Adhyaya 271

Verse 1

सूत उवाच । अथान्यदपि तत्रास्ति सुपुण्यं लिंगसप्तकम् । येनार्चितेन दृष्टेन पूजितेन विशेषतः

सूत म्हणाले—तेथे आणखी एक अत्यंत पुण्यदायक असे सात लिंगांचे समूह आहे; ज्यांचे अर्चन, दर्शन आणि विशेषतः पूजन केल्याने महान पुण्य मिळते.

Verse 2

दीर्घायुर्जायते मर्त्यः सर्वरोगविवर्जितः । मार्कण्डेश्वर इत्युक्तस्तत्र देवो महेश्वरः

मर्त्य मनुष्य दीर्घायुषी होतो आणि सर्व रोगांपासून मुक्त होतो. तेथे महेश्वर देव ‘मार्कण्डेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध आहेत.

Verse 3

इन्द्रद्युम्नेश्वरोऽन्यस्तु सर्वपापहरो हरः । पालेश्वरस्तथा चैव सर्वव्याधिविनाशनः

आणखी एक इन्द्रद्युम्नेश्वर आहेत—हर, जे सर्व पापांचे हरण करतात. तसेच पालेश्वर सर्व व्याधींचा नाश करणारे आहेत.

Verse 4

ततो घंटशिवः ख्यातो यो घंटेन प्रतिष्ठितः । कलशेश्वरसंज्ञस्तु वानरेश्वरसंयुतः

त्यानंतर घंटशिव प्रसिद्ध आहेत, जे घंटेद्वारे प्रतिष्ठित झाले. आणि कलशेश्वर नावाचे (लिंग) वानरेश्वराशी संयुक्त आहे.

Verse 5

ईशान शिव इत्युक्तस्तत्र क्षेत्रेश्वरेश्वरः । पूजितो मानवैर्भक्त्या कामान्यच्छत्यमानुषान्

तेथे क्षेत्रेश्वरांचा ईश्वर ‘ईशान शिव’ म्हणून कथिला आहे. मानवांनी भक्तिभावाने पूजिले असता तो मानवी मर्यादेपलीकडील कामना प्रदान करतो.

Verse 6

वांछितान्मनसा सर्वान्कलिकालेऽपि संस्थिते

कलियुग जरी चालू असला तरी, मनाने वांछिलेले सर्व (फल) (तो देतो).

Verse 7

ऋषय ऊचुः । कोऽयं मार्कंडसंज्ञस्तु येन लिंगं प्रतिष्ठितम् । इन्द्रद्युम्नो महीपालः कतमो वद सूतज

ऋषी म्हणाले—‘मार्कंड’ नावाचा हा कोण, ज्याने लिंग प्रतिष्ठित केले? आणि इन्द्रद्युम्न हा कोणता राजा? हे सूतपुत्रा, सांग.

Verse 8

तथा पालकनामा च येनायं स्थापितो हरः । तथा यो घण्टसंज्ञस्तु कस्मिञ्जातः स चान्वये

तसेच ‘पालक’ नावाचा तो कोण, ज्याने हा हर (शिव) प्रतिष्ठापित केला? आणि ‘घंट’ संज्ञेने प्रसिद्ध तो कोणत्या वंशपरंपरेत जन्मला?

Verse 9

कलशाख्यस्तु यः ख्यातो वानरेण समन्वितः । ईशानोप्यखिलं ब्रूहि परं नःकौतुकं स्थितम्

‘कलश’ म्हणून ख्यात, जो वानरासह संबंधित आहे—हे ईशान, ते सर्व विस्ताराने सांगा; आमच्यात मोठे कुतूहल उत्पन्न झाले आहे।

Verse 10

यतोऽत्र जायते श्रेयः पुनः पुंसां प्रकीर्तय । यैरेतैः स्थापिता देवाः क्षेत्रेऽस्मिन्मानवोत्तमैः

येथे मनुष्यांचे परम श्रेय कसे पुन्हा पुन्हा उत्पन्न होते ते पुन्हा सांगावे; आणि या पवित्र क्षेत्रात कोणकोणत्या श्रेष्ठ पुरुषांनी हे देव प्रतिष्ठापित केले?

Verse 11

तथा तेषां समाचारं प्रभावं चैव सूतज । दानं वापि यथाकालं मंत्रांश्च विस्तराद्वद

तसेच, हे सूतपुत्रा, त्यांच्या आचारविधी व प्रभाव यांचेही सविस्तर वर्णन करा; आणि योग्य काळी दानविधी व मंत्रही विस्ताराने सांगा।

Verse 12

सूत उवाच । अहं वः कीर्तयिष्यामि कथामेतां पुरातनीम् । कथितां भर्तृयज्ञेन आनर्ताधिपतेः स्वयम्

सूत म्हणाला—मी तुम्हांला ही प्राचीन कथा सांगीन, जी स्वतः आनर्ताधिपती भर्तृयज्ञ यांनी कथन केली आहे।

Verse 13

श्रुतयापि यया मर्त्यो दीर्घायुर्जायतेनरः । नापमृत्युमवाप्नोति कथंचित्तत्प्रभावतः

जिचे केवळ श्रवण केल्यानेही मनुष्य दीर्घायुषी होतो; तिच्या प्रभावाने तो कशाही प्रकारे अकाली मृत्यूला भेटत नाही।

Verse 14

यो मार्कंड इति ख्यातः प्रथमं परिकीर्तितः । संभूतिस्तस्य संप्रोक्ता युष्माकं पापनाशिनी

जो ‘मार्कंड’ म्हणून ख्यात आहे, त्याचे प्रथम कीर्तन केले जाते; आता त्याची उत्पत्ती सांगितली जाईल—ही कथा तुमची पापे नष्ट करणारी आहे।

Verse 15

इंद्रद्युम्नं प्रवक्ष्यामि सांप्रतं मुनिसत्तमाः । यद्वंशो यत्प्रभावश्च सर्वभूपालमानितः

आता, हे मुनिश्रेष्ठांनो, मी इंद्रद्युम्नाचे वर्णन करीन—त्याचा वंश आणि त्याचा प्रभाव, जो सर्व राजांनी मानलेला आहे।

Verse 16

इंद्रद्युम्नो महीपाल आसीत्पूर्वं द्विजोत्तमाः । ब्राह्मण्यश्च शरण्यश्च साधुलोकप्रपालकः । यज्वा दानपतिर्दक्षः सर्वभूतहिते रतः

हे द्विजोत्तमांनो, इंद्रद्युम्न पूर्वी राजा होता—ब्राह्मणभक्त, सर्वांचा आश्रय, आणि साधुलोकांचा रक्षक। तो यज्ञ करणारा, दानात अग्रणी, कार्यात दक्ष, व सर्व प्राण्यांच्या हितात रत होता।

Verse 17

न दुर्भिक्षं न च व्याधिर्न च चौरकृतं भयम् । तस्मिञ्छासति धर्मज्ञे आसील्लोकस्य कस्यचित्

त्या धर्मज्ञ राजाच्या राज्यात कोणालाही ना दुष्काळ होता, ना रोग, आणि ना चोरांमुळे भय होते।

Verse 18

यथैव वर्षतो धारा यथा वा दिवि तारकाः । गंगायां सिकता यद्वत्संख्यया परिवर्जिताः

जशी पावसाच्या धारा, आकाशातील तारे आणि गंगेतील वाळूचे कण मोजण्यापलीकडे आहेत—तसेच तेही असंख्य आहेत।

Verse 19

तद्वत्तेन कृता यज्ञाः सर्वे संपूर्णदक्षिणाः । अग्निष्टोमोऽतिरात्रश्च उक्थः षोडशिकास्तथा

त्याने सर्व यज्ञ विधिपूर्वक, पूर्ण दक्षिणेसह केले—अग्निष्टोम, अतिरात्र, उक्थ्य आणि षोडशी।

Verse 20

सौत्रामण्याऽथ पशवश्चातुर्मास्या द्विजोत्तमाः । वाजपेयाश्वमेधाश्च राजसूया विशेषतः

तसेच सौत्रामणी, पशुयज्ञ व चातुर्मास्य—हे द्विजोत्तमा—आणि वाजपेय, अश्वमेध, विशेषतः राजसूयही त्याने केले।

Verse 21

पौण्डरीकास्तथैवान्ये श्रद्धापूतेन चेतसा

तसेच पौण्डरीक व इतर अनेक यज्ञ त्याने श्रद्धेने पवित्र झालेल्या चित्ताने केले।

Verse 22

तेन दानानि दत्तानि तीर्थेषु च विशेषतः । मिष्टान्नानि द्विजेंद्राणां दक्षिणासहितानि च

त्याने विशेषतः तीर्थस्थानी दाने दिली; आणि द्विजश्रेष्ठांना मिष्टान्न व दक्षिणेसह सन्मानपूर्वक अर्पण केले।

Verse 23

न तदस्ति धरापृष्ठे नगरं पत्तनं तथा । तीर्थं वा यत्र नो तस्य विद्यते त्रिदशालयः

पृथ्वीवर असे कोणतेही नगर, पत्तन किंवा तीर्थ नव्हते की जिथे त्याचे देवालय—त्रिदशांचे निवासस्थान—आढळत नसे।

Verse 24

तेन कन्यासहस्राणि अच्युतान्यर्बुदानि च । ब्राहमणेभ्यः प्रदत्तानि ब्राह्मणानां धनार्थिनाम्

त्याने हजारो कन्यांचे दान केले आणि अपरिमित धनसंपत्तीही—धनाची गरज असलेल्या ब्राह्मणांना अर्पण केली।

Verse 25

दशमीदिवसे तस्य रात्रौ च गजपृष्ठिगः । दुन्दुभिस्ताड्यमानस्तु बभ्राम सकलं पुरम्

त्याच्या दशमीच्या दिवशी आणि रात्रीही, हत्तीच्या पाठीवर आरूढ होऊन, दुंदुभी वाजत असताना तो संपूर्ण नगरात फिरला।

Verse 26

प्रत्यूषे वैष्णवं भावि पापहारि च वासरम् । उपवासः प्रकर्त्तव्यो मुक्त्वा वृद्धं च बालकम् । अन्यथा निग्रहिष्यामि भोजनं यः करिष्यति

पहाटे त्याने जाहीर केले—“उद्या वैष्णवांचा पवित्र, पापहर दिवस आहे. वृद्ध व बालक वगळता सर्वांनी उपवास करावा; अन्यथा जो भोजन करील त्यास मी दंड करीन.”

Verse 27

इंद्रद्युम्नः स राजर्षिस्तदा विष्णोः प्रसादतः । तेनैव स्वशरीरेण ब्रह्मलोकं तदा गतः

तो राजर्षी इंद्रद्युम्न त्या वेळी विष्णूच्या कृपेने, त्याच देहासह ब्रह्मलोकास गेला।

Verse 28

तत्र कल्पसहस्रांते स प्रोक्तो ब्रह्मणा स्वयम् । इंद्रद्युम्न धरां गच्छ न स्थातव्यं त्वयाऽधुना

तेथे सहस्र कल्पांच्या शेवटी स्वयं ब्रह्मदेव त्यास म्हणाले— “इंद्रद्युम्ना, पृथ्वीवर जा; आत्ता तुला येथे थांबणे योग्य नाही।”

Verse 29

इंद्रद्युम्न उवाच । कस्माच्च्यावयसे ब्रह्मन्निजलोकाद्द्रुतं हि माम् । अपापमपि देवेश तथा मे वद कारणम्

इंद्रद्युम्न म्हणाला— “हे ब्रह्मन्, आपल्या लोकातून मला इतक्या त्वरेने का खाली ढकलता? हे देवेश, मी निष्पाप असूनही याचे खरे कारण मला सांगा।”

Verse 30

श्रीब्रह्मोवाच । तव कीर्तिसमुच्छेदः संजातोऽद्य धरातले । यावत्कीर्तिर्धरापृष्ठे तावत्स्वर्गे वसेन्नरः

श्रीब्रह्मदेव म्हणाले— “आज पृथ्वीवर तुझ्या कीर्तीचा प्रवाह छिन्न झाला आहे. जोवर धरापृष्ठावर कीर्ती टिकते, तोवर मनुष्य स्वर्गात वास करतो।”

Verse 31

एतस्मात्कारणाल्लोकाः स्वनामांकानि चक्रिरे । वापीकूपतडागानि देवतायतनानि च

याच कारणामुळे लोकांनी आपल्या नावांनी अंकित अशी कामे केली— बावड्या, विहिरी, तळी आणि देवतांचे निवासस्थान असलेली मंदिरेही।

Verse 32

तस्माद्गच्छ धरापृष्ठं स्वां कीर्तिं नूतनां कुरु । यदि वांछसि लोकेऽस्मिन्मामके वसतिं चिरम्

“म्हणून धरापृष्ठावर जा आणि नव्या पुण्यकर्मांनी आपली कीर्ती नवी कर. जर माझ्या या लोकात (स्वर्गात) दीर्घकाळ वास करावयाचा असेल, तर हाच मार्ग आहे।”

Verse 33

अथात्मानं स राजेंद्रो यावत्पश्यति तत्क्षणात् । तावत्प्राप्तं धरापृष्ठे कांपिल्य नगरं प्रति

तेव्हा राजेंद्राने जसा स्वतःचा भान घेतला, तसाच त्या क्षणी तो पृथ्वीवर कांपिल्य नगराजवळ पोहोचलेला आढळला।

Verse 34

अथ पप्रच्छ लोकान्स किमेतन्नगरं स्मृतम् । कोऽयं देशः कोऽत्र राजा किं पुरं नगरं च किम्

मग तो लोकांना विचारू लागला—“हे नगर कोणत्या नावाने ओळखले जाते? हा कोणता देश? येथे राजा कोण? आणि ‘पुर’ व ‘नगर’ यांचा अर्थ काय?”

Verse 35

ते तमूचुः परं चैतत्कांपिल्यमिति विश्रुतम् । आनर्तनामा देशोऽयं राजात्र पृथिवीजयः

ते त्याला म्हणाले—“हे अत्यंत प्रसिद्ध नगर ‘कांपिल्य’ म्हणून ओळखले जाते. हा देश ‘आनर्त’ नावाचा आहे, आणि येथे राजा ‘पृथिवीजय’ आहे.”

Verse 36

को भवान्किमिहायातः किंचित्कार्यं वदस्व नः

“आपण कोण? येथे का आला आहात? आपले काही कार्य आम्हाला सांगा.”

Verse 37

इंद्रद्युम्न उवाच इंद्रद्युम्नो महीपालः पुरासीद्रोचके पुरे । देशे वैजरुके पूर्वं स देशः क्व च तत्पुरम्

इंद्रद्युम्न म्हणाला—“मी इंद्रद्युम्न, पृथ्वीचा पालक राजा. पूर्वी वैजरुक देशातील रोचक नगरात मी राहत होतो. तो देश आता कुठे आहे, आणि ते नगर कुठे?”

Verse 38

जना ऊचुः । न वयं तत्पुरं विद्मो न देशं न च भूपतिम् । इन्द्रद्युम्नाभिधानं च यं त्वं पृच्छसि भद्रक

लोक म्हणाले—आम्हांस ते नगर माहीत नाही, तो देशही माहीत नाही, आणि तो राजा देखील माहीत नाही। तसेच हे भद्र पुरुषा, ज्याचे नाव इंद्रद्युम्न असे तू विचारितोस, तोही आम्हांस ज्ञात नाही।

Verse 39

इंद्रद्युम्न उवाच । चिरायुरस्ति कोऽप्यत्र यस्तं वेत्ति महीपतिम् । देशं वा तत्पुरं वापि तन्मे वदथ मा चिरम्

इंद्रद्युम्न म्हणाला—इथे कोणी दीर्घायुषी आहे काय, जो त्या राजाला ओळखतो—त्याचा देश किंवा त्याचे नगर तरी? मला त्वरित सांगा; विलंब करू नका।

Verse 40

जना ऊचुः । सप्तकल्पस्मरो नाम मार्कंडेयो महामुनिः । श्रूयते नैमिषारण्ये तं गत्वा पृच्छ वेत्स्यसि

लोक म्हणाले—‘सप्तकल्पस्मर’ नावाचे महामुनी मार्कंडेय नैमिषारण्यात आहेत, असे ऐकिवात आहे। त्यांच्याकडे जाऊन विचार; मग तुला कळेल।

Verse 41

अथासौ सत्वरं गत्वा व्योममार्गेण तं मुनिम् । पप्रच्छ प्रणिपत्योच्चैर्नैमिषारण्यमाश्रितम्

मग तो त्वरित आकाशमार्गाने जाऊन नैमिषारण्यात आश्रय घेतलेल्या त्या मुनीकडे पोहोचला। साष्टांग प्रणाम करून त्याने मोठ्याने प्रश्न विचारला।

Verse 42

इंद्रद्युम्नेति वै भूपस्त्वया दृष्टः श्रुतोऽथ वा । चिरायुस्त्वं श्रुतोऽस्माभिः पृच्छामस्तेन सन्मुने

‘इंद्रद्युम्न’ नावाचा तो राजा तुम्ही पाहिला आहे काय, किंवा ऐकला तरी आहे काय? आम्ही ऐकले आहे की तुम्ही दीर्घायुषी आहात; म्हणून, हे सत्मुने, आम्ही तुम्हांस विचारतो।

Verse 43

श्रीमार्कंडेय उवाच सप्तकल्पांतरे भूपो न दृष्टो न मया श्रुतः । इंद्रद्युम्नाभिधानोऽत्र तत्र किं नु वदामि ते

श्री मार्कंडेय म्हणाले—सात कल्पांच्या अंतरातही येथे इंद्रद्युम्न नावाचा कोणताही राजा मी न पाहिला, न ऐकला. मग त्याच्याविषयी तुला मी काय सांगू?

Verse 44

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा निराशः स महीपतिः । वैराग्यं परमं गत्वा मरणे कृतनिश्चयः

ते वचन ऐकून तो राजा निराश झाला. परम वैराग्य प्राप्त करून त्याने मरणाचा निश्चय केला.

Verse 45

तेन चानीय दारूणि प्रज्वाल्य च हुताशनम् । प्रवेष्टुकामः स प्रोक्त इन्द्रद्युम्नो महीपतिः

मग इंद्रद्युम्न राजाने लाकडे आणून अग्नी प्रज्वलित केला आणि त्यात प्रवेश करण्याची इच्छा व्यक्त केली.

Verse 46

त्वया चात्र न कर्तव्यमहं ते मित्रतां गतः । नाशयिष्यामि ते मृत्युं यद्यपि स्यान्महत्तरम्

“तू येथे असे करू नकोस; मी तुझा मित्र झालो आहे. मृत्यू कितीही भयंकर असला तरी मी तो दूर करीन.”

Verse 47

नीरोगोऽसि सुभव्योऽसि कस्मान्मृत्युं प्रवांछसि । वद मे कारणं मृत्योः प्रतीकारं करोमि ते

“तू निरोगी आहेस, शुभलक्षणी आहेस; मग मृत्यूची इच्छा का करतोस? मला कारण सांग; मी तुझा उपाय करीन.”

Verse 48

इंद्रद्युम्न उवाच । चिरायुर्मे भवान्प्रोक्तः कांपिल्यपुरवासिभिः । तेनाहं तव पार्श्वेऽत्र समायातो महामुने

इंद्रद्युम्न म्हणाला—कांपिल्यपुरातील लोकांनी मला सांगितले की आपण चिरायू आहात. म्हणून, हे महामुने, मी येथे आपल्या सान्निध्यात आलो आहे.

Verse 49

इंद्रद्युम्नोद्भवां वार्तां त्वं वदिष्यसि सन्मुने । मत्कीर्तिर्न परिज्ञाता ततो मृत्युं व्रजाम्यहम्

हे सत्यमुने, आपण इंद्रद्युम्नाशी संबंधित वृत्तांत सांगाल. पण माझी कीर्ती कुणाला ज्ञात नाही; म्हणून मी मृत्यूकडे जाईन.

Verse 50

सूत उवाच । तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा दयावान्स मुनीश्वरः । वृथाश्रमं च तं ज्ञात्वा दाक्षिण्यादिदमब्रवीत्

सूत म्हणाला—त्याचा दृढ निश्चय जाणून, दयाळू मुनीश्वराने—त्याचा परिश्रम व्यर्थ ठरू नये असे समजून—सौजन्याने हे वचन सांगितले.

Verse 51

यद्येवं मा विशाग्निं त्वमहं ज्ञास्यामि तं नृपम् । नाडीजंघो बको नाम ममास्ति परमः सुहृत्

जर असे असेल तर, हे विशाग्ने, निराश होऊ नकोस. मी त्या राजाविषयी जाणून घेईन. माझा परम सखा आहे—बक नावाचा, जो नाडी-जंघ म्हणूनही ओळखला जातो.

Verse 52

चिरंतनश्च सोऽस्माकं नूनं ज्ञास्यति तं नृपम् । तस्मादागच्छ गच्छावस्तस्य पार्श्वे हिमाचले

तो प्राचीन आहे आणि आमच्याशी दीर्घकाळचा संबंध आहे; तो नक्कीच त्या राजाला ओळखत असेल. म्हणून ये; आपण हिमाचलावर त्याच्या जवळ जाऊया.

Verse 53

साधूनां दर्शनं जातु न वृथा जायते क्वचित्

साधूंचे दर्शन कधीही निष्फळ होत नाही; ते कधीच व्यर्थ जात नाही।

Verse 54

एवमुक्त्वा ततस्तौ तु प्रस्थितौ मुनिपार्थिवौ । व्योममार्गेण संतुष्टौ बकं प्रति हिमाचले

असे बोलून ते मुनि आणि राजा संतुष्ट होऊन आकाशमार्गाने हिमाचलातील बकाकडे निघाले।

Verse 55

बकोऽपि तं समालोक्य मार्कण्डेयं समागतम् । संमुखः प्रययौ तुष्टः स्वागतेनाभ्यपूजयत्

बकानेही मार्कंडेय आलेले पाहून आनंदित होऊन समोर जाऊन भेट घेतली आणि स्वागतवचनांनी त्यांचा सत्कार केला।

Verse 56

धन्योऽहं कृतपुण्योऽहं यस्य मे त्वत्समागमः । भो भो ब्रह्मविदां श्रेष्ठ आतिथ्यं ते करोमि किम्

मी धन्य आहे, मी पुण्यवान आहे—कारण मला तुमचा समागम झाला. हे ब्रह्मविद्येतील श्रेष्ठ, मी तुमची कोणती आतिथ्यसेवा करू?

Verse 57

श्रीमार्कंडेय उवाच । मत्तोपि त्वं चिरायुश्च यतो मित्रं व्यवस्थितः । इन्द्रद्युम्नो महीपालस्त्वया दृष्टः श्रुतोऽथवा

श्री मार्कंडेय म्हणाले—तू माझ्यापेक्षाही दीर्घायुषी आहेस, कारण तू मित्रभावाने स्थिर आहेस. राजा इंद्रद्युम्न तुला दिसला आहे का, किंवा त्याची वार्ता तरी ऐकली आहेस का?

Verse 58

एतस्य मम मित्रस्य तेन दृष्टेन कारणम् । अन्यथा जायते मृत्युस्ततोऽहं त्वां समागतः

या माझ्या मित्राच्या हितासाठी—तो ओळखला व मान्य व्हावा म्हणून—मी आलो आहे. अन्यथा मृत्यू झाला असता; म्हणूनच मी तुझ्याकडे आलो.

Verse 59

बक उवाच सप्तद्विगुणितान्कल्पान्स्मराम्यहमसंशयम् । न स्मरामि कथामेव इंद्रद्युम्नसमुद्भवाम्

बक म्हणाला—मी निःसंशय चौदा कल्प स्मरतो; पण इंद्रद्युम्नाच्या उद्भवाशी संबंधित कथा मला मुळीच आठवत नाही.

Verse 60

आस्तां हि दर्शनं तावत्सत्यमेतन्मयोदिम्

दर्शनाची गोष्ट आत्ता राहू दे; मी जे म्हटले तेच सत्य आहे.

Verse 61

इंद्रद्युम्न उवाच । तपसः किं प्रभावोऽयं दानस्य नियमस्य च । यदायुरीदृशं जातं बकत्वेऽपि वदस्व नः

इंद्रद्युम्न म्हणाला—तप, दान आणि नियम यांचा हा कोणता प्रभाव आहे, की बकत्वातही अशी आयुष्यप्राप्ती झाली? आम्हाला सांगावे.

Verse 62

बक उवाच घृतकंबलमाहात्म्याद्देवदेवस्य शूलिनः । ममायुरीदृशं जातं बकत्वं मुनिशापतः

बक म्हणाला—देवाधिदेव शूलधारीच्या घृतकंबल-तीर्थाच्या माहात्म्यामुळे माझे असे आयुष्य झाले; पण माझे बकत्व मुनिशापामुळे झाले.

Verse 64

अहमासं पुरा बालो ब्राह्मणस्य निवेशने । चमत्कारपुरे रम्ये पाराशर्यस्य धीमतः

पूर्वी मी एक बालक होतो—एका ब्राह्मणाच्या निवासस्थानी, पराशरवंशी धीमानाच्या रम्य चमत्कारपुरात।

Verse 65

कस्यचित्त्वथ कालस्य संक्रांतौ मकरस्य भोः । संप्राप्यातीव चापल्याल्लिंगं जागेश्वरं मया । घृतकुम्भे परिक्षिप्तं पूजितं जनकेन यत्

मग एका वेळी, मकरसंक्रांतीच्या दिवशी, बालचपळपणाने मी पित्याने पूजिलेलं जागेश्वरलिंग उचलून तुपाच्या कुंभात टाकलं।

Verse 66

अथ रात्र्यां व्यतीतायां पृष्टोऽहं जनकेन च । त्वया पुत्र परिक्षिप्तं नूनं जागेश्वरं क्वचित् । तस्माद्वद प्रयच्छामि तेन ते भक्ष्यमुत्तमम्

रात्र गेल्यावर पित्याने मला विचारले—‘पुत्रा, तू नक्कीच जागेश्वर कुठेतरी ठेवला आहेस; सांग, मग मी तुला उत्तम भक्ष्य देईन.’

Verse 67

ततो मयाज्यकुम्भाच्च तस्मादादाय सत्वरम् । भक्ष्यलौल्यात्पितुर्हस्ते विन्यस्तं घृतसंप्लुतम्

मग भक्ष्याच्या लोभाने मी त्या तुपाच्या कुंभातून ते पटकन काढून, तुपाने माखलेलं, पित्याच्या हातात ठेवून दिलं।

Verse 68

कस्यचित्त्वथ कालस्य पंचत्वं च समागतः । जातिस्मरस्ततो जातस्तत्प्रभावान्नृपालये

काही काळानंतर माझा मृत्यू झाला; मग त्याच प्रभावाने मी राजघराण्यात पूर्वजन्मस्मृतीसह जन्मलो।

Verse 69

आनर्ताधिपतेर्हर्म्ये नाम्ना ख्यातस्त्वहं बकः । चमत्कारपुरे देवो हरः संस्थापितो मया

आनर्ताधिपतीच्या राजप्रासादात मी ‘बक’ या नावाने प्रसिद्ध झालो. आणि चमत्कारपुरात मी देव हर (शिव) यांची स्थापना केली.

Verse 70

तत्प्रभावेण विप्रेंद्र प्राप्तः पैतामहं पदम्

हे विप्रश्रेष्ठा! त्या पुण्यप्रभावाने त्याने पितामह ब्रह्म्याचे परम पद प्राप्त केले.

Verse 71

ततो यानि धरापृष्ठे सुलिंगानि स्थितानि च । घृतेनच्छादयाम्येव मकरस्थे दिवाकरे । मया यत्स्थापितं लिंगं चमत्कारपुरे शुभम्

मग पृथ्वीपृष्ठावर जी जी शुभ लिंगे स्थापित होती, सूर्य मकरराशीत असताना मी ती घृताने नक्कीच आच्छादित करी. आणि चमत्कारपुरात मी स्वतः जे शुभ लिंग स्थापिले होते—(त्याचीही तशीच उपासना करी).

Verse 72

आराधितं दिवा नक्तं राज्ये संस्थाप्य पुत्रकम् । नियोज्य सर्वतो भृत्यान्धनवस्त्रसमन्वितान्

मी दिवस-रात्र हराची (शिवाची) आराधना केली. पुत्राला राज्यासनावर बसवून, धन-वस्त्रयुक्त सेवकांना सर्व बाजूंनी नेमले.

Verse 73

ततःकालेन महता तुष्टो मे भगवाञ्छिवः । मत्समीपं समासाद्य वाक्यमेतदुवाच सः

मग दीर्घ काळानंतर भगवान शिव माझ्यावर प्रसन्न झाले. माझ्या समीप येऊन त्यांनी हे वचन उच्चारले.

Verse 74

परितुष्टोऽस्मि भद्रं ते तव पार्थिवसत्तम । घृतकंबलदानेन संख्यया रहितेन च

हे राजश्रेष्ठा, तुझे कल्याण असो। घृत-कंबळांचे दान तू मोजणी न करता, अमर्याद भावाने केलेस; त्यामुळे मी पूर्ण संतुष्ट आहे।

Verse 75

तस्माद्वरय भद्रं ते वरं यन्मनसि स्थितम् । अदेयमपि दास्यामि यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

म्हणून—तुझे कल्याण असो—मनात जो वर ठरला आहे तो माग. जो सामान्यतः अदेय आहे तोही, जरी अत्यंत दुर्लभ असला तरी, मी तुला देईन.

Verse 76

ततो मया हरः प्रोक्तो यदि तुष्टोऽसि मे प्रभो । कुरुष्व मां गणं देव नान्यत्किंचिद्वृणोम्यहम्

मग मी हराला म्हणालो—हे प्रभो, तुम्ही माझ्यावर प्रसन्न असाल तर, हे देव, मला तुमचा गण करा; मी दुसरे काहीही मागत नाही.

Verse 77

श्रीभगवानुवाच । बकैहि त्वं महाभाग कैलासं पर्वतोत्तमम् । मया सार्धमनेनैव शरीरेण गणो भव

श्रीभगवान म्हणाले—हे महाभागा, निरोप देऊन पर्वतश्रेष्ठ कैलासाला ये. माझ्यासोबत, याच देहासह, तू गण हो.

Verse 78

अन्योऽपि मर्त्यलोकेत्र यः करिष्यति मानवः । मकरस्थे रवौ मह्यं संक्रांतौ रजनीमुखे । स नूनं मद्गणो भावी सकृत्कृत्वाऽथ कंबलम्

आणि मर्त्यलोकी जो कोणी मनुष्य माझ्यासाठी हे कर्म करील—सूर्य मकरराशीत असताना, संक्रांतीच्या वेळी, रात्रीच्या आरंभी—तो कंबळ (घृत-कंबळ) एकदाच करून/अर्पण करूनही निश्चयाने माझा गण होईल.

Verse 79

त्वं पुनर्मामकं लिंगं समं कुर्वन्भविष्यसि । धर्मसेनेति विख्यातो विकृत्या परिवर्जितः

तू पुन्हा माझे लिंग सम व सुबक करशील; ‘धर्मसेन’ म्हणून विख्यात होशील आणि विकृती व दूषण यांपासून मुक्त राहशील।

Verse 80

एवमुक्त्वा स भगवान्मामादाय ततः परम् । कैलासं पर्वतं गत्वा गणकोटीशतामदात्

असे बोलून भगवान मला सोबत घेऊन पुढे गेले; मग कैलास पर्वतावर जाऊन त्यांनी मला गणांचे शेकडो कोटी प्रदान केले।

Verse 81

कस्यचित्त्वथ कालस्य भ्रममाणो यदृच्छया । गतोऽहं पर्वतश्रेष्ठं हिमवंतं महागिरिम्

काही काळानंतर, सहज भटकत भटकत, मी पर्वतश्रेष्ठ महागिरी हिमवंताकडे जाऊन पोहोचलो।

Verse 82

यत्रास्ते गालवो नाम सदैव तपसि स्थितः । तस्य भार्या विशालाक्षी सर्वलक्षणलक्षिता

तेथे ‘गालव’ नावाचे मुनि सदैव तपश्चर्येत स्थित होते; त्यांची पत्नी विशालाक्षी सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त होती।

Verse 83

सप्तरक्ता त्रिगंभीरा गूढगुल्फा कृशोदरी । तां दृष्ट्वा मन्मथाविष्टः संजातोऽहं मुनीश्वर

ती सप्तवर्णी दीप्तीने शोभणारी, त्रिभंग लावण्ययुक्त, सुगठित गुल्फांची व कृश कटिची होती; तिला पाहून, हे मुनीश्वर, मी कामाने आविष्ट झालो।

Verse 84

चिंतितं च मया चित्ते कथमेतां हराम्यहम् । तस्माच्छिष्यत्वमासाद्य भक्तिमस्य करोम्यहम्

मी मनात विचार केला—‘हिला मी कशी नेऊ?’ म्हणून त्याचे शिष्यत्व प्राप्त करून मी त्याच्याप्रती भक्ती करीन।

Verse 85

शुश्रूषानिरतो भूत्वा येन प्राप्नोमि भामिनीम्

सेवा-शुश्रूषेत तत्पर राहून, त्याच उपायाने मी त्या कामिनीला प्राप्त करीन।

Verse 86

ततो बटुकरूपेण संप्राप्तो गालवो मया । संसारस्य विरक्तोऽहं करिष्यामि मह्त्तपः

मग मी बटुक-रूप धारण करून गालवाजवळ गेलो व म्हणालो—‘मी संसारापासून विरक्त आहे; मी महान तप करीन।’

Verse 87

दीक्षां यच्छ विभो मह्यं येन शिष्यो भवामि ते

हे विभो, मला दीक्षा द्या, ज्यायोगे मी तुमचा शिष्य होईन।

Verse 88

आहरिष्याम्यहं दर्भांस्तथा सुमनसः सदा । समिधश्च सदैवाहं फलानि जलमेव च

मी नेहमी कुश व पुष्प आणीन; तसेच मी सदैव समिधा, फळे आणि पाणीही आणीन।

Verse 89

स मां विनयसंपन्नं ज्ञात्वा ब्राह्मणरूपिणम् । ददौ दीक्षां ततो मह्यं शास्त्रदृष्टेन कर्मणा

त्याने मला विनय-संपन्न, ब्राह्मणरूपधारी असे ओळखून शास्त्रविहित विधीनुसार मला दीक्षा दिली।

Verse 90

अथ दीक्षां समासाद्य तोषयामि दिनेदिने । तं चैव तस्य पत्नीं तां यथोक्तपरिचर्यया । अशुद्धेनापि चित्तेन छिद्रान्वेषणतत्परः

मग दीक्षा मिळाल्यावर मी दिवसेंदिवस त्यांना संतुष्ट ठेवू लागलो; आणि त्यांच्या पत्नीचीही यथोक्त रीतीने सेवा केली. तरीही अशुद्ध चित्ताने मी दोष शोधण्यातच तत्पर होतो।

Verse 91

अन्यस्मिन्दिवसे प्राप्ते सा स्त्रीधर्मसमन्विता । उटजं दूरतस्त्यक्त्वा रात्रौ सुप्ता मनस्विनी

एका दुसऱ्या दिवशी ती मनस्विनी, स्त्रीधर्मात स्थित, उटजापासून थोडे दूर जाऊन रात्री झोपली।

Verse 92

सोऽहं रूपं महत्कृत्वा तामादाय तपस्विनीम् । सुखसुप्तां सुविश्रब्धां प्रस्थितो दक्षिणामुखः

तेव्हा मी भयंकर विशाल रूप धारण करून त्या तपस्विनीला उचलून घेतले; ती सुखाने निश्चिंत झोपलेली असताना मी दक्षिणेकडे तोंड करून निघालो।

Verse 93

अथासौ संपरित्यक्ता संस्पर्शान्मम निद्रया । चौररूपं परिज्ञाय मां शिष्यं प्ररुरोद ह

मग माझ्या स्पर्शाने तिची झोप उडाली; मला चोररूपात ओळखून ती रडत म्हणाली—‘हा तर (आपला) शिष्य!’

Verse 94

साब्रवीच्च स्वभर्तारं गालवं मुनिसत्तमम् । एष शिष्यो दुराचारो हरते मामितः प्रभो

तेव्हा ती आपल्या पती मुनिश्रेष्ठ गालवांना म्हणाली— “प्रभो! हा दुराचारी शिष्य मला इथून पळवून नेत आहे।”

Verse 95

तस्माद्रक्ष महाभाग यावद्दूरं न गच्छति

म्हणून, हे महाभाग! तो दूर जाण्यापूर्वी माझे रक्षण करा।

Verse 96

तच्छ्रुत्वा गालवः प्राह तिष्ठतिष्ठेति चासकृत् । पापाचार सुदुष्टात्मन्गतिस्ते स्तंभिता मया

हे ऐकून गालव वारंवार म्हणाले— “थांब! थांब!” आणि म्हणाले— “पापाचारी, अतिदुष्टात्म्या! तुझी गती मी स्तंभित केली आहे।”

Verse 97

तस्य वाक्यात्ततो मह्यं गतिस्तंभो व्यजायत । यद्वल्लिखित एवाहं प्रतिष्ठामि सुनिश्चलः

त्याच्या वचनाने माझी गती तत्क्षणी थांबली; मी जणू चित्रात रेखाटल्याप्रमाणे पूर्ण निश्चल उभा राहिलो।

Verse 98

ततस्तेन च शप्तोऽहं गालवेन महात्मना । वंचितोऽहं त्वया यस्माद्बको भव सुदुर्मते

मग त्या महात्मा गालवांनी मला शाप दिला— “तू मला फसविलेस, म्हणून हे सुदुर्मते! तू बगळा हो।”

Verse 99

ततः पश्यामि चात्मानं सहसा बकरूपिणम् । बकत्वेऽपि न मे नष्टा या स्मृतिः पूर्वसंभवा

मग मी सहसा स्वतःला बगळ्याच्या रूपात पाहिले; तरीही बगळेपणातही पूर्वजन्माची स्मृती माझी नष्ट झाली नाही.

Verse 100

ततः साऽपि च तत्पत्नी सचैलं स्नानमाश्रिता । मत्स्पर्शादुःखितांगी च शापाय समुपस्थिता

मग त्याची पत्नीही वस्त्रांसह स्नानास प्रवृत्त झाली; माझ्या स्पर्शाने दुःखी देह घेऊन ती शाप देण्यासाठी पुढे आली.

Verse 101

यस्मात्पाप त्वया स्पृष्टा प्रसुप्ताहं रजस्वला । बकधर्मं समाश्रित्य भर्त्ता मे वंचितस्त्वया । अन्यरूपं समास्थाय तस्मात्सत्यं बको भव

अरे पापी! रजस्वला अवस्थेत झोपलेल्या मला तू स्पर्श केलास, आणि ‘बगळ्याचा धर्म’ धरून माझ्या पतीला फसविलेस; म्हणून दुसरे रूप धारण करून खरोखर बगळा हो.

Verse 102

एवं शप्तस्ततो द्वाभ्यां ताभ्यां वै दुःखसंयुतः । चरणाभ्यां प्रलग्नस्तु गालवस्य महात्मनः

अशा रीतीने त्या दोघांच्या शापाने तो दुःखाने भरून गेला आणि महात्मा गालव मुनींच्या चरणांना बिलगून राहिला.

Verse 103

गणोऽहं देवदेवस्य त्रिनेत्रस्य महात्मनः । पालकेति च विख्यातो गणकोटिप्रभुः स्थितः

मी देवाधिदेव महात्मा त्रिनेत्र प्रभूचा गण आहे; ‘पालक’ या नावाने विख्यात, मी कोट्यवधी गणांचा अधिपती म्हणून स्थित आहे.

Verse 104

सोऽहमत्र समायातः प्रभोः कार्येण केनचित् । तव भार्यां समालोक्य कामदेववशं गतः

मी माझ्या प्रभूच्या एका कार्यासाठी येथे आलो होतो; पण तुमची पत्नी पाहताच मी कामदेवाच्या वश झालो।

Verse 105

क्षमापराधं त्वं मह्यमेवं ज्ञात्वा मुनीश्वर । दुर्विनीतः श्रियं प्राप्य विद्यामैश्वर्यमेव च

हे मुनीश्वर, हे सर्व जाणून माझा अपराध क्षमा करा. मी दुर्विनीत असूनही श्री, विद्या आणि ऐश्वर्य प्राप्त केले।

Verse 106

न तिष्ठति चिरं स्थाने यथाहं मदगर्वितः । शिष्यरूपं समास्थाय ततः प्राप्तस्तवांतिकम्

माझ्यासारखा मद-गर्वाने फुगलेला असेल तर तो आपल्या स्थानावर फार काळ टिकत नाही. म्हणून मी शिष्यरूप धारण करून तुमच्या सान्निध्यात आलो।

Verse 107

अस्या हरणहेतोश्च महासत्या मुनीश्वर । तस्मात्कुरु प्रसादं मे दीनस्य प्रणतस्य च

हे मुनीश्वर, हिच्या हरणाच्या कारणामुळे—आणि ती महासत्यवती असल्यामुळे—म्हणून मी दीन व प्रणत आहे; माझ्यावर प्रसन्न व्हा।

Verse 108

अनुग्रहप्रदानेन क्षमा यस्मात्तपस्विनाम् । कोकिलानां स्वरो रूपं नारीरूपं पतिव्रता । विद्या रूपं कुरूपाणां क्षमा रूपं तपस्विनाम्

तपस्वी अनुग्रह देतात, म्हणून क्षमा हेच त्यांचे भूषण. कोकिळेचे रूप तिचा स्वर; नारीचे रूप पतिव्रता-धर्म; कुरूपांचे रूप विद्या; आणि तपस्व्यांचे रूप क्षमा.

Verse 109

सूत उवाच । तस्य तत्कृपणं श्रुत्वा सोपि माहेश्वरो मुनिः । ज्ञात्वा तं बांधवस्थाने दयां कृत्वाऽब्रवीद्वचः

सूत म्हणाले—त्याची दीन विनंती ऐकून तो माहेश्वर मुनीही, त्याला बांधवस्थानी स्थित जाणून, दया करून असे वचन बोलला।

Verse 110

सत्यवाक्तिष्ठते विप्रश्चमत्कारपुरे शुभे

हे विप्र! सत्यवचन करणारा तो शुभ ‘चमत्कारपुर’ नगरीत वास करतो।

Verse 111

भर्त्तृयज्ञ इति ख्यातस्तदा तस्योपदेशतः । बकत्वं यास्यते नूनं मम वाक्यादसंशयम्

तेव्हा त्याच्या उपदेशाने तो ‘भर्तृयज्ञ’ म्हणून प्रसिद्ध झाला; आणि माझ्या वचनाने—निःसंशय—तो बक (बगळा) अवस्थेस जाईल।

Verse 112

ततः पश्यामि चात्मानं बकत्वेन समाश्रितम्

मग मी स्वतःला बक (बगळा) अवस्थेत आश्रित झालेला पाहतो।

Verse 113

एवं मे दीर्घमायुष्यं संजातं शिवभक्तितः । घृतकम्बलमाहात्म्याद्बकत्वं मुनिशापतः

अशा रीतीने शिवभक्तीमुळे मला दीर्घ आयुष्य लाभले; पण घृतकम्बलच्या माहात्म्यामुळे, मुनीच्या शापाने, मी बक (बगळा) अवस्थेस पोहोचलो।

Verse 114

इंद्रद्युम्न उवाच एतदर्थं समानीतस्त्वत्सकाशं विहंगम । इंद्रद्युम्नस्य वार्तार्थं मरणे कृतनिश्चयः

इंद्रद्युम्न म्हणाला—हे विहंगमा! याच हेतूने तुला माझ्याजवळ आणले आहे, इंद्रद्युम्नाची वार्ता कळविण्यास; मी तर मरणाचा निश्चय केला आहे।

Verse 115

सा त्वया नैव विज्ञाता ममाभाग्यैर्विहंगम । सेवयिष्याम्यहं तस्मात्प्रदीप्तं हव्यवाहनम्

हे विहंगमा! माझ्या दुर्भाग्याने ती गोष्ट तुला कळली नाही; म्हणून मी प्रज्वलित हव्यवाहन (अग्नी) याचा आश्रय घेईन।

Verse 116

प्रतिज्ञातं मया पूर्वमेतन्निश्चित्य चेतसि । इंद्रद्युम्ने ह्यविज्ञाते संसेव्यः पावको मया

हे मी पूर्वीच प्रतिज्ञा केली होती व मनात दृढ निश्चय केला होता—इंद्रद्युम्न अज्ञात राहिला तर मला पावक (अग्नी) याचा आश्रय घ्यावा लागेल।

Verse 117

तस्माद्देहि ममादेशं मार्कंडेयसमन्वितः । प्रविशामि यथा वह्निं भ्रष्टकीर्तिरहं बक

म्हणून मार्कंडेयांसह मला आज्ञा द्या, जेणेकरून मी वह्नीत प्रवेश करू शकेन—मी, कीर्तीभ्रष्ट बगळा।

Verse 118

मार्कंडेय उवाच । वेत्सि चान्यं नरं कञ्चिद्वयसा चात्मनोऽधिकम् । पृच्छामि येन तं गत्वा कृते ह्यस्य महात्मनः

मार्कंडेय म्हणाले—तुझ्यापेक्षा वयाने मोठा असा दुसरा कोणता पुरुष तुला माहीत आहे का? मी विचारतो, जेणेकरून त्याच्याकडे जाऊन या महात्म्यासाठी काही करता येईल।

Verse 119

श्रद्धया परया युक्तः संप्राप्तोऽयं मया सह । तत्कथं त्यजति प्राणान्सहाये मयि संस्थिते

परम श्रद्धेने युक्त तो माझ्यासह येथे आला आहे. मी त्याचा सहकारी जवळ असताना तो प्राण कसा त्यागील?

Verse 120

अपरं च क्षमं वाक्यं यत्त्वां वच्मि विहंगम । अयं दुःखेन संयुक्तः साधयिष्यति पावकम् । अहमेनमनुद्धृत्य कस्माद्गच्छामि चाश्रमम्

हे विहंगमा, मी सांगतो ते आणखी एक वचन क्षमा कर. हा दुःखाने व्याकुळ होऊन अग्निप्रवेशाची तयारी करीत आहे. याला वाचविल्यावाचून मी आश्रमात कसा जाऊ?

Verse 121

सूत उवाच । तयोस्तं निश्चयं ज्ञात्वा बकः परमदुर्मना । सुचिरं चिंतयामास कथं स्यादेतयोः सुखम्

सूत म्हणाले—त्या दोघांचा निश्चय जाणून बक पक्षी अत्यंत खिन्न झाला. तो फार वेळ विचार करू लागला—या दोघांचे सुख कसे होईल?

Verse 122

ततो राजा मुनिश्चैव दारूण्याहृत्य पावकम् । प्रवेष्टुकामौ तौ दृष्ट्वा बको वचनमब्रवीत्

मग राजा आणि मुनी यांनी लाकडे आणून अग्नी प्रज्वलित केला. ते दोघे त्यात प्रवेश करावयास सिद्ध झालेले पाहून बक बोलला.

Verse 123

मम वाक्यं कुरु प्राज्ञ यदि जीवितुमिच्छसि । ज्ञातः सोऽद्य मया व्यक्तमिन्द्रद्युम्नं नराधिपम्

हे प्राज्ञा, तुला जगायचे असेल तर माझे वचन मान. आज मी त्याला स्पष्ट ओळखले आहे—नराधिप राजा इंद्रद्युम्न.

Verse 124

यो ज्ञास्यति मम ज्येष्ठः सर्वशास्त्रविचक्षणः । तत्त्वमेनं समादाय मरणे कृतनिश्चयम्

माझा ज्येष्ठ, जो सर्व शास्त्रांत पारंगत व विवेकी आहे, तो नक्कीच याचे तत्त्व जाणील। याने मरणाचा निश्चय केला असला तरी याला सोबत घेऊन चला।

Verse 125

निश्वसन्तं यथा नागं बाष्पव्याकुललोचनम् । समागच्छ मया सार्धं कैलासं पर्वतं प्रति

तो नागासारखा निश्वास टाकीत आहे, अश्रूंनी व्याकुळ झालेले डोळे. माझ्यासोबत कैलास पर्वताकडे ये।

Verse 126

यत्रास्ति दयितो मह्यमुलूकश्चिरजीवभाक् । स नूनं ज्ञास्यते तं हि मा वृथा मरणं कृथाः

जिथे माझा प्रिय सखा उलूक राहतो, जो दीर्घायुषी आहे. तो नक्कीच त्याला (आणि त्याचे सत्य) ओळखेल; उगीच मरण पत्करू नकोस।

Verse 127

ततोऽसौ तेन संयुक्तो बकेन सुमहात्मना । मार्कंडेयेन संप्राप्तः कैलासं पर्वतोत्तमम्

त्यानंतर तो सुमहात्मा बक आणि मार्कंडेय यांच्यासह संयुक्त होऊन पर्वतश्रेष्ठ कैलासास पोहोचला।

Verse 128

सोऽपि दृष्ट्वा बकं प्राप्तं मित्रं परमसंमतम् । समागच्छदसौ हृष्टः स्वागतेनाभ्यनन्दयत्

तोही, परमसंमत मित्र बक आलेला पाहून, हर्षाने पुढे आला आणि ‘स्वागत’ शब्दांनी त्याचे अभिनंदन केले।

Verse 129

अथ तं चैव विश्रान्तं समालिङ्ग्य मुहुर्मुहुः । प्राकारवर्णनामासौ वाक्यमेतदुवाच ह

मग तो विश्रांत झालेल्या त्याला पुन्हा पुन्हा आलिंगन देऊन, प्राकारवर्ण नावाच्या त्या पुरुषाने हे वचन उच्चारले।

Verse 130

स्वागतं ते द्विजश्रेष्ठ भूप सुस्वागतं च ते । सख्येऽद्य यच्च ते कार्यं वदागमनकारणम्

हे द्विजश्रेष्ठ, तुझे स्वागत; हे राजन्, तुलाही उत्तम स्वागत। आज मित्रभावाने सांग—तुझे कोणते कार्य आहे आणि येण्याचे कारण काय?

Verse 131

कावेतौ पुरुषौ प्राप्तौ त्वया सार्धं ममांतिकम् । दिव्यरूपौ महाभागौ तेजसा परिवारितौ

हे दोन पुरुष कोण आहेत, जे तुझ्यासह माझ्या जवळ आले आहेत—दिव्यरूप, महाभाग्यवान आणि तेजाने वेढलेले?

Verse 132

बक उवाच । एष मार्कंडसंज्ञोऽत्र प्रसिद्धो भुवनत्रये । महेश्वरप्रसादेन संसिद्धिं परमां गतः । द्वितीयोऽसौ सुहृच्चास्य कश्चिन्नो वेद्मि तत्त्वतः । मार्कंडेन समायातः सुहृदा व ममांतिकम्

बक म्हणाले—हा येथे मार्कंड नावाने प्रसिद्ध असून त्रैलोक्यात विख्यात आहे. महेश्वराच्या कृपेने याने परम सिद्धी प्राप्त केली आहे. दुसरा याचा मित्र आहे; त्याला मी तत्त्वतः ओळखत नाही. तो मार्कंडासह मित्रभावाने माझ्या जवळ आला आहे.

Verse 135

यदि जानासि तं भूपमिन्द्रद्युम्नं महामते । तत्त्वं कीर्तय येनासौ मरणाद्विनिवर्तते

हे महामते, जर तू त्या इंद्रद्युम्न राजाला जाणत असशील, तर ज्यामुळे तो मृत्यूपासून परावृत्त होईल असे तत्त्व सांग।

Verse 136

चिरायुस्त्वं मया ज्ञातो ह्यतः प्राप्तोऽस्मि तेंऽतिकम्

तुम्ही दीर्घायुषी आहात असे मला ज्ञात झाले; म्हणून मी तुमच्या सान्निध्यात आलो आहे।

Verse 137

उलूक उवाच । अष्टाविंशत्प्रमाणेन कल्पा जातस्य मे स्थिताः । न दृष्टो न श्रुतः कश्चिदिंद्रद्युम्नो महीपतिः

उलूक म्हणाला—माझ्या जन्मापासून मोजणीप्रमाणे अठ्ठावीस कल्प झाले; तरी ‘इंद्रद्युम्न’ नावाचा कोणताही राजा मी ना पाहिला, ना ऐकला।

Verse 138

इंद्रद्युम्न उवाच । तव कस्मादुलूकत्वं शीघ्रं तन्मे प्रकीर्तय । एतन्मे कौतुकं भावि यत्ते ह्यायुरनन्तकम् । उलूकत्वं च संजातं रौद्रं लोकविगर्हितम्

इंद्रद्युम्न म्हणाला—तुला उल्लूकत्व का प्राप्त झाले? ते मला लवकर सांग. मला आश्चर्य वाटते—तुझे आयुष्य तर अनंत आहे, तरीही उल्लूकत्व उत्पन्न झाले, भयंकर व लोकनिंद्य।

Verse 139

उलूक उवाच । शृणु तेऽहं प्रवक्ष्यामि दीर्घायुर्मे यथा स्थितम् । महेश्वरप्रसादेन बिल्वपत्रार्चनान्मया । उलूकत्वं मया प्राप्तं भृगोः शापान्महात्मनः

उलूक म्हणाला—ऐक, माझे दीर्घायुष्य कसे स्थिर झाले ते मी सांगतो. महेश्वराच्या प्रसादाने—बिल्वपत्रांनी केलेल्या माझ्या अर्चनेमुळे—ते मिळाले; पण उल्लूकत्व मला महात्मा भृगूंच्या शापामुळे प्राप्त झाले।

Verse 140

अहमासं पुरा विप्रः सर्वविद्यासु पारगः । चमत्कारपुरे श्रेष्ठे नाम्ना ख्यातस्तु घंटकः । ब्रह्मचारी दमोपेतो हरपूजार्चने रतः

पूर्वी मी एक विप्र होतो, सर्व विद्यांत पारंगत. श्रेष्ठ चमत्कारपुरात ‘घंटक’ या नावाने प्रसिद्ध होतो. ब्रह्मचारी, संयमी आणि हर (शिव) यांच्या पूजाअर्चनेत रत होतो.

Verse 141

अखंडितैर्बिल्वपत्रैरग्रजातैस्त्रिपत्रकैः । त्रिकालं पूजितः शंभुर्लक्षमात्रैः सदा मया

अखंड, नवांकुरित त्रिपत्र बिल्वपत्रांनी मी नेहमी त्रिकाळ शंभूची पूजा केली आणि लक्षसंख्येने पत्रे अर्पण केली।

Verse 142

ततो वर्षसह्स्रांते तुष्टो मे भगवान्हरः । प्रोवाच दर्शनं गत्वा मेघगंभीरया गिरा

मग सहस्र वर्ष पूर्ण झाल्यावर भगवान हर माझ्यावर प्रसन्न झाले; दर्शन देऊन मेघगंभीर वाणीने बोलले।

Verse 143

अहं तुष्टोऽस्मि ते वत्स वरं वरय सुव्रत । अखंडितैर्बिल्वपत्रैस्त्रिकाले यत्त्वयार्चितः

‘वत्सा, मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे. हे सुव्रती, वर माग—कारण तू अखंड बिल्वपत्रांनी त्रिकाळ माझी अर्चना केली आहे.’

Verse 144

बिल्वस्य प्रसवाग्रेण त्रिपत्रेण प्रजायते । एकेनापि यथातुष्टिस्तथान्येषां न कोटिभिः

बिल्वाच्या कोवळ्या अंकुरातून त्रिपत्र उत्पन्न होते; त्याच्या एका पानानेही जशी तुष्टी होते, तशी इतर अर्पणांच्या कोटींनीही होत नाही।

Verse 145

पुष्पाणामपि भद्रं ते सुगंधानामपि ध्रुवम् । सखे मया प्रणम्योच्चैः स प्रोक्तः शशिशेखरः

फुलांमध्येही तुझे अर्पण परम मंगल, सुगंधी द्रव्यांमध्येही तुझेच निश्चयाने श्रेष्ठ। हे सखे, प्रणाम करून मी उच्च स्वराने शशिशेखर शिवाची ही महिमा सांगतो।

Verse 146

यदि तुष्टोसि मे देव यदि देयो वरो मम । तन्मां कुरु जगन्नाथ जरामरणवर्जितम्

हे देव, जर तू माझ्यावर प्रसन्न असशील आणि मला वर द्यावयाचा असेल, तर हे जगन्नाथ, मला जरा व मृत्यूपासून वर्जित कर।

Verse 147

स तथेति प्रतिज्ञाय महादेवो महेश्वरः । कैलासं प्रति देवेशः क्षणाच्चादर्शनं गतः

महादेव महेश्वरांनी “तथास्तु” असे म्हणत प्रतिज्ञा केली; देवेश कैलासाकडे निघाले आणि क्षणातच दृष्टीआड झाले।

Verse 148

ततोहं परितुष्टोथ वरं प्राप्य महेश्वरात् । कृतकृत्यमिवात्मानं चिंतयामि प्रहर्षितः

मग मीही पूर्ण तृप्त झालो; महेश्वराकडून वर मिळवून, हर्षित होऊन मी स्वतःला कृतकृत्य मानू लागलो।

Verse 149

एतस्मिन्नेव काले तु भार्गवो मुनिसत्तमः । कुशलः सर्वशास्त्रेषु वेदवेदांग पारगः

त्याच काळी मुनिश्रेष्ठ भार्गव तेथे होते—सर्व शास्त्रांत निपुण आणि वेद व वेदांगांचे पारंगत।

Verse 150

तस्य भार्याऽभवत्साध्वी नाम्ना ख्याता सुदर्शना । प्राणेभ्योऽपि प्रिया तस्य गालवस्य मुनेः सुता

त्यांची पत्नी साध्वी, ‘सुदर्शना’ या नावाने प्रसिद्ध होती; ती त्याला प्राणांपेक्षाही प्रिय होती—मुनि गालवाची कन्या।

Verse 151

तस्य कन्या समभवद्रूपेणाप्रतिमा भुवि । सा मया सहसा दृष्टा क्रीडमाना यथेच्छया

त्याची एक कन्या होती, जी पृथ्वीवर रूपाने अनुपम होती. मी तिला अचानक पाहिले—ती आपल्या इच्छेप्रमाणे स्वच्छंदपणे क्रीडा करीत होती.

Verse 152

मध्यक्षामा सुकेशी च बिंबोष्ठी दीर्घलोचना । तामहं वीक्षयित्वा तु कामदेववशं गतः

ती मध्यम कटिवाली, सुकेशी, बिंबफळासारख्या ओठांची आणि दीर्घ नेत्रांची होती. तिला पाहताच मी कामदेवाच्या वश झालो.

Verse 153

ततः पृष्टा मया कस्य कन्येयं चारुलोचना । विभक्तसर्वावयवा देवकन्येव राजते

मग मी विचारले—“ही चारुलोचना कन्या कोणाची आहे?” तिचे सर्व अवयव सुबक विभागलेले; ती जणू देवकन्येसारखी शोभत होती.

Verse 154

सखीभिः कीर्तिता मह्यं भार्गवस्य मुनेः सुता । एषा चाद्यापि कन्यात्वे वर्तते चारुहासिनी

सखींनी मला सांगितले—“ही भार्गव मुनींची कन्या आहे. ही चारुहासिनी अजूनही कन्यात्वात आहे, अविवाहित आहे.”

Verse 155

ततोऽहं भार्गवं गत्वा विनयेन समन्वितः । ययाचे कन्यकां ता च कृतांजलिपुटः स्थितः

मग मी विनययुक्त होऊन भार्गवांकडे गेलो. त्या कन्येची याचना केली आणि हात जोडून आदराने उभा राहिलो.

Verse 156

सवर्णं मां परिज्ञाय सोऽपि भार्गवनंदनः । दत्तवांस्तां महाभाग विरूपस्यापि कन्यकाम्

मला समकुळाचा योग्य जाणूनही त्या भार्गवनंदनाने, हे महाभाग, विरूपालाही ती कन्या दिली.

Verse 158

सुलज्जा साऽतिदुःखार्ता पश्यांब जनकेन च । विरूपाय प्रदत्तास्मि नाहं जीवितुमुत्सहे

ती फार लज्जित व दुःखाने व्याकुळ होऊन म्हणाली—“आई, पाहा! माझ्याच पित्याने मला विरूपाला दिले; मला जगावेसे वाटत नाही.”

Verse 159

विषं वा भक्षयिष्यामि प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा निषिद्धः स द्विजस्तया

“मी विष प्राशन करीन किंवा अग्नीत प्रवेश करीन.” तिचे हे वचन ऐकून तो द्विज तिच्यामुळे रोखला गेला.

Verse 160

कस्मान्नाथ प्रदत्तासौ विरूपाय त्वया विभो । कन्यकेयं सुरूपाढ्या सर्वलक्षणसंयुता

“हे नाथ, हे विभो! तुम्ही तिला विरूपाला का दिले? ही कन्या सुंदररूपाने युक्त व सर्व शुभलक्षणांनी संपन्न आहे.”

Verse 161

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं भार्गवो मुनिसत्तमः । ततस्तां गर्हयित्वासौ धिङ्नारी पुरुषायते

हे वचन ऐकून मुनिश्रेष्ठ भार्गवाने तिला धारेवर धरून म्हटले—“धिक्! अशी वाद घालणारी स्त्री पुरुषासारखी वागते.”

Verse 162

अनेन प्रार्थिता कन्या मया चास्मै प्रदीयते । तत्किं निषेधयसि मां दीयमानां सुतामिमाम्

या पुरुषाने कन्येची याचना केली आहे, आणि मी माझी कन्या त्याला देत आहे. मग ही देत असलेली मुलगी देण्यापासून तू मला का अडवितोस?

Verse 163

इत्युक्त्वा स प्रसुष्वाप पत्न्याथ कन्यया समम्

असे बोलून तो पत्नी आणि कन्येसह झोपून गेला।

Verse 164

ततोऽर्द्धरात्रे चागत्य मया सुप्ता च भार्गवी । हृत्वा स्वभवने नीता निशि सुप्ते जने तदा

मग अर्धरात्री मी आलो; भार्गवी झोपलेली होती. रात्री लोक झोपले असता मी तिला उचलून नेले आणि आपल्या घरी आणले.

Verse 165

नियुक्ता कामधर्मेण ह्यनिच्छंती बलान्मया । विप्रः प्रातर्जजागार पिता तस्यास्ततः परम्

ती अनिच्छुक असतानाही मी तिला बलपूर्वक कामधर्मात प्रवृत्त केले. त्यानंतर तिचा पिता तो ब्राह्मण सकाळी जागा झाला.

Verse 166

क्वासौ सा दुहिता केन हृता नष्टा मदीयिका । अथासौ वीक्षितुं बाह्ये बभ्राम स्ववनांतिकम्

‘माझी ती मुलगी कुठे आहे? तिला कोणी हरून नेले, ती माझ्यापासून कशी हरवली?’ मग तो शोधण्यासाठी बाहेर पडला आणि आपल्या वन-उपवनाजवळ भटकू लागला.

Verse 167

पदसंहतिमार्गेण मुनिभिर्बहुभिर्वृतः । तेन दृष्टाऽथ सा कन्या कृतकौतुकमंगला

अनेक मुनींनी वेढलेल्या त्या चालत्या वाटेने तो गेला; तेव्हा त्याने कौतुक-मंगल (विवाहसूत्र व शुभविधी) धारण केलेली ती कन्या पाहिली।

Verse 168

रुदंती सस्वनं तत्र लज्जमाना ह्यधोमुखी । ततः कोपपरीतात्मा मां प्रोवाच स भार्गवः

ती तिथे मोठ्या आवाजात रडत होती, लज्जेने मान खाली घालून; तेव्हा क्रोधाने व्यापलेल्या मनाचा तो भार्गव मला म्हणाला।

Verse 169

निशाचरस्य धर्मेण यस्मादूढा सुता मम । निशाचरो भवानस्तु कर्मणानेन सांप्रतम्

तू माझ्या कन्येला निशाचरांच्या रीतीने हरण करून स्वीकारलेस; म्हणून या कर्मामुळेच, आत्ताच, तू स्वतः निशाचर हो।

Verse 170

घंटक उवाच । निर्दोषं मां द्विजश्रेष्ठ कस्मात्त्वं शपसि द्रुतम् । त्वयैषा मे स्वयं दत्ता तेन रात्रौ हृता मया

घंटक म्हणाला—हे द्विजश्रेष्ठ! मी निर्दोष असताना तू मला घाईघाईने का शाप देतोस? ही कन्या तूच मला स्वेच्छेने दिलीस; म्हणून मी तिला रात्री नेले।

Verse 171

यो दत्वा कन्यकां पूर्वं पश्चाद्यच्छेन्न दुर्मतिः । स याति नरकं घोरं यावदाभूतसंप्लवम्

जो आधी कन्यादान करून नंतर तिला परत घेऊ पाहतो—तो दुर्मती प्रलय येईपर्यंत घोर नरकात जातो।

Verse 172

अथासौ चिंतयामास सत्यमेतेन जल्पितम् । पश्चात्तापसमोपेतो वाक्यमेतदुवाच ह

मग तो मनात विचार करू लागला—‘याने जे बोलले ते खरेच आहे।’ पश्चात्तापाने भरून तो हे वचन बोलला।

Verse 173

सत्यमेतत्त्वया प्रोक्तं न मे वचनमन्यथा । उलूकरूपसंयुक्तो भविष्यसि न संशयः

‘तू जे बोललास ते नक्कीच सत्य आहे; माझे वचन कधीही अन्यथा होणार नाही. निःसंशय तू घुबडाच्या रूपाने युक्त होशील।’

Verse 174

उत्पत्स्यते यदा चात्र भर्तृयज्ञो महामुनिः । तस्योपदेशमासाद्य भूयः प्राप्स्यसि स्वां तनुम्

‘आणि जेव्हा येथे महामुनी भर्तृयज्ञांचा जन्म होईल, तेव्हा त्यांच्या उपदेशास प्राप्त होऊन तू पुन्हा आपलेच शरीर मिळवशील।’

Verse 175

ततः कौशिकरूपं तु पश्याम्यात्मानमेव च । तथापि न स्मृतिर्नष्टा मम या पूर्वसंभवा

‘मग मी स्वतःलाच कौशिकरूपात पाहिले. तरीही माझी पूर्वजन्मातून आलेली स्मृती नष्ट झाली नाही.’

Verse 176

अथ या तत्सुता चोढा मया तस्मिन्गिरौ तदा । सापि मां संनिरीक्ष्याथ तद्रूपं दुःखसंयुता । प्रविष्टा हव्यवाहं सा विधवात्वमनिच्छती

‘मग त्या पुरुषाची कन्या—जिच्याशी मी त्या पर्वतावर विवाह केला होता—तीही मला त्या बदललेल्या रूपात पाहून दुःखाने व्याकुळ झाली. विधवापण नको म्हणून ती अग्नीत प्रविष्ट झाली.’

Verse 177

एवं मे कौशिकत्वं हि संजातं तु महाद्युते । भार्गवस्य तु शापेन कन्यार्थे यत्तवोदितम्

हे महाद्युते! भार्गवाच्या शापामुळे माझे ‘कौशिकत्व’ असेच उत्पन्न झाले—कन्येच्या विषयात तू जसे सांगितलेस तसेच।

Verse 178

अखंडबिल्वपत्रेण पूजितो यन्महेश्वरः । चिरायुस्तेनसंजातं सत्यमेतन्मयोदितम्

अखंड बिल्वपत्राने महेश्वराची पूजा झाल्यामुळे दीर्घायुष्य प्राप्त झाले; हे सत्य आहे—मी असेच सांगतो।

Verse 179

सत्यं कथय यत्कृत्यं गृहायातस्य किं तव । प्रकरोमि महाभाग यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

सत्य सांग—घरी परतल्यावर तुझे कोणते कार्य आहे? हे महाभाग! ते अत्यंत दुर्लभ असले तरी मी पूर्ण करीन।

Verse 180

इन्द्रद्युम्न उवाच । इन्द्रद्युम्नस्य ज्ञानाय प्राप्तोऽहं यत्तवांतिकम् । नाडीजंघेन चानीतो मरणे कृतनिश्चयः

इन्द्रद्युम्न म्हणाला: इन्द्रद्युम्नाची खरी ओळख (ज्ञान) व्हावी म्हणून मी तुझ्या जवळ आलो आहे। नाडी-जंघ मला येथे घेऊन आला; मी मरणाचा निश्चय केला आहे।

Verse 181

यदि नो ज्ञास्यति भवांस्तं कीर्त्या च कुलेन च । प्रविशामि ततो नूनं प्रदीप्तं हव्यवाहनम्

जर तू त्याला कीर्तीने व कुळानेही ओळखणार नाहीस, तर मी निश्चयच तेव्हा प्रज्वलित अग्नीत प्रवेश करीन।

Verse 182

नो चेत्कीर्तय मे कञ्चिदन्यं तु चिरजीविनम् । पृच्छामि तेन तं गत्वा येन वेत्ति न वा च सः

नसेल तर मला दुसऱ्या एखाद्या चिरंजीवाचे नाव सांग. मी त्याच्याकडे जाऊन विचारेन—तो त्याला ओळखतो की नाही.

Verse 183

बक उवाच । युक्तमुक्तमनेनाद्य तत्कुरुष्व वदास्य भोः । यदि जानासि कंचित्वमात्मनश्चिरजीविनम्

बक म्हणाला—आज याने जे बोलले ते योग्य आहे. म्हणून तसेच कर आणि मला सांग, महोदय—तुझ्या हितासाठी तुला एखादा चिरंजीवी माहीत आहे का?

Verse 184

नो चेदहमपि क्षिप्रं प्रविशामि हुताशनम् । मार्कंडेनापि सहितः सांप्रतं तव पश्यतः

नसेल तर मीही त्वरित अग्नीत प्रवेश करीन—मार्कंडेयासह—आत्ताच, तुझ्या डोळ्यांसमोर.

Verse 185

एवम् ज्ञात्वा महाभाग चिन्तयस्व चिरंतनम् । कंचिद्भूमितलेऽन्यत्र यतस्त्वं चिरजीवधृक्

हे महाभाग, हे जाणून दीर्घकाळासाठी नीट विचार कर. पृथ्वीवर अन्यत्र कुणाला तरी शोध, कारण तू चिरायुष्य धारण करणारा आहेस.

Verse 186

आशया परया प्राप्तस्तवाहं किल मंदिरे । पुमानेष विशेषेण मार्कंडेयः प्रियो मम

परम आशेने मी तुझ्या निवासस्थानी आलो आहे. हा पुरुष—विशेषतः मार्कंडेय—मला अत्यंत प्रिय आहे.

Verse 187

संत्यत्र पर्वतश्रेष्ठाः शतशोऽथ सहस्रशः । येषु सन्ति महाभागास्तापसाश्चिरजीविनः । नान्यथा जीवितं चास्य कथंचित्संभविष्यति

येथे शेकडो आणि हजारो श्रेष्ठ पर्वत आहेत, ज्यांवर दीर्घायुषी महान तपस्वी वास्तव्य करतात. अन्यथा, याचे जीवन कोणत्याही प्रकारे सुरक्षित राहणार नाही.

Verse 188

इंद्रद्युम्नस्य राजर्षेर्हितं परमकं भवेत् । तथावयोर्द्वयोश्चापि तस्माच्चिंतय सत्वरम्

यामुळे राजर्षी इंद्रद्युम्नाचे परम हित होईल, तसेच आपल्या दोघांचेही. म्हणून लवकर विचार करा.

Verse 189

तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा मरणार्थं महीपतेः । स उलूकः कृपां गत्वा ततो वचनमब्रवीत्

राजाचा मरणाचा तो निश्चय जाणून, तो घुबड करुणेने भारावून गेला आणि मग हे वचन बोलला.

Verse 190

यद्येवं तु महाभाग मर्तुकामोऽसि सांप्रतम् । तदागच्छ मया सार्धं गन्धमादनपर्वतम्

हे महाभाग! जर असे असेल आणि तुझी आता मरण्याची इच्छा असेल, तर माझ्यासोबत गंधमादन पर्वतावर चल.

Verse 191

तत्र संतिष्ठते गृध्रः स च मे परमः सुहृत् । चिरंतनस्तथा सम्यक्स ते ज्ञास्यति तं नृपम् । कथयिष्यत्यसंदिग्धं मम वाक्यादसंशयम्

तिथे एक गिधाड राहते, जो माझा परम मित्र आहे आणि खूप जुना आहे. तो त्या राजाला नीट ओळखेल आणि माझ्या सांगण्यावरून निःसंशयपणे सर्व सांगेल.

Verse 192

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा मार्कंडेयादिभिस्त्रिभिः । प्रोक्तः सर्वैर्महाभाग मा त्वं प्रविश पावकम्

त्याचे वचन ऐकून मार्कंडेय-प्रमुख तिघे व इतर सर्वांनी त्या महाभागास म्हटले—“तू अग्नीत प्रवेश करू नकोस।”

Verse 193

वयं यास्यामहे सर्वे त्वया सार्धं च तत्र हि । कदाचित्सोऽपि जानाति इंद्रद्युम्नं महीपतिम्

“आम्ही सर्वे तुझ्यासह तिथेच जाऊ; कदाचित तोही पृथ्वीपति राजा इंद्रद्युम्नास ओळखत असेल।”

Verse 194

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा आशया परया युतः । स राजा सह तैः सर्वैः प्रययौ गंधमादनम्

त्यांचे वचन ऐकून परम आशेने युक्त तो राजा त्या सर्वांसह गंधमादनाकडे निघाला।

Verse 195

गृध्रराजोऽपि तान्दृष्ट्वा सर्वानेव कृतांजलिः । उलूकं पुरतो दृष्ट्वा प्रहृष्टः सन्मुखो ययौ

गिधाडांचा राजा देखील त्यांना सर्वांना पाहून हात जोडून नमस्कार करू लागला; आणि पुढे उभा असलेला उलूक पाहताच आनंदित होऊन तो समोर येऊन भेटीस गेला।

Verse 196

ततोऽब्रवीत्प्रहृष्टात्मा स्वागतं ते द्विजोत्तम । चिरकालात्प्रदृष्टोऽसि क एतेऽन्येऽत्र ये स्थिताः

मग आनंदित अंतःकरणाने तो म्हणाला—“स्वागत आहे, हे द्विजोत्तम! फार काळानंतर तुझे दर्शन झाले. येथे उभे असलेले हे इतर कोण आहेत?”

Verse 197

उलूक उवाच । एष मे परमं मित्रं नाडीजंघो बकः स्मृतः । एतस्यापि तु मार्कण्डः संस्थितः परमः सुहृत्

उलूक म्हणाला—हा माझा परम प्रिय मित्र, ‘नाडीजंघ’ नावाने प्रसिद्ध असलेला बगळा आहे. आणि याच्यासाठीही मार्कंड हा अत्यंत निकटचा सुहृद्‌ म्हणून स्थित आहे.

Verse 198

असौ त्रैलोक्यविख्यातः सप्तकल्पस्मरो भुवि । एतस्यापि सुहृत्कश्चिन्नैनं जानामि सत्वरम्

तो त्रैलोक्यात विख्यात आहे आणि पृथ्वीवर सात कल्पांपर्यंत स्मरणात राहिलेला आहे. पण त्याचा स्वतःचा सुहृद्‌ कोण—हे मला त्वरित कळत नाही.

Verse 199

म्रियमाणो मया ह्येष समानी तस्तवांतिकम् । अयं जीवति विज्ञात इंद्रद्युम्ने नरेश्वरे । नो चेत्प्रविशति क्षिप्रं प्रदीप्तं हव्यवाहनम्

हा तर मरणासन्न असताना मी याला तुमच्या सान्निध्यात आणले. नरेश्वर इंद्रद्युम्न ज्ञात/स्मरणात असेपर्यंतच हा जिवंत राहतो, असे निश्चित झाले आहे; नाहीतर हा लवकरच प्रज्वलित हव्यवाहनात प्रवेश करील.

Verse 200

स त्वं जानासि चेद्ब्रूहि इन्द्रद्युम्नं महीपतिम् । चिरंतनो मयापि त्वं तेन प्रष्टुं समागतः

म्हणून, तुम्हाला माहीत असेल तर राजा इंद्रद्युम्नाविषयी सांग. तू चिरंतन आहेस; आणि मीही त्याच्याविषयी विचारण्यासाठी येथे आलो आहे.

Verse 201

गृध्र उवाच । इन्द्रद्युम्नेति विख्यातं राजानं न स्मराम्यहम् । न दृष्टो न श्रुतश्चापि इन्द्रद्युम्नो महीपतिः

गृध्र म्हणाला—‘इंद्रद्युम्न’ नावाने विख्यात असा कोणताही राजा मला आठवत नाही. इंद्रद्युम्न हा महीपति ना मी पाहिला, ना त्याबद्दल ऐकले.

Verse 202

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सोऽपि राजा सुदुर्मनाः । मनसा चिन्तयामास मरणे कृतनिश्चयः

त्याचे वचन ऐकून तो राजाही अत्यंत खिन्न झाला; आणि मनात मृत्यूचा निश्चय करून विचार करू लागला।

Verse 203

ततस्तु कौतुकाविष्टस्तं पप्रच्छ द्विजोत्तमम् । कर्मणा केन संप्राप्तमायुष्यं चेदृशं वद

मग कुतूहलाने भरून त्याने त्या श्रेष्ठ द्विजास विचारले—“कोणत्या कर्माने तुला असे आयुष्य प्राप्त झाले? सांग.”

Verse 204

ततः संभावयिष्यामि श्रुत्वा तेऽहं विभावसुम्

“मग तुझ्याकडून ऐकून मी विभावसुचा यथोचित सत्कार व मान करीन.”