Adhyaya 164

Verse 1

सूत उवाच । एतस्मिन्नंतरे पुष्पः प्रहृष्टेनान्तरात्मना । चंडशर्मगृहं गत्वा दिष्ट्यादिष्ट्येति चाब्रवीत्

सूत म्हणाले—याच वेळी पुष्प आनंदाने प्रफुल्लित अंतःकरणाने चंडशर्माच्या घरी गेला आणि म्हणाला—“दिष्ट्या! दिष्ट्या!”

Verse 2

विवर्णवदनं दृष्ट्वा वाष्पपूर्णेक्षणं तदा । बान्धवैः सहितं सर्वैर्दारैर्भृत्यैस्तथा सुतैः

तेव्हा त्याचा विवर्ण चेहरा व अश्रूंनी भरलेले डोळे पाहून—तो सर्व नातेवाईक, पत्नी, सेवक आणि पुत्रांसह वेढलेला होता—

Verse 3

पुष्प उवाच । तवार्थे च मया सूर्यः कायत्यागेन तोषितः । पतितत्त्वं न ते काये तत्प्रसादाद्भविष्यति

पुष्प म्हणाला—तुझ्यासाठी मी देहत्याग करून सूर्यदेवांना संतुष्ट केले आहे. त्यांच्या कृपेने तुझ्या देहाला पतन वा नाश येणार नाही.

Verse 4

तव पुत्राश्च पौत्राश्च ये भविष्यंति वंशजाः । नागराणां च ते सर्वे भविष्यंति गुणाधिकाः

तुझे पुत्र, पौत्र आणि पुढे होणारे सर्व वंशज—ते सर्व नागर होऊन श्रेष्ठ गुणांनी युक्त होतील.

Verse 5

तस्मादुत्तिष्ठ गच्छामो नदीं पुण्यां सरस्वतीम् । तस्यास्तटे निवासाय कृत्वा चैवाश्रमं द्विज

म्हणून उठ; आपण पुण्य सरस्वती नदीकडे जाऊ. हे द्विज, तिच्या तीरावर निवासासाठी एक आश्रम उभारूया.

Verse 6

त्वया सह वसिष्यामि अहमेव न संशयः । अस्ति मे विपुलं वित्तं ये चान्ये तेऽनुयायिनः

मी स्वतः तुझ्याबरोबरच राहीन—यात मुळीच संशय नाही। माझ्याकडे विपुल धन आहे, आणि इतर जे आहेत तेही तुझे अनुयायी-सेवक आहेत।

Verse 7

तान्सर्वान्पोषयिष्यामि त्यज्यतां मानसो ज्वरः । तच्छ्रुत्वा चण्डशर्मा तु पुत्रैर्बंधुभिरन्वितः

“मी त्या सर्वांचे पालनपोषण करीन; मनाचा ज्वर सोडून द्या।” हे ऐकून चण्डशर्मा पुत्र व बंधुजनांसह (तत्पर झाला)।

Verse 8

सरस्वतीं समुद्दिश्य निष्क्रांतो नगरात्ततः । स्थानं प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कृत्य सुदुःखितः

मग सरस्वतीचे स्मरण करून तो नगरातून बाहेर पडला। अतिशय दुःखी होऊन त्या पवित्र स्थळाची प्रदक्षिणा करून नमस्कार केला।

Verse 9

बाष्पपूर्णेक्षणो दीन उत्तराभिमुखो ययौ । पुष्पेण सहितश्चैव मुहुर्मुहुः प्रबोधितः

डोळे अश्रूंनी भरलेले, दीन होऊन तो उत्तरेकडे तोंड करून चालला। पुष्पही त्याच्यासोबत होता; तो वारंवार त्याला जागृत करून पुढे नेत होता।

Verse 10

ततः सरस्वतीं प्राप्य पुण्यां शीतजलां नदीम् । सेवितां मुनिसंघैस्तां लोलकल्लोलमालिनीम्

त्यानंतर तो पुण्य, शीतल जलाची सरस्वती नदी गाठली—जिला मुनिसंघ सेवित करतात, आणि जी चंचल लाटांच्या माळेने शोभते।

Verse 11

तस्या दक्षिणकूले स निवासमकरोत्तदा । पुष्पस्य मतिमास्थाय बन्धुभिः सकलैर्वृतः

तिच्या दक्षिण तीरावर त्याने तेव्हा निवास केला; पुष्पाचा सल्ला मान्य करून, सर्व बंधूंनी वेढलेला होता।

Verse 12

तस्यासीन्नगरस्थस्य प्रतिज्ञा चण्डशर्मणः । सप्तविंशति भिर्लिंगैर्दृष्टैभोक्ष्याम्यहं सदा

नगरात राहणाऱ्या चण्डशर्माची अशी प्रतिज्ञा होती—“सत्तावीस लिंगांचे दर्शन झाल्यावरच मी नेहमी भोजन करीन।”

Verse 13

तां च संस्मरतस्तस्य प्रतिज्ञां पूर्वसंचिताम् । हृदयं दह्यते तस्य दिवानक्तं द्विजोत्तमाः

पूर्वी साठवलेल्या त्या प्रतिज्ञेचे स्मरण होताच त्याचे हृदय दिवस-रात्र जळू लागले, हे द्विजश्रेष्ठांनो।

Verse 14

स च स्नात्वा सरस्वत्यां शुचिर्भूत्वा समाहितः । षडक्षरस्य मन्त्रस्य जपं चक्रे पृथक्पृथक्

तो सरस्वतीत स्नान करून शुद्ध व एकाग्र झाला आणि षडाक्षर मंत्राचा जप केला—प्रत्येक आवृत्ती वेगळी व स्पष्ट।

Verse 15

नाम चोच्चार्य लिंगस्य नमस्कारान्तमादधे । कर्दमेन द्विजश्रेष्ठाः पंचांगुलशतेन च

लिंगाचे नाव उच्चारून त्याने शेवटी नमस्कार केला; आणि हे द्विजश्रेष्ठांनो, पंचांगुळ मापाच्या शंभर इतका कर्दम (चिखलमाती)ही घेतला।

Verse 16

संस्थाप्य पूजयेद्भक्त्या पुष्पधूपानुलेपनैः । प्राणरुद्राञ्जपन्पश्चाच्छ्रद्धया परया युतः

ते विधिपूर्वक स्थापून भक्तिभावाने पुष्प, धूप व अनुलेपन इत्यादींनी पूजन करावे। नंतर परम श्रद्धायुक्त होऊन प्राणरुद्रांचा जप करावा।

Verse 17

दुःस्थितं सुस्थितं वापि शिवलिंगं न चालयेत् । इति मत्वा द्विजेन्द्रोऽसौ नैव तानि विसर्जयेत्

शिवलिंग अयोग्य ठिकाणी असो वा योग्य ठिकाणी, ते हलवू नये—असे मानून त्या द्विजश्रेष्ठाने ती लिंगे कधीही टाकून दिली नाहीत।

Verse 19

उपर्युपरि तेषां च कर्दमेन द्विजोत्तमाः । चक्रे लिंगानि नित्यं स सप्तविंशतिसंख्यया

त्यांच्या वरवर त्या द्विजोत्तमाने कर्दमाने (चिखलमातीने) नित्य सत्तावीस संख्येने लिंगे घडविली।

Verse 20

अथ तुष्टो महादेवस्तस्य भक्त्यतिरेकतः । निर्भिद्य धरणीपृष्ठं तस्य लिंगमदर्शयत्

मग त्याच्या अतिशय भक्तीने संतुष्ट झालेल्या महादेवाने भूमीचे पृष्ठ भेदून त्याला आपले लिंग प्रकट करून दाखविले।

Verse 21

अब्रवीत्सादरं तं च मेघगम्भीरया गिरा । चण्डशर्मन्प्रतुष्टोस्मि तव भक्त्याऽनया द्विज

मग त्यांनी मेघगर्जनेसारख्या गंभीर वाणीने आदरपूर्वक म्हटले—“हे चण्डशर्मन्, हे द्विज! तुझ्या या भक्तीने मी अत्यंत संतुष्ट आहे.”

Verse 22

तस्माल्लिंगमिदं नित्यं पूजयस्व प्रभक्तितः । सप्तविंशतिलिंगानां यतः फलमवाप्स्यसि

म्हणून या लिंगाची नित्य पराभक्तीने पूजा कर; यामुळे तुला सत्तावीस लिंगांच्या पूजेइतके फल प्राप्त होईल।

Verse 23

अन्योपि च नरो भक्त्या यश्चैनं पूजयिष्यति । सप्तविंशतिलिंगानां सोऽपि श्रेयोऽभिलप्स्यति

आणखी जो कोणी अन्य मनुष्य भक्तीने याची (लिंगाची) पूजा करील, तोही सत्तावीस लिंगांच्या पूजेइतके श्रेष्ठ फल प्राप्त करील।

Verse 24

एवमुक्त्वा स भगवांस्ततश्चादर्शनं गतः । चंडशर्मापि तं हृष्टः पूजयामास तत्त्वतः

असे बोलून ते भगवान् नंतर दृष्टीआड झाले. आणि चंडशर्माही हर्षित होऊन तत्त्व व विधीनुसार त्या लिंगाची यथार्थ पूजा करू लागला.

Verse 25

प्रासादं कारयामास तस्य लिंगस्य शोभनम् । नाम चक्रे ततस्तस्य विचार्य च मुहुर्मुहुः

त्याने त्या लिंगासाठी एक शोभिवंत प्रासाद (मंदिर) बांधून घेतला. मग पुन्हा पुन्हा विचार करून त्याचे नाव ठेवले.

Verse 26

नगरस्थित लिंगानां यस्मात्संस्मरणात्स्थितः । नागरेश्वरसंज्ञस्तु तस्मादेष भविष्यति

नगरात स्थित लिंगांच्या स्मरणामुळे हे प्रतिष्ठित झाले आहे; म्हणून याचे नाव ‘नागरेश्वर’ असे होईल.

Verse 27

सूत उवाच । एवं संस्थाप्य तल्लिंगं चंडशर्मा द्विजोत्तमाः । आराधयामास तदा पुष्पधूपानुलेपनैः

सूत म्हणाले—अशा रीतीने ते लिंग स्थापून द्विजोत्तम चंडशर्म्याने तेव्हा पुष्प, धूप व अनुलेपन यांनी विधिपूर्वक आराधना केली.

Verse 28

सप्तविंशतिलिंगानां प्राप्नोति च तथा फलम् । पूजितानां द्विजश्रेष्ठा नगरे यानि तानि च

हे द्विजश्रेष्ठांनो! नगरात पूजिले जाणारे जे सत्तावीस लिंग आहेत, त्यांची पूजा केल्यास जे फळ मिळते, तेच पुण्य तो प्राप्त करतो.

Verse 29

ततः कालेन महता नागरेश्वरतुष्टितः । शिवलोकं गतः साक्षाद्यानमध्ये निवेशितः

नंतर दीर्घ काळानंतर नागरेश्वर प्रसन्न झाल्यावर तो साक्षात् शिवलोकास गेला आणि दिव्य विमानाच्या मध्यभागी प्रतिष्ठित झाला.

Verse 30

पुष्पोपि स्थापयामास पुष्पादित्यमथापरम् । पुण्ये सरस्वतीतीरे ततः पूजापरोऽभवत्

पुष्पानेही ‘पुष्पादित्य’ नावाचा आणखी एक देव स्थापिला. पुण्य सरस्वतीतीरी तो पुढे पूर्णतः पूजापरायण झाला.

Verse 31

तस्यापि दर्शनं गत्वा प्रीत्या वचनमब्रवीत् । पुष्प तुष्टोस्मि भद्रं ते वरं प्रार्थय सुव्रत

त्याच्या दर्शनास जाऊन (देवतेने) प्रेमाने म्हटले—“पुष्पा, मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे; तुझे कल्याण होवो. हे सुव्रता, वर माग.”

Verse 32

अदेयमपि दास्यामि तस्मात्प्रार्थय मा चिरम्

जे सामान्यतः देण्यास अयोग्य आहे तेही मी देईन; म्हणून माग—उशीर करू नकोस।

Verse 33

पुष्प उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम । तद्देहि याचमानस्य मम यद्धृदि संस्थितम्

पुष्प म्हणाला—हे देव! तू माझ्यावर प्रसन्न असशील आणि मला वर देण्यास योग्य असेल, तर माझ्या हृदयात जे स्थित आहे ते मागणाऱ्या मला दे।

Verse 34

चमत्कारपुरे देव तव या मूर्तयः स्थिताः । द्वादशैव प्रमाणेन पूज्याः सर्वदिवौकसाम्

हे देव! चमत्कारपुरात तुझ्या ज्या मूर्ती स्थित आहेत, त्या प्रमाणाने बारा आहेत; त्या सर्व दिवौकसांनी पूजिल्या जातात।

Verse 35

तासां पूजाफलं कृत्स्नं संप्राप्नोतु नरो भुवि । यः पूजयति मूर्तिं ते यैषा संस्थापिता मया

पृथ्वीवर जो मनुष्य माझ्या द्वारा स्थापिलेल्या तुझ्या या मूर्तीची पूजा करतो, त्याला त्या सर्वांच्या पूजेचे संपूर्ण फळ प्राप्त होवो।

Verse 36

नागरादित्य इत्येषा ख्याता भवतु भूतले । येयं सरस्वतीतीरे प्रासादे स्थापिता मया

ही मूर्ती भूतलावर ‘नागरादित्य’ या नावाने प्रसिद्ध होवो; जी मी सरस्वतीतीरी प्रासादात स्थापिली आहे।

Verse 37

सूत उवाच । स तथेति प्रतिज्ञाय गतश्चादर्शनं रविः । दीपवद्ब्राह्मणश्रेष्ठास्तदद्भुतमिवा भवत्

सूत म्हणाला—‘तथास्तु’ अशी प्रतिज्ञा करून रवि (सूर्य) मग दृष्टीआड झाला। हे ब्राह्मणश्रेष्ठांनो, ते जणू दीपक अचानक विझावा तसे अद्भुत भासले।

Verse 38

ततः कालेन महता पुष्पोपि द्विजसत्तमाः । सूर्यलोकमनुप्राप्तो विमानेन सुवर्चसा

त्यानंतर बराच काळ गेल्यावर, हे द्विजश्रेष्ठांनो, पुष्पही तेजस्वी विमानात आरूढ होऊन सूर्यलोकास पोहोचला।

Verse 39

शाकम्भरीति विख्याता भार्याऽसीच्चंडशर्मणः । तया संस्थापिता दुर्गा सरस्वत्याः शुभे तटे

‘शाकंभरी’ या नावाने विख्यात ती चंडशर्म्याची पत्नी होती; आणि तिच्याच द्वारा सरस्वतीच्या शुभ तीरावर दुर्गेची स्थापना झाली।

Verse 41

पुत्रि तुष्टास्मि भद्रं ते शाकंभरि प्रगृह्यताम् । वरं यत्ते सदाभीष्टं मत्प्रसादादसंशयम्

‘कन्ये, मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे; तुझे कल्याण असो, हे शाकंभरी। वर स्वीकार—जे तुला सदैव अभिष्ट आहे ते माझ्या कृपेने निःसंशय प्राप्त होईल.’

Verse 42

शाकम्भर्युवाच । चतुःषष्टिगणा देवि मातृणां ये व्यवस्थिताः । चमत्कारपुरे ख्याता हास्यात्तुष्टिं व्रजंति याः

शाकंभरी म्हणाली—‘हे देवी, मातृगणांचे जे चौसष्ट गण यथास्थानी व्यवस्थित आहेत—जे चमत्कारपुरात प्रसिद्ध असून हास्याने तृप्त होतात—’

Verse 43

या रात्रौ बलिदानेन जाते वृद्धौ ततः परम् । तत्सर्वं जायतां पुण्यं यस्ते मूर्तिं प्रपूजयेत्

रात्रीच्या बलिदानामुळे पुढे जे काही लाभवृद्धी होते, ते सर्व पुण्यरूप होवो त्या भक्तास, जो तुमच्या पवित्र मूर्तीचे विधिपूर्वक पूजन करील।

Verse 44

अत्रागत्य नदीतीरे यैषा संस्थापिता मया

येथे येऊन नदीकाठी मी या देवीस्वरूपाची स्थापना केली आहे।

Verse 45

श्रीदेव्युवाच । आश्विनस्य सिते पक्षे महानवमिसंज्ञिते । यो ममाग्रे समागत्य पूजयिष्यति भक्तितः

श्रीदेवी म्हणाल्या— ‘आश्विन महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील महानवमी या तिथीस, जो माझ्या समोर येऊन भक्तिभावाने पूजन करील—’

Verse 46

तस्य कृत्स्नं फलं सद्यो भविष्यति न संशयः । नागरस्य विशेषेण सत्यमेतन्मयोदितम्

‘त्या भक्तास संपूर्ण फल तत्काळ प्राप्त होईल—यात संशय नाही. विशेषतः या नागर-क्षेत्रात हे सत्य आहे; असे मी सांगितले आहे।’

Verse 47

एवमुक्त्वा तु सा देवी ततश्चादर्शनं गता । तस्या नाम्ना च सा देवी प्रोक्ता शाकम्भरी भुवि

असे बोलून ती देवी नंतर अदृश्य झाली. आणि पृथ्वीवर ती देवी आपल्या नावाने ‘शाकम्भरी’ म्हणून प्रसिद्ध झाली.

Verse 48

वृद्धेरनंतरं तस्या यः पूजां कुरुते नरः । तस्य वृद्धेर्न विघ्नः स्यात्कदाचिद्द्विजसत्तमाः

हे द्विजश्रेष्ठांनो, जो पुरुष समृद्धी मिळाल्यानंतर देवीची पूजा करतो, त्याच्या समृद्धीस कधीही विघ्न येत नाही।

Verse 164

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे श्रीहाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये नागरेश्वरनागरादित्यशाकम्भर्युत्पत्तिवर्णनंनाम चतुःषष्ट्युत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशी-सहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडात, श्रीहाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यात ‘नागरेश्वर, नागरादित्य व शाकंभरी उत्पत्तीवर्णन’ नामक १६४ वा अध्याय समाप्त झाला।