Adhyaya 128

Verse 1

सूत उवाच । सत्यसन्धोपि हृष्टात्मा सतां दृष्ट्वा सुखान्विताम् । अभीष्टपतिना युक्तां कृतकृत्यो बभूव ह

सूत म्हणाले—सत्यनिष्ठ असूनही तो अंतःकरणाने हर्षित झाला; सत्स्त्रीला सुखसमृद्ध व अभिष्ट पतीसह संयुक्त पाहून तो कृतकृत्य झाला।

Verse 2

ततस्तस्यैव लिंगस्य दक्षिणां मूर्तिमाश्रितः । दृढं पद्मासनं कृत्वा सम्यग्ध्यानपरायणः

त्यानंतर त्याच लिंगाच्या दक्षिण-मूर्तीचा आश्रय घेऊन त्याने दृढ पद्मासन केले आणि सम्यक् ध्यानात पूर्णपणे तल्लीन झाला।

Verse 3

आत्मानमात्मनैवाथ ब्रह्मद्वारेण संस्थितः । ततो निःसारयामास पुलकेन समन्वितः

मग ‘ब्रह्मद्वार’ येथे स्थित होऊन, त्याने आपल्या अंतर्बलानेच, पुलकयुक्त होऊन, आत्म्याला देहातून बाहेर काढले।

Verse 4

अथ ते ब्राह्मणास्तस्य चमत्कारपुरोद्भवाः । देवता दर्शनार्थाय प्राप्ता दृष्ट्वा कलेवरम्

तेव्हा त्या अद्भुत घटनेने चकित झालेले ब्राह्मण देवदर्शनासाठी तेथे आले आणि त्यांनी त्याचे कलेवर पाहिले।

Verse 5

अप्रियं तेजसा हीनं मृतमस्पृश्यतां गतम् । लिंगस्य नातिदूरस्थं दाह्यार्थं यत्नमास्थिताः

अप्रिय, तेजहीन, मृत व अस्पृश्य मानलेले ते शव पाहून त्यांनी लिंगापासून फार दूर नाही अशा ठिकाणी दाहासाठी प्रयत्न सुरू केले।

Verse 6

यावद्गुर्वीं चितां कृत्वा तमन्वेष्टुं समुद्यताः । तावन्नष्टं शवं तच्च ज्ञायते नैव कुत्रचित्

जड चिता उभारून त्याला आणायला/शोधायला ते निघाले, तोच ते शव नाहीसे झाले; कुठेही त्याचा ठावठिकाणा लागला नाही।

Verse 7

ततश्च विस्मयाविष्टास्तं प्रशंसासमन्वितैः । वचनैर्बहुशो भूयो विकथ्य च मुहुर्मुहुः

तेव्हा ते विस्मयाने भारावून गेले आणि अनेक स्तुतिपूर्ण वचनांनी त्याची मुहुर्मुहू, पुन्हा पुन्हा, वारंवार प्रशंसा करून सांगू लागले।

Verse 8

ततस्तस्योत्थलिंगस्य सर्वं पूजादिकं च यत् । सर्वे निरूपयामासुः सप्तविंशतिमध्यतः

मग सर्वांनी त्या प्रकट झालेल्या उत्थलिंगासाठी पूजादी सर्व विधी-विधान सत्तावीस क्रमांच्या मध्यभागी, योग्य क्रमाने नीट ठरवून मांडले।

Verse 9

लिंगानां तद्भवेन्नित्यं सत्यसंधस्य भूपतेः । कामदं भक्तजंतूनां सर्वपातकनाशनम्

ते लिंग सत्यसंकल्प राजाचे नित्य प्रतिष्ठित लिंग झाले; भक्त प्राण्यांसाठी ते इच्छापूर्तिदायक असून सर्व पातकांचा नाश करणारे आहे।

Verse 10

ऋषय ऊचुः । चमत्कारनरेंद्रस्य वंशे क्षीणे महामते । आनर्त्ताधिपतिः कोऽन्यस्तत्र राजा बभूव ह

ऋषी म्हणाले—हे महामते! चमत्कार नरेन्द्राचा वंश क्षीण झाल्यावर, तेथे आनर्ताचा अधिपती म्हणून दुसरा कोण राजा झाला?

Verse 11

सूत उवाच । बृहद्बले हते भूपे संग्रामे द्विजसत्तमाः । पुत्रबंधुसमायुक्ताः सर्व लोकाः समाययुः

सूत म्हणाला—हे द्विजश्रेष्ठांनो! संग्रामात राजा बृहद्बल मारला गेल्यावर, पुत्र व बंधुजनांसह सर्व लोक तेथे एकत्र आले।

Verse 12

यत्रस्थः स महीपालः सत्यसंधस्तपोन्वितः । शोकोद्विग्नास्ततः प्राहुस्तं भूपं रहसि स्थितम्

तेथे पृथ्वीचा पालक राजा सत्यसंकल्प व तपयुक्त असा निवास करीत होता. शोकाने व्याकुळ होऊन ते सर्व एकांतस्थ बसलेल्या त्या नृपाला म्हणाले.

Verse 13

क्षीणोऽयं तावको वंशो न कश्चिद्विद्यते यतः । दायादोऽपि कथं पृथ्वी संप्रतीयं भविष्यति

तुमचा वंश क्षीण झाला आहे; कोणीही उरलेला नाही. वारस नसताना आता पुढे हे पृथ्वीचे राज्य कसे चालेल?

Verse 14

अराजके नृपश्रेष्ठ मात्स्यो न्यायः प्रवर्तते । राष्ट्रे चैव पुरे चैव ग्रामे चैव विशेषतः

हे नृपश्रेष्ठ! राजा नसला की ‘मत्स्यन्याय’ चालू होतो—राष्ट्रात, नगरांत आणि विशेषतः ग्रामांत.

Verse 15

परदाररता ये च ये च तस्करवृत्तयः । सर्वे राजभयाद्राजन्मर्यादां पालयंति वै

परस्त्रीरक्त आणि चोरीची वृत्ती असलेले—हे सर्व, हे राजन्, केवळ राजदंडाच्या भयामुळेच मर्यादा पाळतात.

Verse 16

तस्मात्त्वं तप उत्सृज्य राज्यं पूर्वक्रमागतम् । कुरु राज्यं तथा दारान्पुत्रार्थं प्राप्य मा चिरम्

म्हणून तुम्ही तप सोडून पूर्वपरंपरेने आलेले राज्य स्वीकारा. राज्यकारभार करा आणि पुत्रप्राप्तीसाठी विलंब न करता पत्नी स्वीकारा.

Verse 17

राजोवाच । संन्यस्तोऽहं द्विजश्रेष्ठा न राज्यं कर्तुमुत्सहे । न सुतानां न दाराणां संग्रहं च कथंचन

राजा म्हणाला—हे द्विजश्रेष्ठ! मी संन्यास घेतला आहे; राज्य करावयाची माझी इच्छा नाही. पुत्रांचा वा पत्नीचा कोणताही भार मी कधीही स्वीकारू इच्छित नाही.

Verse 18

तत्पुत्रार्थं प्रवक्ष्यामि युष्माकं स्वामिनः कृते । उपायं येन राजा स्यादानर्त्तो लोकपालकः

तुमच्या स्वामीस पुत्रप्राप्ती व्हावी म्हणून मी एक उपाय सांगतो; ज्यायोगे रक्षणविहीन राजा देखील पुन्हा लोकपालक होईल.

Verse 19

जामदग्न्येन रामेण यदा क्षत्रं निपातितम् । गर्भस्थमपि कार्त्स्न्येन कोपोपहतचेतसा

जेव्हा जामदग्न्य रामाने (परशुरामाने) क्रोधाने व्याकुळ चित्त होऊन क्षत्रियकुळाचा सर्वथा नाश केला—गर्भस्थांनाही न सोडता—

Verse 20

ततः क्षत्रियभार्याः प्रागृतुस्नानात्समाययुः । ब्राह्मणान्पुत्रजन्मार्थं न कामार्थं कथंचन

मग क्षत्रियांच्या पत्नी प्रथम ऋतुस्नान करून पुत्रजन्मासाठी ब्राह्मणांकडे आल्या; कामार्थ कधीही नव्हे.

Verse 21

ततः पुत्राः समुत्पन्नास्तेजोवीर्यसमन्विताः । क्षेत्रजा भूमिपालानां संजाताश्च महीक्षितः

त्यानंतर तेज व पराक्रमयुक्त पुत्र उत्पन्न झाले—भूमिपालांचे ‘क्षेत्रज’ पुत्र—आणि तेच पुढे राजे झाले.

Verse 22

तस्माद्बृहद्बलस्यैता भार्यास्तिष्ठंति या जनाः । ब्राह्मणांस्ता उपागम्य ऋतुस्नाता यथोचितान्

म्हणून बृहद्बलाच्या ज्या पत्नी येथे राहतात, त्यांनी ऋतुस्नान करून यथोचित रीतीने ब्राह्मणांकडे जाऊन विधिपूर्वक आचरण करावे।

Verse 23

लभिष्यंति च पुत्रांस्तास्तेभ्यः क्षत्रियपुंगवान् । ये भूमिं पालयिष्यंति पालयिष्यंति च प्रजाः

आणि त्या त्यांच्यापासून पुत्र प्राप्त करतील—क्षत्रियांतील श्रेष्ठ—जे भूमीचे रक्षण करतील आणि प्रजेचेही पालन करतील।

Verse 24

तथाऽत्रास्ति शुभं कुण्डं वासिष्ठं पुत्रजन्मदम् । यत्र स्नाता ऋतौ नारी सद्यो गर्भवती भवेत् । अमोघरेताः कांता च स्नानादत्र प्रजायते

तसेच येथे ‘वासिष्ठ कुण्ड’ नावाचे शुभ कुण्ड आहे, जे पुत्रजन्म देणारे आहे. ऋतुकाळी येथे स्नान केल्यास स्त्री तत्क्षणी गर्भवती होते; आणि येथे स्नानाने अमोघवीर्य असा प्रिय पतीही प्राप्त होतो।

Verse 25

ये पूर्वं क्षत्रिया जाता ब्राह्मणैः क्षत्रिणीषु च । ते सर्वे तत्प्रभावेन संजाता नात्र संशयः

जे क्षत्रिय पूर्वी ब्राह्मणांपासून क्षत्रिय स्त्रियांमध्ये जन्मले, ते सर्व त्या (तीर्थाच्या) प्रभावानेच उत्पन्न झाले—यात संशय नाही।

Verse 26

ययायया द्विजो यश्च क्षत्रिण्याऽभूद्वृतः पुरा । तया सह समागत्य स्नातं मन्त्रपुरस्कृतम्

आणि ज्या-ज्या क्षत्रिय स्त्रीने पूर्वी ज्या ब्राह्मणाचा वरण केला होता, तो तिच्यासह येथे येऊन मंत्रोच्चारपूर्वक स्नान करीत असे।

Verse 27

सकृन्मैधुनसंसर्गात्ततस्तीर्थप्रभावतः । सर्वासां यत्सुता जाता दुहिता न कथंचन

एकदाच दाम्पत्य-संयोग झाल्यावर, त्या तीर्थाच्या प्रभावाने त्या सर्वांच्या घरी पुत्रच जन्मले; कन्या कधीच झाली नाही.

Verse 28

ये केचित्पुत्रदा मंत्राश्चातुश्चरणासंभवाः । ते सर्वेऽत्र वसिष्ठेन प्रयुक्ताः क्षत्त्रमिच्छता

जे काही पुत्रदायक मंत्र आहेत—चतुश्चरण पवित्र परंपरेतून उद्भवलेले—ते सर्व येथे वसिष्ठांनी क्षात्रबल स्थापण्याच्या इच्छेने प्रयोगिले.

Verse 29

दंपत्योः स्नानमात्रेण जातेऽत्र स्यात्सुपुत्रकः । तस्मात्सुपुत्रदंनाम कुण्डमेतन्निगद्यते

येथे दांपत्याने केवळ स्नान केले तरी उत्तम पुत्र होतो असे सांगितले आहे. म्हणून या कुंडास ‘सुपुत्रदा’ असे नाव म्हटले जाते.

Verse 30

तस्माद्भार्याः समस्तास्ता बृहद्बलसमुद्भवाः । अत्र स्नानं प्रकुर्वंतु यथोक्तविधिना जनाः

म्हणून त्या सर्व भार्या—महाबलातून उद्भवलेल्या—हे जनहो, शास्त्रोक्त विधीने येथे स्नान करोत.

Verse 31

नैव किंचिदसत्यं स्यान्न च निंदाकरं तथा । श्रूयते च यतः श्लोकः पूर्वाचार्यैरुदाहृतः

येथे काहीही असत्य नाही, तसेच ते कोणत्याही प्रकारे निंद्यही नाही; कारण पूर्वाचार्यांनी उच्चारलेला हा श्लोक ऐकू येतो.

Verse 32

अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्त्रमश्मनो लोहमुच्छ्रितम् । तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति

जलातून अग्नी उत्पन्न होतो, ब्रह्मापासून क्षात्रबल प्रकट होते, आणि दगडातून लोखंड काढले जाते. तरीही सर्वत्र व्यापणारे तेज आपल्या-आपल्या योनितच शांत होते.

Verse 33

तच्छ्रुत्वा जनाः सर्वे सचिवानां वचोखिलम् । तदाचख्युर्द्रुतं गत्वा सत्यसंधस्य भूपतेः

सचिवांची सर्व वचने ऐकून सर्व लोक त्वरेने जाऊन सत्यसंध राजाला ती गोष्ट सांगून आले.

Verse 34

ततस्ताः सर्वशो दारा ब्राह्मणानतिसुन्दरान् । ऋतुस्नाताः समाजग्मुर्नृपपत्न्यः सुहर्षिताः

त्यानंतर सर्व प्रकारे अलंकृत झालेल्या, ऋतुस्नान केलेल्या, अत्यंत आनंदित अशा राजपत्नी अतिसुंदर ब्राह्मणांकडे गेल्या.

Verse 35

यत्र तत्पुत्रदं तीर्थं वसिष्ठेन विनिर्मितम् । तत्र स्नात्वा सकृत्संगं समासाद्य द्विजोद्भवम्

जिथे वसिष्ठांनी ते पुत्रद तीर्थ निर्माण केले होते, तेथे स्नान करून आणि एकदा द्विजश्रेष्ठाशी संग प्राप्त करून—

Verse 36

सर्वास्ताः पुत्रवत्यश्च संजाता द्विजसत्तमाः । आसीत्तस्य नरेंद्रस्य शतं पंचभिरन्वितम्

हे द्विजसत्तम! त्या सर्वजणी पुत्रवती झाल्या. आणि त्या नरेन्द्राला शंभर पुत्र झाले, त्यात आणखी पाच अधिक.

Verse 37

तासां समभवद्विप्राः शतं पंचाधिकं तथा

त्यांच्यापासून, हे विप्रांनो, शंभर आणि पाच—असे एकूण एकशे पाच पुत्र उत्पन्न झाले.

Verse 38

प्रत्येकं वरपुत्राणां वंशवृद्धिकरं परम् । आनंदजननं सम्यक्सर्वेषां राष्ट्रवासिनाम्

त्या वरपुत्रांपैकी प्रत्येकजण राजवंशवृद्धीचा परम हेतु झाला आणि राज्यातील सर्व जनांसाठी खरोखर आनंददायक ठरला.

Verse 39

तत्र श्रेष्ठोऽभवत्पुत्रो य आनर्तपतिर्भुवि । अटोनाम सुविख्यातः सर्वशत्रुनिबर्हणः

त्यांच्यात श्रेष्ठ पुत्र पृथ्वीवर आनर्ताचा अधिपती झाला—‘अट’ या नावाने सुविख्यात—जो सर्व शत्रूंचा नाश करणारा होता.

Verse 40

अटेश्वरैति ख्यातो येन देवोऽत्र निर्मितः । सुभक्त्या येन दृष्टेन वंशोच्छित्तिर्न जायते

त्याने येथे ‘अटेश्वर’ म्हणून ख्यात देवाची स्थापना केली; ज्याचे शुद्ध भक्तीने दर्शन घेतल्यास वंशोच्छेद होत नाही.

Verse 41

ऋषय ऊचुः । कस्मात्तस्य कृतं नाम एतच्चाऽट इति स्मृतम् । अन्वयेन परित्यक्तं तस्मात्कीर्तय सूतज

ऋषी म्हणाले—“त्याचे हे नाव कोणत्या कारणाने ठेवले गेले, आणि तो ‘अट’ म्हणून का स्मरणात आहे? हे तर वंशपरंपरेच्या नामकरणापासून वेगळे आहे; म्हणून सांग, हे सूतपुत्रा।”

Verse 42

सचिवैर्ब्राह्मणैर्वापि तस्यैतन्नाम निर्मितम् । मात्रा वा तत्समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः

हे नाव त्याच्या सचिवांनी केले की ब्राह्मणांनी, अथवा मातेनें? आम्हांस सांगावे; आमची जिज्ञासा फार मोठी आहे.

Verse 43

सूत उवाच । न मात्रा तत्कृतं नाम न विप्रैः सचिवैर्नृप । तत्कृतं देवदूतेन व्योमस्थेन द्विजोत्तमाः

सूत म्हणाले—हे नृपा, ते नाव ना मातेनें दिले, ना ब्राह्मणांनी, ना सचिवांनी. हे द्विजोत्तमांनो, ते नाव व्योमस्थ देवदूताने प्रदान केले.

Verse 45

सा रूपयौवनोपेता रूपाढ्यं प्राप्य सद्द्विजम् । प्रस्थिता स्नातुकामाथ पुत्रतीर्थे मृगेक्षणा

ती मृगनयना, रूप-यौवनयुक्त, रूपाढ्य सद्विजास प्राप्त करून, पुत्रतीर्थी स्नान करण्याच्या इच्छेने निघाली.

Verse 46

सहिता तेन विप्रेण कंदर्पप्रतिमेन च । अथ ताभ्यां महान्रामो मिथः संदर्शनात्स्थितः

कंदर्पासारख्या देखण्या त्या विप्रासह ती होती; आणि केवळ परस्पर दर्शनानेच दोघांत महान् अनुराग उत्पन्न झाला.

Verse 47

तादृङ्मात्रं सुकृच्छ्रेण प्राप्तं तीर्थं सुतप्रदम् । ततः स्नात्वा जले तस्मिन्निष्क्रांतौ तौ सुकामुकौ

मोठ्या कष्टाने पुत्रप्रद त्या तीर्थास पोहोचून, त्यांनी त्या जलात स्नान केले; नंतर कामाकुल झालेले ते दोघे पाण्यातून बाहेर आले.

Verse 48

व्रजमानौ च मार्गेऽपि कामधर्ममुपागतौ । अत्यौत्सुक्यात्सुसंहृष्टौ लज्जां त्यक्त्वा सुदूरतः

मार्गाने जात असतानाच ते दोघे कामधर्माच्या वश झाले। अतिउत्सुकतेने आनंदित होऊन त्यांनी लज्जा फार दूर टाकून दिली।

Verse 49

यथा तथा प्रवक्ष्यामि श्रोतव्यं सुसमाहितैः । यया स भूपतिर्जातो दशार्णाधिपतेः सुता

जसे तसे घडले, तसे मी सांगतो; तुम्ही सर्वांनी स्थिर व एकाग्र मनाने ऐका—दशार्णाधिपतीच्या कन्येपासून तो राजा कसा जन्मला.

Verse 50

तावदाकाशगा वाणी सहसा देवनिर्मिता । अटताराजमार्गेण विप्रेणानेन वै यतः

तेवढ्यात आकाशात संचार करणारी, देवांनी सहसा प्रकट केलेली दिव्य वाणी बोलली; कारण हा ब्राह्मण राजमार्गाने भटकत होता.

Verse 51

उत्पादितस्तु पुत्रोऽयमौत्सुक्याद्ब्राह्मणेन तु । अटाख्यो भूपतिस्तस्माल्लोके ख्यातो भविष्यति

हा पुत्र ब्राह्मणाच्या उत्कंठेमुळे उत्पन्न झाला आहे; म्हणून तो राजा ‘अट’ या नावाने जगात प्रसिद्ध होईल.

Verse 52

दीर्घायुर्बहुपुत्रश्च शत्रुंपक्षक्षयावहः । एतस्मात्कारणाद्विप्रा अटाख्यः स बभूव ह

तो दीर्घायुषी, अनेक पुत्रांनी युक्त आणि शत्रुपक्षाचा नाश करणारा होईल; या कारणांमुळे, हे विप्रांनो, तो ‘अट’ या नावाने प्रसिद्ध झाला.

Verse 53

स्ववंशोद्धरचंद्रोऽत्र वांछितार्थप्रदोऽर्थिनाम् । तेनैतत्क्षेत्रमासाद्य स्थापितं लिंगमुत्तमम् । स्वनाम्ना ब्राह्मणश्रेष्ठाः सर्वदेष्टप्रदं नृणाम्

येथे तो आपल्या वंशाचा उद्धार करणारा चंद्रासारखा झाला आणि याचकांना इच्छित फल देणारा ठरला. या पवित्र क्षेत्रात येऊन त्याने उत्तम शिवलिंगाची स्थापना केली व आपल्या नावाने त्यास नामांकित केले—हे ब्राह्मणश्रेष्ठांनो—जे मनुष्यांना सर्व इष्ट प्रदान करते।

Verse 54

यस्तन्माघचतुर्दश्यां पूजयेच्छ्रद्धयान्वितः । न तस्य जायते किंचिद्दुःखं संतानसंभवम्

जो माघ चतुर्दशीला श्रद्धायुक्त होऊन त्या (लिंगाची) पूजा करतो, त्याला संतानापासून उद्भवणारे कोणतेही दुःख मुळीच होत नाही।

Verse 55

अपि वर्षशतानारी स्नात्वा कुण्डे सुतप्रदे । अटेश्वरं ततः पश्येच्छिवभक्तिपरायणा

शंभर वर्षे निःसंतान असलेली स्त्रीसुद्धा पुत्रप्रद कुंडात स्नान करून, नंतर शिवभक्तीत परायण होऊन अटेश्वराचे दर्शन घ्यावे।

Verse 56

सद्यः पुत्रमवाप्नोति वंशवृद्धिकरं परम् तत्प्रसादान्न संदेहः कार्तिकेय वचो यथा

ती तत्क्षणी पुत्र प्राप्त करते, जो वंशवृद्धीचे परम कारण आहे। त्याच्या प्रसादाने यात संशय नाही—हे कार्तिकेयाचे वचन आहे।

Verse 128

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्येऽटेश्वरोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टाविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यातील ‘अटेश्वरोत्पत्ती-माहात्म्य-वर्णन’ नामक एकशे अठ्ठाविसावा अध्याय समाप्त झाला।