Adhyaya 3

Verse 1

। सूत उवाच । ततः प्रणम्य भूयः स वसिष्ठं मुनिपुंगवम् । ययौ तत्र सुतास्तस्य यत्र ते शतसंख्यकाः

॥ सूत म्हणाला ॥ मग तो पुन्हा मुनिश्रेष्ठ वसिष्ठांना प्रणाम करून तेथे गेला, जिथे त्यांच्या शेकडो पुत्रांची उपस्थिती होती।

Verse 2

तानपि प्राह नत्वा स तमेवार्थं नराधिपः । वसिष्ठवचनं कृत्स्नं तस्य तैरपि शंसितम्

त्यांनाही नमस्कार करून राजाने त्याच विषयावर बोलले; आणि वसिष्ठांचे संपूर्ण वचन त्या शिष्यांनीही मान्य करून सांगितले।

Verse 3

ततस्तान्स पुनः प्राह युष्माकं जनकोऽधुना । अशक्तो मा दिवं नेतुं सशरीरं विसर्जितः

मग तो त्यांना पुन्हा म्हणाला—“तुमचे पिता आता मला ह्याच देहासह स्वर्गात नेण्यास अशक्त असल्याने कार्यातून दूर केले गेले आहेत।”

Verse 4

तस्माद्यदि न मां यूयं याजयिष्यथ सांप्रतम् । परित्यज्य करिष्यामि शीघ्रमन्यं पुरोहितम्

“म्हणून जर तुम्ही आत्ताच माझा यज्ञ करविला नाही, तर तुम्हाला सोडून मी लवकरच दुसरा पुरोहित नेमीन।”

Verse 5

यो मां यज्ञप्रभावेन नयिष्यति सुरालयम् । अनेनैव शरीरेण सहितं गुरुपुत्रकाः

“हे गुरुपुत्रांनो! जो यज्ञाच्या प्रभावाने मला ह्याच देहासह देवालयात (स्वर्गात) नेईल, मी त्याच्याकडे वळेन।”

Verse 6

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सर्वे ते मुनिसत्तमाः । परं कोपं समाविष्टास्तमूचुः परुषाक्षरैः

त्याचे ते वचन ऐकून ते सर्व मुनिश्रेष्ठ परम क्रोधाने भरून गेले आणि त्याला कठोर शब्दांनी बोलले.

Verse 7

यस्मात्त्वया गुरुस्त्यक्तो हितकृत्पापवानसि । तस्माद्भवाधुना पाप चंडालो लोकनिंदितः

तू हित करणाऱ्या गुरूचा त्याग केला आहेस, म्हणून तू पापी आहेस; म्हणून, हे पापा, आता लोकनिंदित चांडाळ हो.

Verse 8

अथ तद्वचनांते स तत्क्षणात्पृथिवीपतिः । बभूवांत्यजरूपाढ्यो विकृताकारदेहभृत्

त्या वचनांच्या शेवटी तो पृथ्वीपती तत्क्षणी अंत्यज-रूप धारण करून विकृत आकाराचा देहधारी झाला.

Verse 9

यवमध्यः कृशग्रीवः पिंगाक्षो भुग्ननासिकः । कृष्णांगः शंकुवर्णश्च दुर्गंधेन समावृतः

तो अरुंद कटीचा, कृश ग्रीवेचा, पिंगट डोळ्यांचा, मोडक्या नाकाचा झाला; काळ्या अंगांचा, फिकट वर्णाचा आणि दुर्गंधाने आच्छादित झाला.

Verse 10

अथात्मानं समालोक्य विकृतं स नराधिपः । चण्डालधर्मिणं सद्यो लज्जयाऽधोमुखः स्थितः

मग स्वतःला विकृत झालेला पाहून तो नराधिप—आता चांडाळधर्माचा आचरणकर्ता—लज्जेने तत्क्षणी मान खाली घालून उभा राहिला.

Verse 11

याहियाहीति विप्रैस्तैर्भर्त्स्यमानो मुहुर्मुहुः । सर्वतः सारमेयैश्च क्लिश्यमानो निरर्गलैः । काककोकिलसंकाशो जीर्णवस्त्रावगुंठितः

त्या ब्राह्मणांकडून 'जा! जा!' असे म्हणून वारंवार धिक्कारला गेल्यावर आणि चोहोबाजूंनी मोकाट कुत्र्यांकडून त्रास दिला गेल्यावर, जुन्या वस्त्रांनी झाकलेला तो कावळ्यासारखा किंवा कोकिळेसारखा दिसत होता.

Verse 12

ततः स चिन्तयामास दुःखेन महता वृतः । किं करोमि क्व गच्छामि कथं शांतिर्भविष्यति

त्यानंतर अत्यंत दुःखाने ग्रासलेल्या त्याने विचार केला: "मी काय करू? कुठे जाऊ? मला शांती कशी मिळेल?"

Verse 13

किं मयैतत्सुमूर्खेण वांछितं दुर्लभं पदम् । तत्प्रभावेन विभ्रष्टः कुलधर्मोऽपि मे स्वकः

"मी केवढा महामूर्ख, मी त्या दुर्लभ पदाची इच्छा का केली? त्याच्या प्रभावामुळे माझा स्वतःचा कुलधर्मही नष्ट झाला आहे."

Verse 14

किं जलं प्रविशाम्यद्य किं वा दीप्तं हुताशनम् । भक्षयामि विषं किं वा कथं स्यान्मृत्युरद्य मे

"आज मी पाण्यात प्रवेश करू का? की पेटलेल्या अग्नीत उडी घेऊ? किंवा विष खाऊ? आज मला मृत्यू कसा येईल?"

Verse 15

अनेन वपुषा दारान्वीक्षयिष्यामि तान्कथम् । तादृशेन शरीरेण याभिः संक्रीडितं मया

"ज्यांच्याशी मी त्या (पूर्वीच्या) शरीराने क्रीडा केली होती, त्या माझ्या पत्नींकडे मी या (विद्रूप) शरीराने कसे पाहू?"

Verse 16

कथं पुत्रांस्तथा पौत्रान्सुहृत्संबंधिबांधवान् । वीक्षयिष्यामि तान्भूयस्तथान्यं सेवकं जनम्

मी माझ्या पुत्रांना, पौत्रांना, सुहृदांना, नातलगांना व बांधवांना—आणि तसेच माझ्या इतर सेवकजनांना—पुन्हा कसा सामोरा जाईन?

Verse 17

तेऽद्य मामीदृशं श्रुत्वा हर्षं यास्यंति निर्भयाः

आज मी अशी अवस्था प्राप्त झालो हे ऐकून ते निर्भय होऊन हर्षित होतील।

Verse 18

ये मया तर्पिता दानैर्ब्राह्मणा वेदपारगाः । तेऽद्य मामीदृशं श्रुत्वा संभविष्यंति दुःखिताः

ज्या वेदपारंगत ब्राह्मणांना मी दानांनी तृप्त केले, ते आज मी अशी अवस्था प्राप्त झालो हे ऐकून निश्चयच दुःखी होतील।

Verse 19

तथा ये सुहृदोऽभीष्टा नित्यं मम हिते रताः । कामवस्थां प्रयास्यन्ति दृष्ट्वा मां स्थितमीदृशम्

आणि माझे प्रिय सुहृद, जे नेहमी माझ्या हितासाठी रत असतात, मला अशी अवस्था घेऊन उभा पाहून व्याकुळ दुःखद दशेला पोहोचतील।

Verse 20

भद्रजात्या गजा ये मे मदान्धाः षष्टिहायनाः । मया विना मिथो युद्धे कस्तानद्य नियोक्ष्यति

माझे ते भद्रजात गज—मदाने अंध, साठ वर्षांचे—परस्पर युद्ध करू लागले तर आज माझ्याविना त्यांना कोण आवरेल व कामी लावेल?

Verse 21

अश्वास्तित्तिरकल्माषाः सुदांताः सादिभिर्दृढैः । कस्तांश्चित्रपदन्यासैर्नियाम्यति मया विना

माझे घोडे—तित्तिर व कल्माष वर्णाचे, सुशिक्षित व दृढ लगामेने आवरलेले—माझ्याविना त्यांच्या चित्र पदन्यासाने त्यांना कोण आवरेल?

Verse 22

तथा मे भृत्यवर्गास्ते कुलीना युद्धदुर्मदाः । मां विना कस्य यास्यंति समीपेऽद्य सुदुःखिताः

आणि माझा भृत्यवर्ग—कुलीन, युद्धात दर्पित—माझ्याविना आज अतिदुःखी होऊन कोणाच्या जवळ जाईल?

Verse 23

संख्याहीनस्तथा कोशस्तादृङ्मे बहुरत्नभाक् । कस्य यास्यति संभोगं मया हीनस्तु रक्षितः

आणि माझा कोशही—अनेक रत्नांनी परिपूर्ण—संख्येने कमी होईल; माझ्याविना तो कोणाच्या रक्षणाखाली सुखभोग व सुरक्षितता मिळवील?

Verse 24

तथा मे संख्यया हीनं धान्यं गोजाविकं महत् । भविष्यति कथं हीनं मयाभीष्टैस्तु रक्षितम्

तसेच माझे मोठे साठे—धान्य, गायी व शेळ्या-मेंढ्या—संख्येने कमी होतील; जे मी व माझ्या विश्वासू जनांनी राखले, ते कसे कमी होईल?

Verse 25

एवं बहुविधं राजा स विलप्य च दुःखितः । जगाम नगराभ्याशं पद्भ्यामेव शनैःशनैः

अशा रीतीने तो राजा अनेक प्रकारे विलाप करीत, दुःखाने व्याकुळ होऊन, पायीच हळूहळू नगराच्या उपनगराकडे निघून गेला.

Verse 26

ततो रात्रौ समासाद्य स्वं पुरं जनवर्जितम् । द्वारे स्थित्वा समाहूय पुत्रं मंत्रिभिरन्वितम्

त्यानंतर तो रात्री आपल्या नगरास आला; ते नगर जनशून्य झाले होते। द्वारी उभा राहून मंत्र्यांसह पुत्रास बोलाविले।

Verse 27

कथयामास वृत्तांतं सर्वं शापसमुद्भवम् । दूरे स्थितः स पुत्राणां वसिष्ठस्य महात्मनः

शापातून उद्भवलेला सर्व वृत्तांत त्याने सांगितला. महात्मा वसिष्ठांच्या पुत्रांपासून तो दूरच उभा राहिला.

Verse 28

वज्रपातोपमं वाक्यं तेऽपि तस्य निशम्य तत् । बाष्पपर्याकुलैरास्यै रुरुदुः शोकसंयुताः

त्याचे वचन वज्रपातासारखे होते; ते ऐकून तेही रडू लागले. अश्रूंनी मुख व्याकुळ झाले, शोकाने भरून गेले.

Verse 29

हा नाथ हा महाराज हा नित्यं धर्मवत्सल । त्वया हीना भविष्यामः कथमद्य सुदुःखिताः

“हा नाथ! हा महाराज! आपण नित्य धर्मवत्सल आहात. आपणाविना आम्ही कसे राहू—आज आम्ही अतिशय दुःखी आहोत.”

Verse 30

किमेतद्युज्यते तेषां वासिष्ठानां दुरात्मनाम् । शापं ददुः स्वयाज्यस्य विशेषाद्विनतस्य च

“हे कसे योग्य ठरेल की ते दुरात्मा वासिष्ठ शाप देतील—विशेषतः जो विनम्र आहे आणि त्यांच्या यज्ञकर्मास भक्तिभावाने समर्पित आहे?”

Verse 31

ते वयं राजशार्दूल परित्यज्य गृहादिकम् । अन्त्यजत्वं गमिष्यामस्त्वया सार्धमसंशयम्

म्हणून, हे राजशार्दूल! घरदार इत्यादी सर्व सोडून आम्ही निःसंशय तुझ्याबरोबर जाऊ—अंत्यजत्व आले तरीही।

Verse 32

त्रिशंकुरुवाच । भक्तिश्चेदस्ति युष्माकं ममोपरि निरर्गल । तन्मे पुत्रस्य मंत्रित्वं सर्वे कुरुत सांप्रतम्

त्रिशंकू म्हणाला—जर तुमची माझ्यावरील भक्ती खरोखर निरर्गल असेल, तर आत्ताच माझ्या पुत्राला मंत्रिपद द्या।

Verse 33

हरिश्चंद्रः सुपुत्रोयं मम ज्येष्ठः सुवल्लभः । नियोजयध्वमव्यग्राः पदव्यां मम सत्वरम्

हा हरिश्चंद्र माझा सुकुमार पुत्र—ज्येष्ठ आणि अतिशय प्रिय। तुम्ही विलंब न करता लवकर त्याला माझ्या पदावर बसवा।

Verse 34

अहं पुनः करिष्यामि यन्मे मनसि संस्थितम् । मृत्युं वा संप्रयास्यामि सदेहो वा सुरालयम्

मी पुन्हा माझ्या मनात जे ठरले आहे तेच करीन। किंवा मृत्यूला जाईन, किंवा याच देहासह देवालयात (स्वर्गात) पोहोचेन।

Verse 35

एवमुक्त्वा परित्यज्य सर्वांस्तान्स महीपतिः । जगामारण्यमाश्रित्य पद्भ्यामेव शनैः शनैः

असे बोलून तो राजा त्या सर्वांना सोडून, अरण्याचा आश्रय घेऊन, पायीच हळूहळू निघून गेला।

Verse 36

तेपि सन्मंत्रिणस्तूर्णं पुत्रं तस्य सुसम्मतम् । राज्ये नियोजयासमासुर्नादवादित्रनिःस्वनैः

ते सन्मंत्रीही त्वरितच, नाद-वाद्यांच्या गजरात, त्याच्या सर्वमान्य व सुयोग्य पुत्रास राज्यपदी नेमून बसविले।