Adhyaya 24

Verse 1

। सूत उवाच । तत्र विष्णुपदं नाम तीर्थं तीर्थे शुभे स्थितम् । अपरं ब्राह्मणश्रेष्ठाः सर्वपातकनाशनम्

सूत म्हणाले—त्या शुभ तीर्थप्रदेशात ‘विष्णुपद’ नावाचे तीर्थ आहे; हे ब्राह्मणश्रेष्ठांनो, ते दुसरे तीर्थ सर्व पातकांचा नाश करणारे आहे।

Verse 2

अयने दक्षिणे प्राप्ते यस्तत्पूज्य समाहितः । निवेदयेत्तथात्मानं सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः

दक्षिणायन प्राप्त झाल्यावर जो मन एकाग्र करून त्या (विष्णुपद)ची पूजा करतो आणि दृढ श्रद्धेसह तेथे स्वतःला सम्यक अर्पण करतो,

Verse 3

स मृतोऽप्ययने याम्ये तद्विष्णोः परमं पदम् । प्राप्नोति नात्र संदेहस्तत्प्रभावाद्द्विजोत्तमाः

तो दक्षिणायनकाळी मृत्यू आला तरी तो त्या विष्णूचे परम पद प्राप्त करतो; हे द्विजोत्तमांनो, यात संशय नाही—असा त्याचा प्रभाव आहे।

Verse 4

तथा चैवोत्तरे प्राप्ते पूजयित्वा यथाविधि । सम्यङ्निवेदयेद्भक्त्या आत्मानं यः समाहितः । सोऽपि विष्णोः पदं पुण्यं प्राप्य संजायते सुखी

तसेच उत्तरायण प्राप्त झाल्यावर जो मन संयमित ठेवून विधिपूर्वक पूजा करतो आणि भक्तीने स्वतःला सम्यक अर्पण करतो, तोही विष्णूचे पुण्य पद प्राप्त करून सुखी होतो।

Verse 5

ऋषय ऊचुः । कथं तत्र पदं जातं विष्णोरव्यक्तजन्मनः । कथं निवेद्यते तत्र सम्यगात्माऽ यनद्वये

ऋषी म्हणाले—अव्यक्त-जन्म असलेल्या विष्णूचे ते ‘पदचिन्ह’ तेथे कसे उत्पन्न झाले? आणि अयन-द्वयात (उत्तरायण-दक्षिणायण) तेथे आत्मनिवेदन योग्य रीतीने कसे करावे?

Verse 6

तस्मिन्दृष्टेऽथवा स्पृष्टे यत्फलं लभ्यते नरैः । तत्सर्वं सूतज ब्रूहि परं कौतृहलं हि नः

त्याचे केवळ दर्शन किंवा स्पर्श केल्याने मनुष्यांना जे फळ मिळते, ते सर्व, हे सूतपुत्रा, आम्हांस सांग; कारण आमचे कौतूहल फार आहे.

Verse 7

सूत उवाच । बलिर्बद्धो यदा तेन विष्णुना प्रभविष्णुना । तदा क्रमैस्त्रिभिर्व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम्

सूत म्हणाला—जेव्हा त्या सर्वसमर्थ विष्णूने बलिला बांधले, तेव्हा तीन पावलांनी चराचरांसह त्रैलोक्य व्यापले गेले.

Verse 8

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे संन्यस्तः प्रथमः क्रमः । महर्लोके द्विती यस्तु तदा तेन महात्मना

हाटकेश्वराच्या पवित्र क्षेत्रात पहिला क्रम ठेवला गेला; आणि दुसरा क्रम त्या महात्म्याने तेव्हा महर्लोकात स्थापित केला.

Verse 9

तृतीयस्य समुद्योगं यदा चक्रे स चक्रधृक् । तदा भिन्नं द्विजश्रेष्ठा ब्रह्मांडं लघुतां गतम्

जेव्हा चक्रधारी प्रभूने तिसरा क्रम उचलण्याचा उद्योग केला, तेव्हा, हे द्विजश्रेष्ठांनो, ब्रह्मांड भेदले गेले आणि जणू लहान झाले.

Verse 10

पादाग्रेणाथ संभिन्ने ब्रह्मांडे निर्मलं जलम् । अंगुष्ठाग्रेण संप्राप्तं क्रमेण धरणीतले

प्रभूच्या पादाग्राने ब्रह्मांड भेदले गेले तेव्हा निर्मळ जल प्रकट झाले; आणि त्यांच्या अँगठ्याच्या अग्राने ते क्रमाक्रमाने धरणीतलावर आले।

Verse 11

ब्रह्मलोकं तदा कृत्स्नं प्लावयित्वा जलं हि तत् । शुद्धस्फटिकसंकाशं कुन्देन्दुसदृशद्युति । मत्स्यकच्छपसंकीर्णं ग्राहयूथैः समाकुलम्

ते जल तेव्हा संपूर्ण ब्रह्मलोकाला प्लावून गेले। ते शुद्ध स्फटिकासारखे तेजस्वी, कुंदपुष्प व चंद्रासारखे उजळ; मत्स्य व कच्छपांनी भरलेले आणि ग्राहांच्या थव्यांनी गजबजलेले होते।

Verse 12

ततः प्रभृति सा लोके गंगा विष्णुपदी स्मृता । पवित्रमपि तत्क्षेत्रं नयन्ती सा पवित्रताम्

त्या वेळेपासून ती लोकी ‘गंगा’—‘विष्णुपदी’ म्हणून स्मरली जाते. जे क्षेत्र आधीच पवित्र आहे, त्यालाही ती अधिक पवित्रतेकडे नेते।

Verse 13

एवं विष्णोः पदं तत्र संजातं मुनिसत्तमाः । सर्वपापहरं पुंसां तदा विष्णुपदी स्मृता

अशा रीतीने, हे मुनिश्रेष्ठांनो, तेथे विष्णूचे पदचिन्ह प्रकट झाले. ते मनुष्यांचे सर्व पाप हरून नेणारे असल्याने तेव्हा ते ‘विष्णुपदी’ म्हणून स्मरले गेले।

Verse 14

यस्तस्यां श्रद्धया युक्तः स्नानं कृत्वा यथोदितम् । स्पर्शयेत्तत्पदं विष्णोः स याति परमं पदम्

जो श्रद्धायुक्त होऊन तेथे यथाविधी स्नान करतो आणि विष्णूच्या त्या पदचिन्हाचा स्पर्श करतो, तो परम पदाला प्राप्त होतो।

Verse 15

यस्तत्रकुरुते श्राद्धं सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः । स्नात्वा विष्णुपदीतोये गयाश्राद्धफलं लभेत्

जो मनुष्य तेथे सम्यक् श्रद्धेसह श्राद्ध करतो, तो विष्णुपदीच्या जलात स्नान करून प्रसिद्ध गया-श्राद्धाचे फळ प्राप्त करतो.

Verse 16

माघमासे नरः स्नानं प्रातरुत्थाय तत्र यः । करोति सततं मर्त्यः स प्रयागफलं लभेत्

माघ महिन्यात जो मनुष्य पहाटे उठून तेथे सतत स्नान करतो, तो प्रयागसमान पुण्यफळ प्राप्त करतो.

Verse 17

अथवा वत्सरं यावत्क्षणं कृत्वात्र भक्तितः । तत्र स्नानं च यः कुर्यात्स मुक्तिं लभते नरः

किंवा क्षणभर असो वा वर्षभर—जो भक्तिभावाने तेथे स्नान करतो, तो मनुष्य मुक्ती प्राप्त करतो.

Verse 18

यस्यास्थीनि जले तत्र क्षिप्यंते मनुजस्य च । अपि पाप समाचारः स प्राप्नोति परां गतिम्

ज्याच्या अस्थी तेथील जलात विसर्जित केल्या जातात, तो पापाचारी असला तरी परम गती प्राप्त करतो.

Verse 19

अपि पक्षिपतंगा ये पशवः कृमयो मृगाः । प्रविष्टाः सलिले तस्मिंस्तृषार्ता भक्तिवर्जिताः

पक्षी व कीटकही—पशू, कृमी व मृग—केवळ तहानेने व्याकुळ होऊन, भक्तिविना देखील, त्या जलात प्रवेश करतात.

Verse 20

तेऽपि पापविनिर्मुक्ता देहांते चातिदुर्लभम् । चक्रिणस्तत्पदं यांति जरामरणवर्जितम्

तेही पापमुक्त होऊन, देहान्ती चक्रधारी प्रभूचे ते अत्यंत दुर्लभ परम पद प्राप्त करतात, जे जरा-मरणरहित आहे।

Verse 21

किं पुनः श्रद्धयोपेताः पर्वकाल उपस्थिते । दत्त्वा दानं द्विजेन्द्राणां नरा वेदविदां द्विजाः

मग काय सांगावे—पर्वकाळ उपस्थित असता श्रद्धायुक्त लोक वेदविद् श्रेष्ठ द्विजेंद्र ब्राह्मणांना दान देतात, तेव्हा पुण्य किती अधिक होते!

Verse 22

तत्र गाथा पुरा गीता नारदेन महर्षिणा । विष्णुपद्याः समालोक्य प्रभावं पापनाशनम्

याच संदर्भात, विष्णुपदीची पापनाशक महिमा व प्रभाव पाहून महर्षी नारदांनी पूर्वी एक गाथा गायिली होती।

Verse 23

किं व्रतैर्नियमैर्वापि तपोभिर्विविधैर्मखैः । कृतैर्विष्णुपदीतोये संस्थिते धरणीतले

धरणीतलावर विष्णुपदीचे पवित्र जल असताना, व्रत-नियम, विविध तप किंवा अनेक यज्ञ यांची काय गरज?

Verse 24

एकः सर्वेषु तीर्थेषु स्नानं मर्त्यः समाचरेत् । एको विष्णुपदीतोये स्नाति द्वाभ्यां समं फलम्

एखादा मर्त्य सर्व तीर्थांत स्नान करील तर ते एक (मात्रा) फल; पण विष्णुपदीच्या जलात एकदा स्नान केल्यास त्या सर्वांच्या योगाइतके फल मिळते।

Verse 25

एको दानानि सर्वाणि ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति । एको विष्णुपदीतोये स्नाति द्वाभ्यां समं हि तत्

जो ब्राह्मणांना सर्व प्रकारची दाने देतो, त्याचे जे पुण्यफळ; तेच फळ विष्णुपदी तीर्थजलात एकदा स्नान केल्यानेही सम होते।

Verse 26

पञ्चाग्निसाधको ग्रीष्मे वर्षास्वाकाशमाश्रितः । जलाश्रयश्च हेमंत एकः स्यात्पुरुषः क्षितौ

पृथ्वीवर एखादा पुरुष ग्रीष्मात पंचाग्नि-साधना करील, पावसात उघड्या आकाशाखाली राहील, आणि हेमंतात जलात आश्रय घेईल—अशी ऋतुनुसार कठोर तपश्चर्या करील।

Verse 27

अन्यो विष्णुपदीतोये स्नात्वा विष्णुपदं स्पृशेत् । तावुभावपि निर्दिष्टौ समौ पुरुषसत्तमौ

दुसरा, विष्णुपदीच्या जलात स्नान करून विष्णूच्या पदचिन्हास स्पर्श करील; हे दोघेही समान सांगितले आहेत—पुरुषोत्तम।

Verse 28

एकांतरोपवासी य एकः स्याज्जीवितावधि । एकोविष्णुपदीतोये स्नाति द्वाभ्यां समं फलम्

जो आयुष्यभर एक दिवसाआड उपवास करतो, त्याचे जे फळ; तेच फळ विष्णुपदीच्या जलात एकदा स्नान केल्यानेही दोघांइतके सम होते।

Verse 29

त्रिरात्रोपोषितस्त्वेको यावद्वर्षशतं नरः । एको विष्णुपदीतोये स्नाति द्वाभ्यां समं फलम्

जो मनुष्य शंभर वर्षे वारंवार त्रिरात्र उपवास करतो, त्याचे जे फळ; तेच फळ विष्णुपदीच्या जलात एकदा स्नान केल्यानेही दोघांइतके सम होते।

Verse 30

सूत उवाच । एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठो नारदो द्विजसत्तमाः । विरराम मुनीनां स बहूनां पुरतोऽसकृत्

सूत म्हणाले—असे बोलून मुनिश्रेष्ठ नारद अनेक ऋषी व श्रेष्ठ ब्राह्मणांच्या समोर वारंवार उपदेश करून विराम पावले।

Verse 31

तस्मात्सर्व प्रयत्नेन स्नानं तत्र समाचरेत । संस्पृशेच्च पदं विष्णोर्य इच्छेच्छ्रेय आत्मनः

म्हणून सर्व प्रयत्नाने तेथे स्नान करावे; आणि जो स्वतःच्या परम कल्याणाची इच्छा करतो, त्याने विष्णूच्या पादचिन्हास श्रद्धेने स्पर्श करावा।

Verse 32

ऋषय ऊचुः । यदेतद्भवता प्रोक्तमात्मानं विनिवेदयेत् । विष्णोः पदस्य संप्राप्ते अयने दक्षिणोत्तरे

ऋषी म्हणाले—आपण जे सांगितले की विष्णूच्या पादचिन्हाजवळ पोहोचल्यावर, दक्षिणायन वा उत्तरायणाच्या काळी, स्वतःला अर्पण करावे—

Verse 33

तत्केन विधिना सूत मन्त्रैश्च वद सत्वरम् । वयं येन च तत्कुर्मः सर्वं भक्तिसमन्विताः

हे सूत, ते कोणत्या विधीने आणि कोणत्या मंत्रांनी करावे—लवकर सांगा; ज्यायोगे आम्ही सर्वजण भक्तियुक्त होऊन ते करू शकू।

Verse 34

सूत उवाच । दक्षिणे चोत्तरे चापि संप्राप्ते चायनद्वये । पूजयित्वा पदं विष्णोरिमं मन्त्रमुदीरयेत्

सूत म्हणाले—दक्षिणायन किंवा उत्तरायण—या दोन्ही अयनांपैकी जेव्हा कोणतेही येईल—तेव्हा विष्णूच्या पादचिन्हाची पूजा करून हा मंत्र उच्चारावा।

Verse 35

षण्मासाभ्यंतरे मृत्युर्यद्यकस्माद्भवेन्मम । तत्ते पदं गतिर्मे स्यादहं ते भृत्यतां गतः

जर सहा महिन्यांच्या आत माझा अकस्मात् मृत्यू झाला, तर तुझे ते पवित्र चरणच माझे शरण व गती होवो; मी तुझ्या सेवकत्वास प्राप्त झालो आहे।

Verse 36

एवं प्रोच्य हरिं पश्चात्पूजयेद्ब्राह्मणांस्ततः । अथ तैः सममश्नीयात्ततः प्राप्नोति सद्गतिम्

अशा रीतीने हरिला निवेदन करून नंतर ब्राह्मणांचे पूजन करावे; मग त्यांच्या संगतीने भोजन करावे—यामुळे सद्गती प्राप्त होते।