Adhyaya 153
सूत रूपतीर्थाचे माहात्म्य सांगतात—येथे विधिपूर्वक स्नान केल्यास अरूपताही रूपवान होते. पुढे उत्पत्तीची कथा येते: ब्रह्मदेव तिलोत्तमा नावाची अत्यंत सुंदर अप्सरा निर्माण करतात. ती शिवपूजेसाठी कैलासावर येते. तिच्या प्रदक्षिणेनुसार शिवाचे लक्ष तिच्याकडे जाते आणि तिच्या फेऱ्यांच्या दिशेनुसार अधिक मुखे प्रकट होतात; पार्वतीच्या मनात क्षोभ निर्माण होतो, आणि नारद सामाजिक अर्थछटांनी तीव्र भाष्य करून तो अधिकच वाढवतात. पार्वती शिवांचे नेत्र आवरते; त्यामुळे जगात विनाशकारी असमतोलाचा धोका निर्माण होतो. सृष्टीरक्षणासाठी शिव तिसरे नेत्र प्रकट करतात आणि “त्र्यंबक” म्हणून प्रसिद्ध होतात. नंतर पार्वती तिलोत्तमेला विकृत रूपाचा शाप देते; तिलोत्तमा शरण गेल्यावर पार्वती स्वतः स्थापलेल्या तीर्थात स्नानाचे विधान सांगते—विशेषतः माघ शुक्ल तृतीया, तसेच पुढे चैत्र शुक्ल तृतीयेला मध्यान्ही स्नान केल्यास तिचे रूप परत येते. तिलोत्तमा निर्मळ जलाचे विशाल अप्सरा-कुंड निर्माण करते. फलश्रुतीत स्त्रियांना सौभाग्य, आकर्षकता व श्रेष्ठ संतती, आणि पुरुषांना अनेक जन्मांत रूप व श्रीसमृद्धी मिळते असे प्रतिपादन आहे.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । तथान्यदपि तत्रास्ति रूपतीर्थमनुत्तमम् । यत्र स्नातो नरः सम्यग्विरूपो रूपवान्भवेत्
सूत म्हणाले—तेथे आणखी एक अनुपम तीर्थ आहे, त्याचे नाव रूपतीर्थ; जिथे विधिपूर्वक स्नान केल्यास विरूप मनुष्यही रूपवान होतो।
Verse 2
पूर्वं भगवता तेन ब्रह्मणा लोक कर्तृणा । सृष्टिं कृत्वा च विस्तीर्णां यथोक्तं च चतुर्विधाम्
पूर्वी लोककर्ता भगवान ब्रह्म्याने, यथोक्तप्रमाणे, विस्तीर्ण अशी चतुर्विध सृष्टी निर्माण केली।
Verse 3
ततः स चिन्तयामास रूपसंचयसंयुताम् । एकामप्सरसं दिव्यां देवमायां सृजाम्यहम्
त्यानंतर त्यांनी विचार केला—“रूपसंपदेने युक्त अशी एक दिव्य अप्सरा, म्हणजेच देवमाया, मी निर्माण करीन।”
Verse 4
ततश्च सर्वदेवानां समादाय तिलंतिलम् । रूपं च निर्ममे पश्चादत्याश्चर्यमयीं च ताम्
मग त्याने सर्व देवांकडून तिळ-तिळ अंश गोळा करून, नंतर तिचे रूप घडविले; आणि तिला अत्यंत अद्भुतमयी करून निर्माण केले।
Verse 5
यां दृष्ट्वा क्षोभमापन्नः स्वयमेव पितामहः
तिला पाहून स्वयं पितामह (ब्रह्मा)ही क्षोभ पावला।
Verse 6
ततस्तां प्रेषयामास कैलासं प्रति पद्मजः । गच्छ देवि महादेवं प्रणमस्व शुचिस्मिते
मग पद्मज (ब्रह्मा) तिला कैलासाकडे पाठवून म्हणाला— “जा देवि, महादेवाला प्रणाम कर, हे शुचिस्मिते।”
Verse 7
ततः सा सत्वरं गत्वा कैलासं पर्वतोत्तमम् । अपश्यच्छंकरं तत्र निर्विष्टं पार्वतीसमम्
मग ती त्वरेने पर्वतोत्तम कैलासाला गेली आणि तेथे पार्वतीसमवेत आसनस्थ शंकराला पाहिले।
Verse 9
शंकरोऽपि च तां दृष्ट्वा विस्मयं परमं गतः । सुदृष्टां नाकरोद्भीत्या पार्श्वस्थां वीक्ष्य पार्वतीम् । ततः प्रदक्षिणां चक्रे सा प्रणम्य महेश्वरम् । श्रद्धया परया युक्ता कृतांजलिपुटा स्थिता
शंकरानेही तिला पाहून परम विस्मय मानला; पण मर्यादाभयाने तिला पूर्णपणे न पाहता, बाजूला उभी असलेल्या पार्वतीकडे पाहिले. मग तिने महेश्वराला प्रणाम करून प्रदक्षिणा घातली; परम श्रद्धायुक्त होऊन, हात जोडून उभी राहिली।
Verse 10
यावद्दक्षिणपार्श्वस्था तावद्वक्त्रं स दक्षिणम् । प्रचकार महादेवस्तदुपाकृष्टलोचनः
ती त्यांच्या उजव्या पार्श्वास उभी असेपर्यंत महादेवांनी आपले मुख उजवीकडेच वळविले; तिच्याकडेच त्यांचे नेत्र आकृष्ट झाले।
Verse 11
पश्चिमायां यदा साऽभूत्प्रदक्षिणवशाच्छुभा । पश्चिमं वदनं तेन तदर्थं च कृतं ततः
ती शुभा प्रदक्षिणेच्या वेगाने पश्चिम बाजूस आली तेव्हा त्या हेतूसाठीच देवाने पश्चिममुख निर्माण केले।
Verse 12
एवमुत्तरसंस्थायां तस्यां देवेन शंभुना । उत्तरं वदनं क्लृप्तं गौरीभीतेन चेतसा । न ग्रीवां चालयामास कथंचिदपि स द्विजाः
त्याचप्रमाणे ती उत्तरेस स्थित झाली तेव्हा गौरीच्या भयाने व्याकुळ मन असलेल्या शंभुदेवांनी उत्तरमुख घडविले; आणि हे द्विजहो, त्यांनी कशाही प्रकारे मान हलविली नाही।
Verse 13
एतस्मिन्नंतरे तत्र नारदो मुनिपुंगवः । अब्रवीत्पार्वतीं पश्चात्प्रणिपत्य महेश्वरम्
याच वेळी तेथे मुनिश्रेष्ठ नारदांनी प्रथम महेश्वरास प्रणाम केला आणि नंतर पार्वतीशी बोलले।
Verse 14
नारद उवाच । पश्य पार्वति ते पत्युश्चेष्टितं गर्हितं यथा । दृष्ट्वा रूपवतीं नारीं कृतं ।मुखचतुष्टयम्
नारद म्हणाले—हे पार्वती, पाहा, तुझ्या पतीचे वर्तन किती निंद्य आहे; रूपवती स्त्री पाहून त्याने स्वतःसाठी चार मुखे निर्माण केली।
Verse 16
हास्यस्य पदवीमद्य त्वं गमिष्यसि पार्वति । सर्वासां देवपत्नीनां ज्ञात्वान्यासक्तमीश्वरम्
पार्वती, आज सर्व देवपत्नींमध्ये तू हसण्याचा विषय होशील, जेव्हा त्यांना कळेल की ईश्वर दुसरीकडे आसक्त झाला आहे.
Verse 17
एतद्देवि विजानासि यादृक्चित्तं शिवोद्भवम् । अस्या उपरि वेश्याया निंदिताया विचक्षणैः
देवी, शिवोद्भव मन कसे असते हे तुला ठाऊक आहे; तरीही ते या वेश्येकडेच वळते—जिला विवेकी लोक निंद्य मानतात.
Verse 18
समादाय निजे हर्म्य एतां संस्थापयिष्यति । परं लज्जासमोपेतो न ब्रवीति वचः शुभे
तिला घेऊन तो आपल्या महालातच स्थापील; पण लज्जेने भरून, हे शुभे, तो एकही शब्द बोलणार नाही.
Verse 19
अहमेतद्विजानामि न त्वया सदृशी क्वचित् । अस्ति नारी तथाऽन्योपि विजानाति सुरेश्वरि
मी हे जाणतो—तुझ्यासारखी स्त्री कुठेही नाही; आणि हे सुरेश्वरी, तुझ्यासारखी समज असलेली दुसरी नारीही नाही.
Verse 20
ततो निरोधया मास द्रुतं सा पर्वतात्मजा । सर्वनेत्राणि देवस्य महिषीधर्ममाश्रिता
मग पर्वतात्मजा तिने त्वरेने त्याला आवरले; पातिव्रत्य महिषीधर्म स्वीकारून तिने देवाचे सर्व नेत्र रोखले.
Verse 21
एतस्मिन्नंतरे शैला विशीर्यंति समंततः । मर्यादां संत्यजंति स्म सर्वे च मकरालयाः
याच वेळी सर्व बाजूंनी पर्वत विदीर्ण होऊ लागले आणि मकरांचे आलय असलेले सर्व समुद्र आपापल्या मर्यादा सोडू लागले।
Verse 22
प्रलयस्य समुत्थानं संजातं द्विजसत्तमाः । तावद्ब्रह्मदिनं प्राप्तं परमं सृष्टिलक्षणम्
हे द्विजश्रेष्ठांनो! प्रलयातून उदय होण्याची अवस्था आली; आणि सृष्टीच्या लक्षणांनी युक्त असे परम ‘ब्रह्मदिन’ प्राप्त झाले।
Verse 23
निमेषेण पुनस्तस्य प्रलयस्य प्रजापतेः । ब्रह्मणः सा निशा प्रोक्ता सर्वं तोयमयं भवेत्
पुन्हा एका निमेषातच प्रजापतीचा तो प्रलय घडतो; तीच ‘ब्रह्माची रात्रि’ म्हणून सांगितली आहे, ज्यात सर्व काही जलमय होते।
Verse 24
अथ तत्र गणाः सर्वे भृगिनंदिपुरःसराः । सोऽपि देवमुनिर्भीतस्तामुवाच सुरेश्वरीम्
मग तेथे भृगी व नंदी यांच्या पुढाकाराने सर्व गण एकत्र झाले; आणि तो देवमुनिही भयभीत होऊन देवेश्वरी देवीला म्हणाला।
Verse 25
मुंचमुंच सुरज्येष्ठे देवनेत्राणि संप्रति । नोचेन्नाशः समस्तस्य लोकस्यास्य भविष्यति
‘हे सुरज्येष्ठे! आत्ताच देवनेत्रे सोड, सोड; नाहीतर या समस्त लोकाचा नाश होईल.’
Verse 26
एवं प्रोक्ताऽपि सा देवी यावच्च न मुमोच तम् । तावद्देवेन लालाटं विसृष्टं लोचनं परम्
असे सांगितले तरी देवीने त्याला तोपर्यंत सोडले नाही; तेव्हा देवाने आपल्या ललाटातून एक परम नेत्र प्रकट केला।
Verse 27
कृपाविष्टेन लोकानां येन रक्षा प्रजायते । न शक्तो वारितुं देवीं प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम्
लोकांवर करुणेने आविष्ट होऊन—ज्यामुळे त्यांचे रक्षण होते—तो प्राणांपेक्षाही अधिक गुरुतर अशा देवीला आवरू शकला नाही।
Verse 28
अंबिकां विबुधाः प्राहुस्त्र्यंबकाणि यतो द्विजाः । तस्मात्संकीर्त्यते लोके त्र्यंबकश्च सुरेश्वरः
हे द्विजा! विद्वान अंबिकेला ‘त्र्यंबका’ (त्रिनेत्री) म्हणतात; म्हणून देवांचा ईश्वरही लोकी ‘त्र्यंबक’ म्हणून कीर्तिला जातो।
Verse 29
ततः संत्यज्य तं देवं देवी पर्वतपुत्रिका । प्रोवाच कोपरक्ताक्षी पुरःस्थां तां तिलोत्तमाम्
मग पर्वतपुत्री देवी त्या देवाला बाजूला ठेवून, क्रोधाने रक्त नेत्र झालेली, समोर उभी असलेल्या तिलोत्तमेला म्हणाली।
Verse 30
यस्मान्मे दयितः पापे त्वया रूपाद्विडंबितः । चतुर्वक्त्रः कृतस्तस्मात्त्वं विरूपा भव द्रुतम्
‘अग पापिणी! तुझ्या रूपामुळे तू माझ्या प्रियाचा उपहास करून त्याला चतुर्मुख केलेस; म्हणून तू त्वरित विरूप हो!’
Verse 31
ततः सा सहसा भूत्वा तत्क्षणाद्भग्ननासिका । शीर्णकेशा बृहद्दंता चिपिटाक्षी महोदरा
तेव्हा ती त्या क्षणीच सहसा भग्ननासिका झाली। तिचे केस विस्कटले, दात मोठे झाले, डोळे चपटे झाले आणि पोट फुगले.
Verse 32
अथ वीक्ष्य निजं देहं तथाभूतं वराप्सराः । प्रोवाच वेपमाना सा कृतांजलिपुटा स्थिता
मग त्या श्रेष्ठ अप्सरेने आपला देह तसा झालेला पाहून, थरथरत, हात जोडून उभी राहून बोलली.
Verse 33
अहं संप्रेषिता देवि प्रणामार्थं त्रिशूलिनः । ब्रह्मणा तेन चायाता युष्माकं च विशेषतः
देवी! मी त्रिशूलधारी प्रभू (शिव) यांच्या प्रणामासाठी पाठविली आहे. आणि त्या ब्रह्म्यानेही मला पाठविले आहे—विशेषतः तुमच्या चरणांना वंदन करण्यासाठी.
Verse 34
निर्दोषाया विरागायास्तस्माद्युक्तं न ते भवेत् । शापं दातुं प्रसादं मे तस्मात्त्वं कर्तुमर्हसि
मी निर्दोष आणि वैररहित आहे; म्हणून मला शाप देणे तुम्हाला योग्य नाही. म्हणून तुम्ही मला शाप न देता प्रसादच करावा.
Verse 35
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा दीनं सत्यं च पार्वती । पश्चात्तापसमोपेता ततः प्रोवाच सुप्रियम्
तिचे दीन व सत्य वचन ऐकून पार्वतीला पश्चात्ताप झाला; मग तिने आपल्या प्रियेला प्रेमाने सांगितले.
Verse 36
स्त्रीस्वभावात्समायातः कोपोऽयं त्वां प्रति द्रुतम् । तस्मादागच्छ गच्छावो मया सार्धं धरातले
स्त्रीस्वभावाच्या शीघ्रतेमुळे तुझ्याविषयी हा क्रोध लगेच उठला. म्हणून ये, माझ्यासह धरातलावर जाऊ या.
Verse 37
तत्रास्ति रूपदं तीर्थं मया चोत्पादितं स्वयम् । माघशुक्लतृतीयायां स्नानार्थं विमलोदकम्
तेथे रूप देणारे एक तीर्थ आहे, ते मी स्वतः निर्माण केले आहे. माघ शुक्ल तृतीयेला स्नानासाठी त्याचे जल निर्मळ आहे.
Verse 38
या नारी प्रातरुत्थाय तत्र स्नानं समाचरेत् । सा स्याद्रूपवती नूनमदृष्टे रविमंडले
जी नारी पहाटे उठून तेथे स्नान करते, ती नक्कीच रूपवती होते—सूर्यमंडळ पाहण्यापूर्वीच.
Verse 39
सदा माघे तृतीयायां तत्र स्नानं करोम्यहम् । अद्य सा तत्र यास्यामि स्नानाय कृतनिश्चया
मी दरवर्षी माघ तृतीयेला तेथे स्नान करते. आजही स्नानासाठी दृढ निश्चय करून तेथे जाईन.
Verse 40
सूत उवाच । एवमुक्त्वा समादाय सा देवी तां तिलोत्तमाम् । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे रूपतीर्थं जगाम च
सूत म्हणाले: असे बोलून ती देवी तिलोत्तमेला सोबत घेऊन हाटकेश्वराच्या पवित्र क्षेत्रातील रूपतीर्थास गेली.
Verse 41
तत्र स्नानं स्वयं चक्रे विधिपूर्वं सुरेश्वरी । तस्या ह्यनन्तरं सापि भक्तियुक्ता तिलोत्तमा
तेथे सुरेश्वरी देवीने विधिपूर्वक स्वतः स्नान केले. तिच्यानंतर तत्क्षणी भक्तियुक्त तिलोत्तमाही स्नानास उतरली.
Verse 42
ततः कांतिमती जाता तत्क्षणादेव भामिनी । पूर्वमासीयद्थारूपा तथासाऽभूद्विशेषतः
तत्क्षणी ती भामिनी कांतिमती झाली. पूर्वीचे रूप तिला पुन्हा प्राप्त झाले आणि विशेषतः ती अधिकच तेजस्वी दिसू लागली.
Verse 43
अथ तुष्टिसमायुक्ता तां प्रणम्य सुरेश्वरीम् । प्रोवाच विस्मयाविष्टा हर्षगद्गदया गिरा
मग तुष्टीने परिपूर्ण होऊन तिने सुरेश्वरी देवीला प्रणाम केला. विस्मयाने भरून जाऊन हर्षगद्गद वाणीने ती बोलू लागली.
Verse 44
प्राप्तं रूपं महादेवि त्वत्प्रसादाच्चिरन्तनम् । ब्रह्मलोकं गमिष्यामि मामनुज्ञातुमर्हसि
हे महादेवी! तुझ्या प्रसादाने मला माझे चिरंतन रूप प्राप्त झाले आहे. आता मी ब्रह्मलोकास जाईन; मला जाण्याची आज्ञा द्यावी.
Verse 45
गौर्युवाच । वरं यच्छामि ते पुत्रि यत्किंचिद्धृदि संस्थितम् । तस्मात्प्रार्थय विश्रब्धा न वृथा मम दर्शनम्
गौरी म्हणाली—कन्ये! तुझ्या हृदयात जी काही इच्छा आहे, तो वर मी तुला देते. म्हणून निर्धास्तपणे माग; माझे दर्शन व्यर्थ ठरणार नाही.
Verse 46
तिलोत्तमोवाच । अहमत्र करिष्यामि क्षेत्रे तीर्थं निजं शुभे । त्वत्प्रसादेन तद्देवि यातु ख्यातिं धरातले
तिलोत्तमा म्हणाली—हे शुभे देवी, या पवित्र क्षेत्रात मी माझे स्वतःचे तीर्थ प्रतिष्ठित करीन। हे देवि, तुझ्या कृपेने ते तीर्थ पृथ्वीवर प्रसिद्ध होवो।
Verse 47
त्वया तत्रापि कर्तव्यं वर्षांते स्नानमेव हि । हितार्थं सर्वनारीणां रूपसौभाग्यदायकम्
आणि तुलाही वर्षाऋतूच्या शेवटी तेथे नक्कीच स्नान करावे. हे सर्व स्त्रियांच्या हितासाठी असून रूप व सौभाग्य देणारे आहे.
Verse 48
गौर्युवाच । चैत्रशुक्लतृतीयायां सदाहं त्वत्कृते शुभे । स्नानं तत्र करिष्यामि मध्याह्ने समुपस्थिते
गौरी म्हणाली—हे शुभे, तुझ्यासाठी मी चैत्र शुद्ध तृतीयेला, मध्याह्न येताच, नेहमी तेथे स्नान करीन.
Verse 49
हितार्थं सर्वनारीणां तव वाक्यादसंशयम् । या तत्र दिवसे नारी तस्मिंस्तीर्थे करिष्यति
सर्व स्त्रियांच्या हितासाठी—तुझ्या वचनामुळे निःसंशय—जी स्त्री त्या दिवशी त्या तीर्थात स्नान करील...
Verse 50
स्नानं सा सौख्यसंयुक्ता भविष्यति सुखान्विता । स्पृहणीया च नारीणां सर्वासां धरणीतले
ती स्नान करून सुखसंपन्न होईल, आनंदयुक्त राहील. आणि पृथ्वीवरील सर्व स्त्रियांमध्ये ती स्पृहणीय व अनुकरणीय ठरेल.
Verse 51
पुरुषोऽपि सुभक्त्या यस्तत्र स्नानं करिष्यति । सप्तजन्मानि रूपाढ्यः ससौभाग्यो भविष्यति
जो पुरुषही शुद्ध भक्तिभावाने तेथे स्नान करील, तो सात जन्मे रूपवान् व सौभाग्यवान् होईल.
Verse 52
सूत उवाच । एवमुक्ता तदा देव्या साप्सरा द्विजसत्तमाः । चक्रे कुण्डं सुविस्तीर्णं विमलोदप्रपूरितम्
सूत म्हणाले—हे द्विजश्रेष्ठांनो! देवीने असे सांगितल्यावर त्या अप्सरेने अतिविस्तीर्ण कुंड निर्माण केले, जे निर्मळ, निष्कलुष जलाने परिपूर्ण होते.
Verse 53
उपकंठे ततस्तस्य स्थापयामास पार्वतीम् । ततो जगाम संहृष्टा ब्रह्मलोकं तिलोत्तमा
मग त्या कुंडाच्या तीरावर तिने पार्वतीची प्रतिष्ठापना केली. त्यानंतर अंतःकरणी आनंदित होऊन तिलोत्तमा ब्रह्मलोकास गेली.
Verse 54
ततः प्रभृति संजातं कुण्डमप्सरसा कृतम् । स्नानमात्रैर्नरैर्यत्र सौभाग्यं लभ्यते द्विजाः
त्या वेळेपासून अप्सरेने केलेले हे कुंड प्रसिद्ध झाले. हे द्विजांनो! जिथे केवळ स्नानमात्राने मनुष्य सौभाग्य प्राप्त करतात.
Verse 55
नारीभिश्च विशेषेण पुत्रप्राप्तिरनुत्तमा । तथान्यदपि यत्किंचिद्वांछितं हृदये स्थितम्
आणि स्त्रियांसाठी विशेषतः उत्तम पुत्रप्राप्ती होते; तसेच हृदयात असलेली कोणतीही अन्य इच्छाही पूर्ण होते.
Verse 153
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्येऽप्सरःकुण्डोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिपंचाशदुत्तरशततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एक्याऐंशी सहस्र श्लोकांची संहिता, सहाव्या नागरखंडात, श्रीहाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यातील ‘अप्सरःकुंडोत्पत्तीचे माहात्म्यवर्णन’ नावाचा १५३वा अध्याय समाप्त झाला।