिंतोडे पडल्यावर तो कष्टाने शुद्धीवर आला आणि सामान्य माणसासारखा करुण विलाप करू लागला।
Verse 32
एतस्मिन्नंतरे नागाः सर्वे तत्र समागताः । रुरुदुर्दुःखिताः संतो बाष्पपर्याकुलेक्षणाः
इतक्यात सर्व नाग तेथे जमले; दुःखी होऊन ते रडू लागले, अश्रूंनी त्यांचे डोळे भरून थरथरत होते।
Verse 33
वासुकिः पद्मजः शंखस्तक्षकश्च महाविषः । शंखचूडः सचूडश्च पुंडरीकश्च दारुणः
तेथे वासुकी, पद्मज, शंख, तक्षक, महाविष, शंखचूड, सचूड आणि दारुण पुंडरीक—हे सर्व नाग आले।
Verse 34
अञ्जनो वामनश्चैव कुमुदश्च तथा परः । कम्बलाश्वतरौ नागौ नागः कर्कोटकस्तथा
अञ्जन, वामन, कुमुद आणि आणखी एक; तसेच कंबल व अश्वतर हे दोन नाग; आणि नाग कर्कोटकही—(तेही तेथे एकत्र आले)।
Verse 35
पुष्पदंतः सुदंतश्च मूषको मूषकादनः । एलापत्रः सुपत्रश्च दीर्घास्यः पुष्पवाहनः
पुष्पदंत, सुदंत, मूषक, मूषकादन, एलापत्र, सुपत्र, दीर्घास्य आणि पुष्पवाहन—(हे नागही तेथे आले)।
Verse 36
एते चान्ये तथा नागास्तत्राऽयाताः सहस्रशः । पुत्रशोकाभिसतप्तं ज्ञात्वा तं पन्नगाधिपम्
हे आणि असेच इतर अनेक नाग हजारोंच्या संख्येने तेथे आले, पन्नगाधिप पुत्रशोकाने संतप्त आहे हे जाणून।
Verse 37
ततः संबोध्य ते सर्वे तमीशं पवनाशनम् । पूर्ववृत्तैः कथोद्भेदैर्दृष्टांतैर्विविधैरपि
मग ते सर्वजण पवनाशन नावाच्या त्या ईशतुल्य स्वामीला जागृत करून धीर देऊ लागले—पूर्ववृत्तांच्या कथा, प्रसंगोदाहरणे व विविध दृष्टांतांनी।
Verse 38
एवं संबोधितस्तैस्तु चिरात्पन्नगसत्तमः । अग्निदाह्यं ततश्चक्रे तस्य पुत्रस्य दुःखितः
अशा रीतीने त्यांच्याकडून समजावून सांगितल्यावरही, बराच वेळ गेल्यावर तो श्रेष्ठ पन्नग—पुत्रदुःखाने व्याकुळ—मग आपल्या पुत्राचा अग्निदाह (दाहसंस्कार) करण्याची व्यवस्था करू लागला।
Verse 39
जलदानस्य काले च सर्पान्सर्वानुवाच सः । सर्वान्नागान्प्रदानार्थं तोयस्य समुपस्थितान्
जलदानाच्या वेळी त्याने सर्व सर्पांना उद्देशून म्हटले—तोयप्रदानासाठी जमलेल्या सर्व नागांना तो संबोधू लागला।
Verse 40
नाहं तोयं प्रदास्यामि स्वपुत्रस्य कथंचन । भवद्भिः प्रेरितोऽप्येवं तथान्यैरपि बांधवैः
मी माझ्या स्वतःच्या पुत्रालाही कधीही पाणी देणार नाही—तुम्ही प्रवृत्त केले तरी, तसेच इतर बांधवांनी सांगितले तरी।
Verse 41
यावत्तस्य न दुष्टस्य मम पुत्रांतकारिणः । सदारपुत्रभृत्यस्य विहितो न परिक्षयः
जोपर्यंत त्या दुष्ट—माझ्या पुत्राचा घात करणाऱ्या—त्याच्या पत्नी, पुत्र व सेवकांसह नाशाचा विधी ठरत नाही, तोपर्यंत मी (तोयदान) करणार नाही।
Verse 42
एवमुक्त्वा ततः शेषः शोधयामास तं द्विजम् । येन संसूदितः पुत्रो दंडकाष्ठेन पाप्मना
असे बोलून मग शेषाने त्या द्विजाचा शोध घेण्यास सुरुवात केली—ज्या पाप्याने लाकडी दंडाने पुत्राचा वध केला होता।
Verse 43
ततः प्रोवाच तान्नागान्पार्श्वस्थान्पन्नगाधिपः । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे यांतु मे सुहृदुत्तमाः
त्यानंतर पन्नगाधिपाने जवळ उभ्या नागांना म्हटले—“हे माझ्या श्रेष्ठ सुहृदांनो, हाटकेश्वराच्या क्षेत्रात जा.”
Verse 44
पुत्रघ्नं तं निहत्याऽशु सकुटुम्बपरिग्रहम् । चमत्कारपुरं सर्वं भक्षणीयं ततः परम्
त्या पुत्रघ्नाला त्याच्या सर्व कुटुंब-परिवारासह त्वरित ठार करा; त्यानंतर संपूर्ण चमत्कारपुर नगरीही भक्षण करा।
Verse 45
तत्रैव वसतिः कार्या समस्तैः पन्नगोत्तमैः । यथा भूयो वसेन्नैव तथा कार्यं च तत्पुरम्
हे श्रेष्ठ पन्नगांनो! तुम्ही सर्वांनी तेथेच वस्ती करावी; आणि त्या नगराचे असे करावे की पुढे तेथे कधीही वस्ती होऊ नये।
Verse 46
एवमुक्तास्ततस्तेन नागाः प्राधान्यतः श्रुताः । गत्वाथ सत्वरं तत्र प्रथमं तं द्विजोत्तमम्
त्याने असे सांगितल्यावर, अग्रगण्य नागांनी ते वचन ऐकले; आणि ते त्वरित तेथे जाऊन प्रथम त्या श्रेष्ठ द्विजाजवळ पोहोचले।
Verse 47
देवरातसुतं सुप्तं भक्षयित्वा ततः परम् । तत्कुटुंबं समग्रं च क्रोधेन महतान्विताः
देवराताचा पुत्र झोपेत असताना भक्षण करून, नंतर ते महाक्रोधाने भरून त्याचे संपूर्ण कुटुंबही भक्षण करू लागले।
Verse 48
ततोऽन्यानपि संक्रुद्धा बालान्वृद्धान्कुमारकान् । भक्षयामासुः सर्वे ते तिर्यग्योनिगता अपि
मग ते सर्वे क्रुद्ध होऊन इतरांनाही—बालक, वृद्ध आणि कुमारांना—भक्षण करू लागले; तिर्यग्योनीत जन्मलेले असूनही त्यांनी तसेच केले।
Verse 49
एतस्मिन्नंतरे जातः पुरे तत्र सुदारुणः । आक्रंदो ब्राह्मणेंद्राणां सर्पभक्षणसंभवः
याच दरम्यान त्या नगरी अत्यंत भयंकर प्रकार घडला; सर्पांच्या भक्षणामुळे श्रेष्ठ ब्राह्मणांत करुण आक्रोश उठला।
Verse 50
तत्र भूमौ तथाऽन्यच्च यत्किंचिदपि दृश्यते । तत्सर्वं पन्नगैर्व्याप्तं रौद्रैः कृष्णवपुर्धरैः
तेथे भूमीवर आणि जे काही दिसत होते ते सर्व रौद्र स्वभावाचे, कृष्णवर्ण देहधारी नागांनी व्यापले होते।
Verse 51
एतस्मिन्नंतरे प्राप्ताः केचिन्मृत्युवशं गताः । विषसं घूर्णिताः केचित्पतिता धरणीतले
याच दरम्यान काही जण मृत्यूच्या अधीन झाले; तर काही विषामुळे गरगरत धरणीतलावर कोसळले।
Verse 52
अन्ये गृहादिकं सर्वं परित्यज्य सुतादि च । वित्रस्ताः परिधावंति वनमुद्दिश्य दूरतः
इतरांनी घरदार, सर्व संपत्ती आणि पुत्र-परिवार सोडून, भयभीत होऊन दूरच्या वनाकडे धाव घेतली।
Verse 53
अन्ये मंत्रविदो विप्राः प्रयतंते समंततः । मंदं धावंति संत्रस्ता गृहीत्वौषधयः परे
काही मंत्रविद् ब्राह्मण सर्व बाजूंनी प्रयत्न करू लागले; तर इतर भयग्रस्त होऊन औषधी घेऊन मंदगतीने धावू लागले।
Verse 54
एवं तत्पुरमुद्दिश्य सर्वे ते पन्नगोत्तमाः । प्रचरंति यथा कश्चिन्न तत्र ब्राह्मणो वसेत्
अशा रीतीने त्या नगरास उद्देशून ते सर्व श्रेष्ठ नाग असे संचार करू लागले की तेथे कोणताही ब्राह्मण राहू शकला नाही।
Verse 55
अथ शून्यं पुरं कृत्वा सर्वे ते पन्नगोत्तमाः । व्यचरन्स्वेच्छया तत्र तीर्थेष्वायतनेषु च
मग नगर रिकामे करून ते सर्व श्रेष्ठ नाग स्वेच्छेने तेथे तीर्थांमध्ये व पवित्र देवायतनांतही फिरू लागले।
Verse 56
न कश्चित्पन्नगः क्षेत्रात्त्यक्त्वा निर्याति बाह्यतः । प्रविशेन्न परः कश्चित्तत्र क्षेत्रे च मानवः
त्या पवित्र क्षेत्रातून बाहेर पडून कोणताही नाग बाहेर जात नसे, आणि दुसरा कोणताही मनुष्यही त्या क्षेत्रात प्रवेश करू शकत नसे।
Verse 57
व्यवस्थैवं समुद्भूता सर्पाणां मानुषैः सह । वधभक्षणजा न्योन्यं बाह्याभ्यंतरसंभवा
अशा प्रकारे सर्प आणि मनुष्य यांच्यात एक व्यवस्था निर्माण झाली; ती परस्पर वध व भक्षणातून उत्पन्न होऊन बाहेर-आत दोन्हीकडे घडत असे।
Verse 58
एतस्मिन्नंतरे शेषो मुक्त्वा दुःखं सुतोद्भवम् । प्रहृष्टः प्रददौ तोयं तस्य जातिभिरन्वितः
दरम्यान शेषनाग पुत्रोत्पन्न दुःखातून मुक्त होऊन हर्षित झाला आणि आपल्या नागकुलासह जल प्रदान करू लागला।
Verse 59
अथ ते ब्राह्मणाः केचित्सर्पेभ्यो भयविह्वलाः । सशोका दिङ्मुखान्याशु ते सर्वे संगता मिथः
तेव्हा काही ब्राह्मण सर्पांच्या भयाने व्याकुळ होऊन शोकाकुल झाले; त्यांनी त्वरेने दिशांकडे मुख वळविले आणि सर्वजण परस्परांत एकत्र जमले।
Verse 60
ततो वनं समाजग्मुस्त्रिजातो यत्र संस्थितः । हरलब्धवरो हृष्टः सुमहत्तपसि स्थितः
मग ते त्या वनात गेले जिथे त्रिजात निवास करीत होता—हर (शिव) कडून वर मिळवून हर्षित, आणि अतिमहान तपश्चर्येत दृढ स्थित।
Verse 61
स दृष्ट्वा ताञ्जनान्सर्वांस्तथा दुःखपरिप्लुतान् । पुत्रदारादिकं स्मृत्वा रुदतः करुणं बहु
सर्व लोकांना असे दुःखाने बुडालेले पाहून, आणि पुत्र-दारादींचे स्मरण करून, तो अत्यंत करुण होऊन फार रडला।
Verse 62
सोऽपि दुःखसमायुक्तो दृष्ट्वा तान्स्वपुरोद्भवान् । ब्राह्मणेंद्रांस्ततः प्राह बाष्पव्याकुललोचनः
तोही आपल्या नगरातून आलेल्यांना पाहून दुःखाने भरून गेला; मग अश्रूंनी व्याकुळ नेत्रांनी तो ब्राह्मणश्रेष्ठांना म्हणाला।
Verse 63
शृण्वंतु ब्राह्मणाः सर्वे वचनं मम सांप्रतम् । मया विनिर्गतेनैव तत्पुरात्तोषितो हरः
“हे सर्व ब्राह्मणहो, आता माझे वचन ऐका. मी त्या नगरातून बाहेर पडताच देव हर (शिव) प्रसन्न झाला आहे.”
Verse 64
तेन मह्यं वरो दत्तो वांछितो द्विजसत्तमाः । गृहीतो न मयाद्यापि प्रार्थयिष्यामि सांप्रतम्
म्हणून, हे द्विजश्रेष्ठांनो, मला इच्छित वरदान मिळाले आहे. तो मी अद्याप स्वीकारलेला नाही; आता मी तो मागेन।
Verse 65
यथा स्यात्संक्षयस्तेषां नागानां सुदुरात्मनाम् । यैः कृतं नः पुरं कृत्स्नमुद्रसं पापकर्मभिः
ज्यांच्या पापकर्मांनी आमचे संपूर्ण नगर उजाड व जनशून्य झाले, त्या अत्यंत दुष्ट नागांचा संहार होवो।
Verse 66
एवमुक्त्वाऽथ विप्रः स त्रिजातः परमेश्वरम् । प्रार्थयामास मे देव तं वरं यच्छ सांप्रतम्
असे बोलून तो त्रिजात ब्राह्मण परमेश्वरास प्रार्थना करू लागला— “माझ्या देवा, तो वर आता द्या।”
Verse 67
ततः प्रोवाच देवेशः प्रार्थयस्व द्रुतं द्विज । येनाभीष्टं प्रयच्छामि यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्
तेव्हा देवेश म्हणाला— “लवकर माग, हे द्विजा; ज्यायोगे मी तुझे अभिष्ट देईन, जरी ते अत्यंत दुर्लभ असले तरी।”
Verse 68
त्रिजात उवाच । नागैरस्मत्पुरं कृत्स्नं कृतं जनविवर्जितम् । तत्तस्मात्ते क्षयं यांतु सर्वे वृषभवाहन
त्रिजात म्हणाला— “नागांनी आमचे संपूर्ण नगर जनविवर्जित केले आहे. म्हणून, हे वृषभवाहन प्रभो, ते सर्व नष्ट होवोत।”
Verse 69
येन तत्पूर्यते विप्रैर्भूयोऽपि सुरसत्तम । ममापि जायते कीर्तिः स्वस्थानोद्धरणोद्भवा
ज्यायोगे ती पुरी पुन्हा विप्रांनी परिपूर्ण होईल, हे सुरश्रेष्ठ; आणि माझ्याही स्वस्थानोद्धारातून उत्पन्न कीर्ती प्रकट होईल।
Verse 70
श्रीभगवानुवाच । नायुक्तं विहितं विप्र पन्नगैस्तैर्महात्मभिः । निर्दोषश्चापि पुत्रोऽत्र येषां विप्रेण सूदितः
श्रीभगवान म्हणाले—हे विप्र, त्या महात्मा पन्नगांनी घालून दिलेले ते विधान योग्य नाही; कारण येथे निर्दोष पुत्रही विप्राच्या हातून मारला गेला आहे।
Verse 71
विशेषेण द्विजश्रेष्ठ संप्राप्ते पंचमीदिने । तत्राऽपि श्रावणे मासि पूज्यंते यत्र पन्नगाः
हे द्विजश्रेष्ठ, विशेषतः पंचमी तिथी आली की—आणि खासकर श्रावण महिन्यात—त्या स्थानी पन्नगांची (नागांची) पूजा होते।
Verse 72
तस्मात्तेऽहं प्रवक्ष्यामि सिद्धमंत्रमनुत्तमम् । यस्योच्चारणमात्रेण सर्प्पाणां नश्यते विषम्
म्हणून मी तुला एक अनुपम सिद्ध मंत्र सांगतो; ज्याच्या केवळ उच्चारणाने सर्पांचे विष नष्ट होते।
Verse 73
तं मंत्रं तत्र गत्वा त्वं तद्विप्रैरखिलैर्वृतः । श्रावयस्व महाभाग तारशब्देन सर्वशः
हे महाभाग, तेथे जाऊन त्या सर्व विप्रांनी वेढलेला असताना, ‘तार’ शब्दासह तो मंत्र सर्वत्र ऐकव।
Verse 74
तं श्रुत्वा ये न यास्यंति पातालं पन्नगाधमाः । युष्मद्वाक्याद्भविष्यंति निर्विषास्ते न संशयः
हे ऐकूनही जे अधम नाग पाताळाला जाणार नाहीत, ते तुमच्या वचन-प्रभावाने निर्विष होतील; यात संशय नाही.
Verse 75
त्रिजात उवाच । ब्रूहि तं मे महामंत्रं सर्वतीक्ष्णविनाशनम् । येन गत्वा निजं स्थानं सर्पानुत्सादयाम्यहम्
त्रिजात म्हणाला—मला तो महामंत्र सांग, जो सर्व तीक्ष्ण संकटांचा नाश करतो; ज्याने मी माझ्या स्थानी जाऊन सर्पांना वश करीन.
Verse 76
श्रीभगवानुवाच । गरं विषमिति प्रोक्तं न तत्रास्ति च सांप्रतम् । मत्प्रसादात्त्वया ह्येतदुच्चार्यं ब्राह्मणोत्तम
श्रीभगवान म्हणाले—‘गर’ म्हणजे जे विष म्हणतात, ते आता तिथे राहणार नाही. माझ्या प्रसादाने, हे ब्राह्मणोत्तम, हे तुझ्याकडून उच्चारले जावे.
Verse 77
न गरं न गरं चैतच्छ्रुत्वा ये पन्नगाधमाः । तत्र स्थास्यंति ते वध्या भविष्यंति यथासुखम्
‘विष नाही, विष नाही’ असे ऐकून ते अधम नाग तिथेच थांबतील; ते वधयोग्य ठरतील आणि योग्य तसा परिणाम भोगतील.
Verse 78
अद्यप्रभृति तत्स्थानं नगराख्यं धरातले । भविष्यति सुविख्यातं तव कीर्तिविवर्धनम्
आजपासून धरातलावरील ते स्थान ‘नगरा’ या नावाने प्रसिद्ध होईल; ते सर्वत्र विख्यात होऊन तुझी कीर्ती वाढवील.
Verse 79
तथान्योपि च यो विप्रो नागरः शुद्धवंशजः । नगराख्येन मंत्रेण अभिमंत्र्य त्रिधा जलम्
तसेच दुसराही जो ब्राह्मण—नागर व शुद्ध वंशात जन्मलेला—‘नागर’ नामक मंत्राने जल त्रिवार अभिमंत्रित करून…
Verse 80
प्राणिनं काल संदष्टमपि मृत्युवशंगतम् । प्रकरिष्यति जीवाढ्यं प्रक्षिप्य वदने स्वयम्
काळाने दंशिलेला, मृत्यूच्या वशात गेलेला प्राणीही—हा त्र्यक्षरी मंत्र स्वतः मुखात ठेवला असता—त्याला पुन्हा जीवंत करून जीवनसमृद्ध करतो।
Verse 81
अन्यत्रापि स्थितो मर्त्यो मंत्रमेतं त्रिरक्षरम् । यः स्मरिष्यति संसुप्तो न हिंस्यः स्यादहेर्हि सः
इतरत्र असलेला मर्त्यही जो हा त्र्यक्षरी मंत्र स्मरतो—झोपेतसुद्धा—तो सर्पाकडून कधीही हिंसित होत नाही।
Verse 82
स्थावरं जंगमं वापि कृत्रिमं वा गरं हि तत् । तदनेन च मंत्रेण संस्पृष्टं त्वमृतायितम्
स्थावर वा जंगमातून उत्पन्न, किंवा कृत्रिमरीत्या तयार केलेले जे काही विष—या मंत्राच्या स्पर्शाने ते अमृततुल्य होते।
Verse 83
अजीर्णप्रभवा रोगा ये चान्ये जठरोद्भवाः । मंत्रस्यास्य प्रभावेन सर्वे यांति द्रुतं क्षयम्
अजीर्णातून होणारे रोग आणि पोटातून उद्भवणारे इतर विकार—या मंत्राच्या प्रभावाने—सर्व लवकर नष्ट होतात।
Verse 84
एवमुक्त्वाऽथ तं विप्रं भगवान्वृषभध्वजः । जगामादर्शनं पश्चाद्यथा दीपो वितैलकः
असे बोलून वृषभध्वज भगवान् (शिव) त्या ब्राह्मणापुढून मग अदृश्य झाले—जसा तेल संपल्यावर दिवा विझतो।
Verse 85
त्रिजातोऽपि समं विप्रैर्हतशेषैस्तु तैर्द्रुतम् । जगाम संप्रहृष्टात्मा चमत्कारपुरं प्रति
मग त्रिजातही—उरलेला धोका झटपट दूर करणाऱ्या त्या ब्राह्मणांसह—हर्षित मनाने चमत्कारपूरकडे निघाला।
Verse 86
एवं ते ब्राह्मणाः सर्वे त्रिजातेन समन्विताः । न गरं न गरं प्रोच्चैरुच्चरंतः समाययुः
अशा रीतीने त्रिजातासह ते सर्व ब्राह्मण चालत चालत मोठ्याने पुन्हा पुन्हा म्हणत होते—“गर नाही, गर नाही!”
Verse 87
हाटकेश्वरजं क्षेत्रं यत्तद्व्याप्तं समंततः । रौद्रैराशीविषैः क्रूरैः शेषस्यादेशमाश्रितेः
हाटकेश्वराचे ते पवित्र क्षेत्र सर्व बाजूंनी भयंकर, क्रूर विषारी सर्पांनी व्यापले होते; ते शेषनागाच्या आज्ञेवर चालत होते।
Verse 88
अथ ते पन्नगाः श्रुत्वा सिद्धमंत्र शिवोद्भवम् । निर्विषास्तेजसा हीनाः समन्तात्ते प्रदुद्रवुः
मग ते सर्प शिवोद्भव सिद्ध मंत्र ऐकताच विष व तेज हरपून सर्व दिशांनी पळून गेले।
Verse 89
वल्मीकान्केचिदासाद्य चित्ररंध्रांतरोद्भवान् । अन्ये चापि प्रजग्मुश्च पातालं दंदशूककाः
काही दंदशूक सर्प विचित्र अंतर्गत रंध्रांनी युक्त वारुळात शिरले; आणि इतर रेंगाळणारे नागही पाताळलोकी गेले।
Verse 90
ये केचिद्भयसंत्रस्ता वार्द्धक्येन निपीडिताः । वालत्वेन तथा चान्ये शक्नुवंति न सर्पितुम्
काही भयाने अतिशय त्रस्त होते; काही वार्धक्याने पीडित होते; आणि काही बाल्यामुळे रांगूही शकत नव्हते।
Verse 91
ते सर्वे ब्राह्मणेन्द्रैस्तैः कृतस्य प्रतिकारकैः । निहताः पन्नगास्तत्र दंडकाष्ठैः सहस्रशः
ते सर्व पन्नग तेथे, कृत्याचा प्रतिकार करणाऱ्या त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी दंडकाष्ठांनी हजारोंनी ठार केले।
Verse 92
एवमुत्साद्य तान्सर्वान्ब्राह्मणास्ते गतव्यथाः । तं त्रिजातं पुरस्कृत्य स्थानकृत्यानि चक्रिरे
अशा रीतीने सर्वांचा नाश करून ते ब्राह्मण व्यथामुक्त झाले; त्रिजाताला अग्रस्थानी ठेवून त्यांनी त्या स्थळाची पवित्र कृत्ये केली।
Verse 93
एवं तन्नगरं जातमस्मात्कालादनंतरम् । देवदेवस्य भर्गस्य प्रसादेन द्विजोत्तमाः
हे द्विजोत्तमा! देवदेव भर्गाच्या प्रसादाने, यानंतर अल्पकाळातच ते नगर वसले।
Verse 94
एतद्यः पठते नित्यमाख्यानं नगरोद्भवम् । न तस्य सर्पजं क्वापि कथंचिज्जायते भयम्
जो भक्तिभावाने नगरोत्पत्तीचे हे आख्यान नित्य पठण करतो, त्याला कुठेही कधीही सर्पजन्य भय होत नाही।
Verse 114
इति श्रीस्कादे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये नगरसंज्ञोत्पत्तिवर्णनंनाम चतुर्दशोत्तरशततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यात ‘नगरसंज्ञोत्पत्तिवर्णन’ नावाचा ११४ वा अध्याय समाप्त झाला।