Adhyaya 13

Verse 1

। सूत उवाच । एवं निवेद्य पुत्राणां स राज्यं पृथिवीपतिः । पुरं च तद्द्विजातिभ्यः प्रदाय स्वयमेव हि

सूत म्हणाले—अशा प्रकारे पृथ्वीपतीने पुत्रांना राज्य सोपवून, स्वतःच ते नगर द्विजांना (ब्राह्मणांना) दान दिले।

Verse 2

तत आराधयामास देवदेवं महेश्वरम् । कृत्वा तदाऽश्रमं तत्र श्रद्धया परया युतः

त्यानंतर परमोच्च श्रद्धेने युक्त होऊन, तेथे आश्रम उभारून, त्याने देवदेव महेश्वराची आराधना केली।

Verse 3

स बभूव फलाहारो यावद्वर्षशतं नृपः । शीर्णपर्णाशनः पश्चात्तावत्कालं समाहितः

तो नृप शंभर वर्षे फलाहारावर राहिला; नंतर तितक्याच काळ समाधिस्थ होऊन, गळून पडलेल्या पानांचे भक्षण करू लागला।

Verse 4

ततः परं जलाहारो जातो वर्षशतं हि सः । वायुभक्षस्ततोऽभूत्स यावद्वर्षशतं परम्

त्यानंतर तो शंभर वर्षे केवळ जलाहारावर राहिला; पुढे आणखी शंभर वर्षे तो वायुभक्ष, म्हणजे वायूवरच निर्वाह करणारा झाला।

Verse 5

ततस्तुष्टो महादेवस्तस्य वर्षशते गते । चतुर्थे वायुभक्षस्य दर्शने समुपस्थितः

तेव्हा त्याच्यावर प्रसन्न झालेला महादेव, त्याची शंभर वर्षे पूर्ण झाल्यावर, वायुभक्षणाच्या चौथ्या अवस्थेत, प्रत्यक्ष दर्शन देण्यासाठी प्रकट झाला।

Verse 6

प्रोवाच परितुष्टोऽस्मि मत्तः प्रार्थय वांछितम् । अहं ते संप्रदास्यामि दुर्लभं त्रिदशैरपि

शिव म्हणाला—“मी पूर्ण प्रसन्न आहे. माझ्याकडून जे इच्छित ते वर माग; देवांनाही जे दुर्लभ, तेही मी तुला देईन।”

Verse 7

राजोवाच । एतत्पुण्यतमं क्षेत्रं नानातीर्थसमाश्रयम् । हाटकेश्वरमाहात्म्यात्सर्वपापक्षयापहम्

राजा म्हणाला—“हे परम पुण्य क्षेत्र अनेक तीर्थांचे आश्रयस्थान आहे. हाटकेश्वराच्या माहात्म्याने हे सर्व पापांचा क्षय करणारे आहे।”

Verse 8

तस्मात्तव निवासेन भूयान्मेध्यतमं पुनः । एतन्मे वांछितं देव देहि तुष्टिं गतो यदि

“म्हणून तुमच्या येथे निवासाने हे अधिकच परम पवित्र होवो. हे देव, हाच माझा इच्छित वर—तुम्ही प्रसन्न असाल तर द्या।”

Verse 9

मयैतदग्र्यं निर्माय ब्राह्मणेभ्यो निवेदितम् । पुरं शर्वाऽमराधीश श्रद्धापूतेन चेतसा

“हे शर्व, अमराधीश! मी हे श्रेष्ठ नगर निर्माण करून, श्रद्धेने पवित्र झालेल्या चित्ताने, ब्राह्मणांना अर्पण केले आहे।”

Verse 10

तस्मिंस्त्वया सदा वासः कर्तव्यो मम वाक्यतः । निश्चलत्वेन येन स्याद्गणैः सर्वैः समन्वितम्

म्हणून माझ्या वचनाप्रमाणे तू तेथेच सदैव अचल भावाने वास करावा, ज्यायोगे ते स्थान सर्व गणांसह सदैव संयुक्त राहील.

Verse 11

भगवानुवाच । अचलोऽहं भविष्यामि स्थानेऽत्र तव भूमिप । अचलेश्वर इत्येव नाम्ना ख्यातो जगत्त्रये

भगवान म्हणाले—हे भूमिप! तुझ्या या स्थानी मी अचलरूपाने वास करीन; आणि ‘अचलेश्वर’ या नावाने त्रैलोक्यात प्रसिद्ध होईन.

Verse 12

यो मामत्र स्थितं मर्त्यो वीक्षयिष्यति भक्तितः । भविष्यंत्यचलास्तस्य सर्वदैव विभूतयः

जो मनुष्य भक्तीने मला येथे स्थित पाहील, त्याच्या सर्व समृद्धी व दैवी विभूती सदैव अचल राहतील.

Verse 13

माघशुक्लचतुर्दश्यां मम लिंगस्य यो नरः । श्रद्धया परया युक्तः कर्ता यो घृतकंबलम्

माघ शुक्ल चतुर्दशीस जो पुरुष परम श्रद्धेने युक्त होऊन माझ्या लिंगावर घृत-कंबळ अर्पण करतो…

Verse 14

बाल्ये वयसि यत्पापं वार्धके यौवनेऽपि वा । तद्यास्यति क्षयं तस्य तमः सूर्योदये यथा

बाल्य, यौवन किंवा वार्धक्यात केलेले जे काही पाप असेल, ते त्याचे नष्ट होईल—जसे सूर्योदयाला अंधार नाहीसा होतो.

Verse 15

तस्मात्स्थापय मे लिंगं त्वमत्रैव महीपते । अहं येन करोम्येव तत्र वासं सदाचलः

म्हणून, हे महीपते, माझे लिंग येथेच स्थाप. त्या पुण्यकर्माने मी तेथे सदैव अचल व स्थिर होऊन नित्य वास करीन.

Verse 16

सूत उवाच । एवमुक्त्वा स देवेशस्ततश्चादर्शनं गतः । सोऽपि राजा चकाराशु प्रासादं सुमनोहरम्

सूत म्हणाले—असे बोलून देवेश्वर तेव्हा अदृश्य झाले. आणि राजानेही त्वरित अतिशय मनोहर असा प्रासाद-मंदिर उभारला.

Verse 19

ततः संचिंतयामास भूपालः किं महेश्वरः । सांनिध्यं निश्चलो भूत्वा लिंगेऽत्रैव करिष्यति

तेव्हा भूपाल विचार करू लागला—महेश्वर निश्चल होऊन येथेच या लिंगात आपले सान्निध्य कसे प्रस्थापित करतील?

Verse 20

एतस्मिन्नंतरे जाता वाणी गगनगोचरा । हर्षयन्ती महीपालं चमत्कारं सुनिस्वना

याच दरम्यान आकाशात संचार करणारी वाणी प्रकट झाली—अतिशय मधुर व अद्भुत नादयुक्त—जी महीपालाला हर्षित करू लागली.

Verse 21

मा त्वं भूमिपशार्दूल कार्यचिन्तां करिष्यसि । अस्मिन्वासं सदात्रैव लिंगे कर्तास्मि नित्यशः

हे भूमिपशार्दूल, या कार्याची चिंता करू नकोस. या लिंगात, येथेच, मी सदानित्य निश्चयाने वास करीन.

Verse 22

तथान्यदपि ते वच्मि प्रत्ययार्थं वचो नृप । तच्छ्रुत्वा निर्वृतिं गच्छ वीक्षस्वैव च यत्नतः

हे नृपा! तुझ्या निश्चयासाठी मी आणखी वचन सांगतो. ते ऐकून शांतचित्ताने जा आणि प्रयत्नपूर्वक स्वतःच नीट पाहा.

Verse 23

सदा मे निश्चला छाया लिंगस्यास्य भविष्यति । एकैव पृष्ठदेशस्था न दिक्संस्था भविष्यति

माझ्या या लिंगाची छाया सदैव अचल राहील. ती एकाच ठिकाणी, त्याच्या पाठीमागे स्थिर असेल; दिशेनुसार कधीही बदलणार नाही.

Verse 24

सूत उवाच । ततः स वीक्षयामास तां छायां लिंगसंभवाम् । तद्रूपां निश्चलां नित्यं तद्दिक्संस्थे दिवाकरे

सूत म्हणाले—मग त्याने लिंगापासून उत्पन्न झालेली ती छाया पाहिली. सूर्य वेगवेगळ्या दिशांत असतानाही ती त्याच रूपाची, नित्य अचल राहिली.

Verse 25

ततो हर्षं परं गत्वा प्रणिपत्य च तं भुवि । कृतकृत्यमिवात्मानं स मेने पार्थिवोत्तमः

मग तो परम हर्षाने भरून गेला आणि भूमीवर लोटांगण घालून त्याला प्रणाम केला. तो श्रेष्ठ राजा स्वतःला कृतकृत्य—जणू जीवनार्थ सिद्ध—समजू लागला.

Verse 26

अद्यापि दृश्यते छाया तादृग्रूपा सदा हि सा । तस्य लिंगस्य विप्रेन्द्रा जाता विस्मयकारिणी

आजही ती छाया तशीच सदैव दिसते. हे विप्रेन्द्रांनो! ती त्या लिंगाची विस्मयकारक अद्भुतता ठरली आहे.

Verse 27

षण्मासाभ्यंतरे मृत्युर्यस्य स्याद्भुवि भो द्विजाः । न स पश्यति तां छायामेषोऽन्यः प्रत्ययः परः

हे द्विजहो! ज्याची पृथ्वीवर सहा महिन्यांत मृत्यु निश्चित आहे, तो ती छाया पाहात नाही; हा आणखी एक श्रेष्ठ पुरावा आहे.

Verse 28

सूत उवाच । एवं स भगवांस्तत्र सर्वदैव व्यवस्थितः । अचलेश्वररूपेण चमत्कारपुरांतिके

सूत म्हणाले—अशा प्रकारे तो भगवान् तेथे सर्वदा स्थित आहे, चमत्कारपुराजवळ अचलेश्वररूपाने.

Verse 29

निश्चलत्वेन देवेशोह्यष्टषष्टिषु मध्यमः । क्षेत्राणां वसते तत्र तस्य वाक्यान्महेश्वरः

निश्चलत्वामुळे देवेश्वर अडुसष्ट क्षेत्रांमध्ये ‘मध्य’ मानला जातो; महेश्वराच्या वचनाने तो तेथे वास करतो.

Verse 30

तेन तत्पावनं क्षेत्रं सर्वेषामिह कीर्तितम् । कामदं मुक्तिदं चैव जायते सर्वदेहिनाम्

म्हणून ते पावन क्षेत्र येथे सर्वांसाठी कीर्तिले आहे; ते सर्व देहधाऱ्यांना काम्यफल व मोक्ष—दोन्ही देते.

Verse 31

तथान्यदपि यद्वृत्तं वृत्तांतं तत्प्रभावजम् । तदहं संप्रवक्ष्यामि श्रूयतां द्विजसत्तमाः

तसेच आणखी जे काही घडले—त्या प्रभावातून उत्पन्न तो वृत्तांत—आता मी सांगतो; ऐका, हे द्विजश्रेष्ठहो!

Verse 32

अचलेश्वरमाहात्म्यात्तस्मिन्क्षेत्रे नरा द्रुतम् । वांछितं मनसः सर्वे लभंते सकलं फलम्

अचलेश्वराच्या माहात्म्यामुळे त्या पुण्यक्षेत्रात मनुष्य त्वरित मनोवांछित सर्व काही मिळवितात आणि संपूर्ण फल प्राप्त करतात।

Verse 33

स्वर्गमेके परे मोक्षं धनधान्यसुतांस्तथा । यो यं काममभिध्याय पूजयेदचलेश्वरम् । तंतं स लभते मर्त्यः स्वल्पायासेन च द्रुतम्

कोणी स्वर्ग, कोणी मोक्ष, तर कोणी धन-धान्य व पुत्रादि इच्छितो। जो ज्या कामनेचे चिंतन करून अचलेश्वराची पूजा करतो, तो मर्त्य अल्प प्रयत्नात लवकरच तेच प्राप्त करतो।

Verse 34

अथ दृष्ट्वा सहस्राक्षः सर्वे पापनरा भुवि । स्वर्गं यांति तथा मोक्षं प्राप्नुवन्ति च सम्मुखम्

त्यानंतर सहस्राक्ष (इंद्र) यांचे दर्शन होताच पृथ्वीवरील सर्व पापी मनुष्य स्वर्गास जातात आणि प्रत्यक्षच मोक्षही प्राप्त करतात।

Verse 35

ततः क्रोधं च कामं च लोभं द्वेषं भयं रतिम् । मोहं च व्यसनं दुर्गं मत्सरं रागमेव च

त्यानंतर त्याने क्रोध व काम, लोभ, द्वेष, भय व रति; मोह, विनाशकारी व्यसन, दुस्तर अडथळा, मत्सर आणि राग—या सर्वांना बोलाविले।

Verse 36

सर्वान्मूर्तान्समाहूय ततः प्रोवाच सादरम् । स्वयमेव सहस्राक्षो रहस्ये द्विजसत्तमाः

त्या सर्व मूर्तिमान शक्तींना बोलावून सहस्राक्षाने स्वतः—हे श्रेष्ठ द्विजांनो—गुप्तपणे त्यांना आदराने संबोधिले।

Verse 37

नरो वा यदि वा नारी चमत्कारपुरं प्रति । यो गच्छति धरापृष्ठे युष्माभिर्वार्य एव सः

पुरुष असो वा स्त्री—जो कोणीही पृथ्वीवर चमत्कारपुराकडे जाईल, त्याला तुम्ही नक्कीच अडविले पाहिजे।

Verse 38

तत्रैव वसमानोऽपि यो गच्छेदचलेश्वरम् । मद्वाक्यात्स विशेषेण सर्वैर्वार्यः प्रयत्नतः

तेथेच राहणारा जरी अचलेश्वराकडे (पूजेसाठी) जाईल, तरी माझ्या आज्ञेने तुम्ही सर्वांनी विशेषतः परिश्रमपूर्वक त्याला अडवावे।

Verse 39

ते तथेति प्रतिज्ञाय गत्वा शक्रस्य शासनात् । चक्रुस्ततः समुच्छिन्नं तन्माहात्म्यं गतं भुवि

ते ‘तथास्तु’ म्हणत प्रतिज्ञा करून शक्राच्या आज्ञेने गेले; आणि मग त्यांनी त्या माहात्म्याचा छेद करून असा परिणाम केला की पृथ्वीवर त्याची कीर्ती लोप पावली।

Verse 40

एतद्वः सर्वमाख्यातमाख्यानं पापनाशनम् । अचलेश्वरदेवस्य तस्मिन्क्षेत्रे निवासिनः

अशा रीतीने मी तुम्हाला हे सर्व पापनाशक आख्यान सांगितले—त्या क्षेत्रात निवास करणाऱ्या अचलेश्वरदेवाविषयी।