Adhyaya 9

Verse 1

। सूत उवाच । अथ शक्रः समाहूय प्रोचे संवर्तकानिलम् । हाटकेश्वरजेक्षेत्रे महान्नागबिलोऽस्ति वै

सूत म्हणाले—मग शक्र (इंद्र) यांनी संवर्तक वायूस बोलावून सांगितले—‘हाटकेश्वराच्या पवित्र क्षेत्रात खरोखर एक विशाल नागबिल आहे।’

Verse 2

तं पूरय ममादेशाद्द्रुतं गत्वाऽभिपांसुभिः । येन न स्याद्गतिस्तत्र कस्यचिन्मृत्युधर्मिणः

‘माझ्या आज्ञेने त्वरेने जाऊन तो बिल-विवर वाळूने भर; जेणेकरून मृत्युधर्मा कोणालाही तिथे जाण्याचा मार्ग उरू नये।’

Verse 3

वायुरुवाच । तवादेशान्मया पूर्वं पूरितो विवरो यदा । लिंगोद्भवस्तदा शापः प्रदत्तो मे पुरारिणा

वायू म्हणाला—‘पूर्वी तुमच्या आज्ञेने जेव्हा मी तो विवर भरला, तेव्हा लिंगोद्भवकाळी त्रिपुरारि (शिव) यांनी मला शाप दिला होता।’

Verse 4

यस्माल्लिंगं ममैतद्वै त्वया पांसुभिरावृतम् । तस्मात्समानधर्मा त्वं गन्धवाहो भविष्यसि

‘कारण माझे हे लिंग तू वाळूने आच्छादिले; म्हणून तू समानधर्मा होऊन गंधवाह (गंध वाहणारा) होशील।’

Verse 5

यद्वत्कर्पूरजं गन्धं समग्रं त्वं हि वक्ष्यसि । अमेध्यसंभवं तद्वन्मम वाक्यादसंशयम्

जसा तू कापूरजन्य सुगंध पूर्णपणे धारण करतोस, तसाच माझ्या वचनाने निःसंशय तू अमेध्यातून उत्पन्न होणारा दुर्गंधही धारण करशील।

Verse 6

तस्मात्कुरु प्रसादं मे विदित्वैतत्सुरेश्वर । कृत्येऽस्मिन्स्म र्यतामन्यस्त्रिपुरारेर्बिभेम्यहम्

म्हणून, हे सुरेश्वर, हे जाणून माझ्यावर प्रसन्न हो. या कार्यात दुसऱ्याला नेम; कारण त्रिपुरारि (शिव) यांची मला भीती वाटते.

Verse 7

ततः संचिंतयामास पूरणं त्रिदशाधिपः । तस्य नागबिलस्यैव नैव किंचिदवैक्षत

तेव्हा त्रिदशाधिपती (इंद्र) ते भरून काढण्याचा उपाय विचारू लागला; पण त्या नागबिलाला भरता येईल असा कोणताही मार्ग त्याला दिसला नाही.

Verse 8

ततस्तं प्राह देवेज्यःस्वय मेव शतक्रतुम् । कस्मात्त्वं व्याकुलीभूतः कृत्येऽस्मिंस्त्रिदशाधिप

मग देवेज्य (बृहस्पती) स्वतः शतक्रतु (इंद्र) यास म्हणाला—हे त्रिदशाधिप, या कार्यात तू का व्याकुळ झालास?

Verse 9

अस्ति पर्वतमुख्योऽत्र नाम्ना ख्यातो हिमालयः । तस्य पुत्रत्रयं जातं तच्च शक्र शृणुष्व मे

इथे पर्वतांतील श्रेष्ठ ‘हिमालय’ नावाने प्रसिद्ध आहे. त्याला तीन पुत्र झाले आहेत—हे शक्र, ते माझ्याकडून ऐक.

Verse 10

मैनाकः प्रथमः प्रोक्तो द्वितीयो नंदिवर्धनः । रक्तशृंगस्तृतीयस्तु पर्वतः परिकीर्तितः

पहिला मैनाक असे सांगितले आहे, दुसरा नंदिवर्धन; आणि तिसरा पर्वत ‘रक्तशृंग’ (लाल-शिखर) म्हणून कीर्तिमान आहे।

Verse 11

स मैनाकः समुद्रांतः प्रविष्टः शक्र ते भयात् । पक्षाभ्यां सहितोऽद्यापि स तत्रैव व्यवस्थितः

हे शक्र (इंद्रा)! तुझ्या भयामुळे तो मैनाक पर्वत समुद्राच्या गर्भात शिरला; आणि आजही पंखांसह तिथेच स्थिर आहे।

Verse 12

नंदिवर्धन इत्येष द्वितीयः परिकीर्तितः । वसिष्ठाश्रमजो रन्ध्रस्ते न कृत्स्नः प्रपूरितः

हा दुसरा ‘नंदिवर्धन’ म्हणून कीर्तित आहे। वसिष्ठाश्रमाशी संबंधित जो रंध्र (भेग) आहे, तो (तुझ्याकडून) अजून पूर्णपणे भरला गेलेला नाही।

Verse 13

हिमाचलसमादेशाद्वसिष्ठस्य च सन्मुनेः । देवभूमिं परित्यज्य स गतस्तत्र सत्वरम्

हिमाचलाच्या आदेशाने आणि सत्मुनी वसिष्ठांच्या वचनाने, त्याने देवभूमी सोडून त्वरेने तिकडे प्रस्थान केले।

Verse 14

तृतीयस्तिष्ठतेऽद्यापि रक्तशृंगः स्मृतोऽत्र यः । तमानय सहस्राक्ष बिलं सार्पं प्रपूरय

इथे तिसराही आजवर उभा आहे, जो ‘रक्तशृंग’ म्हणून स्मरणात आहे। हे सहस्राक्ष (इंद्रा)! त्याला आण आणि सर्पबिल भरून टाक।

Verse 15

नान्यथा पूरितुं शक्यो बिलोऽयं त्रिदशाधिप । तं मुक्त्वा पर्वत श्रेष्ठं सत्यमेतन्मयोदितम्

हे त्रिदशाधिप! हा बिल दुसऱ्या कोणत्याही प्रकारे भरता येणार नाही. त्या पर्वतश्रेष्ठास मुक्त केल्यावाचून हे कार्य होणार नाही—हे सत्य मी सांगतो.

Verse 16

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा देवपूज्यस्य वचनं त्रिदशाधिपः । जगाम सत्वरं तत्र स यत्रास्ते हिमालयः

सूत म्हणाले—देवपूज्य त्या महात्म्याचे वचन ऐकून त्रिदशाधिप (इंद्र) त्वरेने तेथे गेला, जिथे हिमालय स्थित आहे.

Verse 17

ततः प्रोवाच तं गत्वा सामपूर्वमिदं वचः । हिमाचलं गिरिश्रेष्ठं सिद्धचारणसेवितम्

मग त्याच्याकडे जाऊन, सामपूर्वक आरंभ करून तो म्हणाला—हे हिमाचल, गिरिश्रेष्ठ, सिद्ध-चारणांनी सेवित!

Verse 18

इन्द्र उवाच । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे महान्नागबिलः स्थितः । तेन गत्वा नरा देवं पाताले हाटकेश्वरम्

इंद्र म्हणाला—हाटकेश्वर क्षेत्रात एक महान नागबिल आहे. तेथे गेल्यावर लोक पाताळातील देव हाटकेश्वराचे दर्शन घेतात.

Verse 19

पूजयिष्यंति ये केचिदपि पापपरायणाः । मया सार्धं करिष्यंति ततः स्पर्द्धां नगोत्तम

हे नगोत्तम! जे कोणी पापपरायण असतील, तेही तेथे पूजन करतील; आणि नंतर पुण्यात माझ्याशी स्पर्धा करू लागतील.

Verse 20

तस्मात्पुत्रमिमं तत्र रक्तशृंगं हिमालय । प्रेषयस्व बिलो येन पूर्यते सोऽहिसंभवः

म्हणून, हे हिमालय! तुझा पुत्र रक्तशृंग यास तेथे पाठव; ज्याच्यामुळे तो सर्पज नागबिल पूर्ण भरून जाईल।

Verse 21

कुरुष्व त्वं ममातिथ्यं गृहप्राप्तस्य पर्वत । आत्मपुत्रप्रदानेन कीर्तिं प्राप्स्यस्यलौकिकीम्

हे पर्वता! मी तुझ्या गृही आलेलो आहे; माझे आतिथ्य कर. स्वतःच्या पुत्राचे अर्पण केल्याने तुला अलौकिक, जगप्रसिद्ध कीर्ती मिळेल।

Verse 22

बाढमित्येव सोऽप्युक्त्वा पूजयित्वा च देवपम् । ततः प्रोवाच तं पुत्रं रक्तशृंगं हिमालयः

“बाढ” असे म्हणत त्यानेही संमती दिली आणि देवाधिपतीचे विधिपूर्वक पूजन केले. मग हिमालयाने पुत्र रक्तशृंगाला संबोधिले।

Verse 23

तवार्थाय सहस्राक्षः पुत्र प्राप्तो ममांतिकम् । तस्माद्गच्छ द्रुतं तत्र यत्र नागबिलः स्थितः

पुत्रा! तुझ्यासाठी सहस्राक्ष माझ्याकडे आला आहे; म्हणून जिथे नागबिल आहे तिथे तू त्वरेने जा।

Verse 24

पूरयित्वा ममादेशात्तं त्वं शक्रस्य कृत्स्नशः । सुखी भव सहानेन तथान्यैः सुरसत्तमैः

माझ्या आदेशानुसार शक्राची ती आज्ञा पूर्णपणे पूर्ण करून, त्याच्यासह व अन्य श्रेष्ठ देवांसह तू सुखी हो।

Verse 25

रक्तशृंग उवाच । नाहं तत्र गमिष्यामि मर्त्य भूमौ कथंचन । यत्र कण्टकिनो वृक्षा रूक्षाः फलविवर्जिताः

रक्तशृंग म्हणाला—मी कधीही त्या मर्त्यभूमीत जाणार नाही, जिथे काटेरी वृक्ष रूक्ष आहेत व फळरहित आहेत।

Verse 26

न सिद्धा न च गंधर्वा न देवा न च किंनराः । न च तीर्थानि रम्याणि न नद्यो विमलोदकाः

तेथे न सिद्ध आहेत, न गंधर्व, न देव, न किन्नर; न रम्य तीर्थे आहेत, न निर्मळ जलाच्या नद्या आहेत।

Verse 27

तथा पापसमाचारा मनुष्याः शीलवर्जिताः । दुष्टचित्ताः सदा सर्वे तिर्यग्योनिगता अपि

आणि तेथील मनुष्य पापाचारात रत, शीलवर्जित आहेत; सर्वजण सदा दुष्टचित्त, जणू तिर्यग्योनीत पडलेले।

Verse 28

तथा मम नगश्रेष्ठ पक्षौ द्वावपि कर्तितौ । शक्रेण तेन नो शक्तिर्गंतुमस्ति कथंचन

आणि हे नगश्रेष्ठा! माझे दोन्ही पंख त्या शक्राने छाटले आहेत; म्हणून मला कधीही जाण्याची शक्ती नाही.

Verse 29

तस्मात्कंचित्सहस्राक्ष उपायं तत्कृते परम् । चिंतयत्वेव मां मुक्त्वा सत्यमेतन्मयोदितम्

म्हणून, हे सहस्राक्षा! त्या कार्यासाठी परम उपाय विचार करा आणि मला या बंधनातून मुक्त करा; मी जे बोललो ते सत्य आहे.

Verse 30

शक्र उवाच । अह त्वां तत्र नेष्यामि स्वहस्तेन विदारितम् । तत्रापि सुशुभा वृक्षा भविष्यंति तवाश्रयाः

शक्र म्हणाला—मी स्वतःच्या हाताने मार्ग फोडून तुला तेथे नेईन. तेथेही तुझ्या आश्रयासाठी अतिशय शोभिवंत वृक्ष उत्पन्न होतील.

Verse 31

तथा पुण्यानि तीर्थानि देवतायतनानि च । समंतात्ते भविष्यंति मुनीनामाश्रमास्तथा

तसेच पुण्य तीर्थे व देवतांची देवळे तुझ्या सर्व बाजूंनी प्रकट होतील; आणि त्याचप्रमाणे मुनींचे आश्रमही निर्माण होतील.

Verse 32

अत्रस्थस्य प्रभावो यस्तव पर्वत नंदन । मद्वाक्यात्तत्र संस्थस्य कोटिसंख्यो भविष्यति

हे पर्वतनंदना! येथे असताना तुझा जो प्रभाव आहे, माझ्या वचनाने तेथे स्थिर राहणाऱ्यास तो कोटीपटीने वाढेल.

Verse 33

तथा ये मानवास्तत्र पापात्मानोऽपि भूतले । विपाप्मानो भविष्यंति सहसा तव दर्शनात्

आणि तेथे पृथ्वीवर जे मनुष्य—पापी स्वभावाचे असले तरी—तुझ्या दर्शनमात्राने तत्क्षणी निष्पाप होतील.

Verse 34

तस्माद्गच्छ द्रुतं तत्र मया सार्धं नगात्मज । न चेद्वज्रप्रहारेण करिष्यामि सहस्रधा

म्हणून, हे नगात्मजा, माझ्यासोबत त्वरेने तेथे चल; नाहीतर वज्रप्रहाराने मी तुला सहस्रधा करीन.

Verse 35

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रक्तशृंगो भयान्वितः । प्रविष्टः सहसागत्य तस्मिन्नागबिले गतः

सूत म्हणाले—त्याचे ते वचन ऐकून रक्तशृंग भयभीत झाला। तो तत्काळ आला व आत प्रवेश करून त्या नागबिलात गेला।

Verse 36

निमग्नो ब्राह्मणश्रेष्ठा नासाग्रं यावदेव हि । शृंगैर्मनोरमैस्तुं गैः समग्रैः सहितस्तदा । वृक्षगुल्मलताकीर्णै रम्यपक्षिनिषेवितैः

हे ब्राह्मणश्रेष्ठांनो, तो फक्त नाकाच्या टोकापर्यंतच निमग्न होता. तेव्हा तो प्रदेश मनोहर, सर्वांगपूर्ण शिखरांनी युक्त, वृक्ष-गुल्म-लतांनी व्यापलेला व रम्य पक्ष्यांनी सेवित होता.

Verse 37

एवं संस्थाप्य तं शक्रो हिमाचलसुतं नगम् । ततः प्रोवाच सहृष्टो वरो मत्तः प्रगृह्यताम्

अशा रीतीने शक्र (इंद्र) यांनी हिमाचलपुत्र त्या पर्वताची स्थापना केली. मग हर्षित होऊन म्हणाले—“माझ्याकडून एक वर स्वीकार.”

Verse 38

रक्तशृंग उवाच । एष एव वरोऽस्माकं यत्त्वं तुष्टः सुरेश्वर । किं वरेण करिष्यामि त्वत्प्रसादादहं सुखी

रक्तशृंग म्हणाला—हे सुरेश्वर, आमचा वर एवढाच की आपण प्रसन्न आहात. दुसऱ्या वराचे मला काय? आपल्या कृपेने मी आधीच सुखी आहे.

Verse 39

इन्द्र उवाच । न वृथा दर्शनं मे स्यादपि स्वप्ने नगात्मज । किं पुनर्दर्शने जाते कृते कृत्ये विशेषतः

इंद्र म्हणाले—हे नगात्मजा, माझे दर्शन स्वप्नातही व्यर्थ होत नाही. मग प्रत्यक्ष दर्शन झाले असता, आणि विशेषतः कर्तव्य पूर्ण झाल्यावर, ते कसे व्यर्थ ठरेल?

Verse 41

इन्द्र उवाच । भविष्यति महीपालश्चमत्कार इति स्मृतः । तव मूर्धनि विप्रार्थं स पुरं स्थापयिष्यति

इंद्र म्हणाले—‘चमत्कार’ या नावाने स्मरणात राहणारा एक राजा पुढे उत्पन्न होईल. तो ब्राह्मणांच्या हितासाठी तुझ्या शिखरावर एक नगर वसवील.

Verse 42

तत्र ब्राह्मणशार्दूला वेदवेदांगपारगाः । विभवं तव निःशेषं भजिष्यंति प्रहर्षिताः

तेथे वेद-वेदांगांत पारंगत असे श्रेष्ठ ब्राह्मण आनंदित होऊन तुझ्या सर्व वैभवाचा उपभोग व गौरवगान करतील.

Verse 43

तथाहं चैत्रमासस्य चतुर्दश्यां नगात्मज । कृष्णायां स्वयमागत्य शृंगे मुख्यतमे तव

हे नगात्मजा! चैत्रमासाच्या कृष्णपक्षातील चतुर्दशीला मी स्वतः येऊन तुझ्या अत्युत्तम शिखरावर येईन.

Verse 44

पूजयिष्यामि देवेशं हाटकेश्वरसंज्ञितम् । सर्वैर्देवगणैः सार्धं तथा किंनरगुह्यकैः

मी ‘हाटकेश्वर’ नामाने प्रसिद्ध देवेशाचे पूजन करीन—सर्व देवगणांसह, तसेच किंनर व गुह्यकांसह.

Verse 45

तमेकं दिवसं चात्र शृंगे तव हरः स्वयम् । अस्माभिः सहितस्तुष्टो निवासं प्रकरिष्यति

आणि येथे तुझ्या शिखरावर एक दिवसासाठी स्वयं हर आमच्यासह प्रसन्न होऊन निवास करील.

Verse 46

प्रभावस्तेन ते मुख्य स्त्रैलोक्येऽपि भविष्यति । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि सांप्रतं त्रिदिवालयम्

यामुळे, हे श्रेष्ठा, तुझा प्रभाव त्रैलोक्यातही प्रसिद्ध होईल। तुझे कल्याण असो; मी आता त्रिदिव-धामास प्रस्थान करीत आहे।

Verse 47

सूत उवाच । एवमुक्त्वा सहस्राक्षस्ततः प्राप्तस्त्रिविष्टपम् । रक्तशृंगोऽपि तस्थौ च व्याप्य नागबिलं तदा

सूत म्हणाले: असे बोलून सहस्राक्ष (इंद्र) तेथून त्रिविष्टप (स्वर्ग) येथे पोहोचला। आणि रक्तशृंगही त्या वेळी नागबिल व्यापून तेथेच स्थिर राहिला।

Verse 48

तस्योपरि सुमुख्यानि तीर्थान्यायतनानि च । संजातानि मुनीनां च संजाताश्च तथाऽश्रमाः

त्या स्थळावर अनेक श्रेष्ठ तीर्थे व पवित्र आयतने निर्माण झाली। तसेच मुनींचे आश्रमही तेथे उत्पन्न झाले।