Adhyaya 241

Verse 1

ईश्वर उवाच । एतत्ते पूजनं विष्णोः षोडशोपायसंभवम् । कथितं यद्द्विजः कृत्वा प्राप्नोति परमं पदम्

ईश्वर म्हणाले—विष्णूचे हे षोडश उपायांनी सिद्ध होणारे पूजन मी तुला सांगितले आहे; ते केल्याने द्विज परम पद प्राप्त करतो.

Verse 2

तथा च क्षत्रियविशां करणान्मुक्तिरुत्तमा । शूद्राणां नाधिकारोऽस्मिन्स्त्रीणां नैव कदाचन

तसेच क्षत्रिय व वैश्य यांनी हे केल्यास उत्तम मुक्ती मिळते. परंतु या विषयात शूद्रांना अधिकार नाही, आणि स्त्रियांनाही कधीच नाही.

Verse 3

कार्तिकेय उवाच । शूद्राणां च तथा स्त्रीणां धर्मं विस्तरतो वद । केन मुक्तिर्भवेत्तेषां कृष्णस्याराधनं विना

कार्तिकेय म्हणाले—शूद्रांचा तसेच स्त्रियांचा धर्म विस्ताराने सांगा. कृष्णाची आराधना नसताना त्यांना मुक्ती कशी होईल?

Verse 4

ईश्वर उवाच । सच्छूद्रैरपि नो कार्या वेदाक्षरविचारणा । न श्रोतव्या न पठ्या च पठन्नरकभाग्भवेत्

ईश्वर म्हणाले—सच्छूद्रांनीही वेदाक्षरांचा विचार करू नये. ते न ऐकावे, न पठण करावे; जो पठण करतो तो नरकाचा भागी होतो.

Verse 5

पुराणानां नैव पाठः श्रवणं कारयेत्सदा । स्मृत्युक्तं सुगुरोर्ग्राह्यं न पाठः श्रवणादिकम्

पुराणांचे पठण किंवा श्रवण सतत करवू नये. स्मृत्युक्त जे आहे ते सुगुरूकडून ग्रहण करावे—केवळ पठण-श्रवण इत्यादी नव्हे.

Verse 6

स्कंद उवाच । सच्छूद्राः के समाख्यातास्तांश्च विस्तरतो वद । के संतः के च शूद्राश्च सच्छूद्रा नामतश्च के

स्कंद म्हणाले—‘सच्छूद्र’ कोणास म्हणतात? त्यांचे सविस्तर वर्णन करा. कोण संत, कोण शूद्र, आणि विशेषतः ‘सच्छूद्र’ नावाने कोण ओळखले जातात?

Verse 7

ईश्वर उवाच । धर्मोढा यस्य पत्नी स्यात्स सच्छूद्र उदाहृतः । समानकुलरूपा च दशदोषविवर्जिता

ईश्वर म्हणाले—ज्याची पत्नी धर्मानुसार विवाहिता असेल तो ‘सच्छूद्र’ म्हणतात. ती समान कुल-रूपाची व दहा दोषांपासून मुक्त असावी.

Verse 8

उद्वोढा वेदविधिना स सच्छूद्रः प्रकीर्तितः । अक्लीवाऽव्यंगिनी शस्ता महारोगाद्यदूषिता

वेदविधीनुसार ज्याचा विवाह झाला आहे तो ‘सच्छूद्र’ म्हणून कीर्तित आहे. (पत्नी) प्रशंसनीय—नपुंसकत्वरहित, अव्यंग, व महारोग इत्यादींनी अदूषित असावी.

Verse 9

अनिंदिता शुभकला चक्षुरोगविवर्जिता । बाधिर्यहीना चपला कन्या मधुरभाषिणी

ती कन्या निंदारहित, शुभ कलांनी संपन्न, नेत्ररोगवर्जित; बहिरेपणरहित, चपळ-प्रसन्न आणि मधुरभाषिणी असावी।

Verse 10

दूषणैर्दशभिर्हीना वेदोक्तविधिना नरैः । विवाहिता च सा पत्नी गृहिणी यस्य सर्वदा

जी पत्नी दहा दोषांपासून मुक्त असून वेदोक्त विधीने वडिलधाऱ्यांनी विवाहिता केलेली असते, तीच आपल्या पतीसाठी सदैव खरी गृहिणी मानली जाते।

Verse 11

सच्छूद्रः स तु विज्ञेयो देवादीनां विभागकृत् । पुण्यकार्येषु सर्वेषु प्रथमं सा प्रकीर्तिता

जो देवतादींचे यथोचित भागवाटप करतो, तोच ‘सच्छूद्र’ म्हणून जाणावा; आणि सर्व पुण्यकर्मांत गृहिणी (गृहस्थधर्म) प्रथम मानली आहे।

Verse 12

तया सुविहितो धर्मः संपूर्णफलदायकः । चातुर्मास्ये विशेषेण तया सह गुणाधिकः

तिच्या (पत्नीच्या) सह उत्तम रीतीने आचरलेला धर्म संपूर्ण फल देतो; आणि विशेषतः चातुर्मास्यात तिच्यासह केलेले कर्म अधिक गुणफलदायक ठरते।

Verse 13

भार्यारतिः शुचिर्भृत्यादीनां पोषणतत्परः । श्राद्धादिकारको नित्यमिष्टापूर्त्तप्रसाधकः

जो पत्नीवर अनुरक्त, आचरणाने शुद्ध, सेवक-आश्रितांचे पालनपोषण करणारा; नित्य श्राद्धादि करणारा आणि इष्ट-पूर्त कर्मे पूर्ण करणारा—तो आदर्श गृहस्थ होय।

Verse 14

नमस्कारान्तमन्त्रेण नामसंकीर्तनेन च । देवा स्तस्य च तुष्यन्ति पंचयज्ञादिकैः शुभैः

नमस्काराने समाप्त होणाऱ्या मंत्रांनी व दिव्य नामसंकीर्तनाने देव प्रसन्न होतात; तसेच शुभ पञ्चयज्ञादि आचरणांनीही ते आनंदित होतात।

Verse 15

स्नानं च तर्पणं चैव वह्निहोमोऽप्यमंत्रकः । ब्रह्मयज्ञोऽतिथेः पूजा पंचयज्ञान्न संत्यजेत्

स्नान, तर्पण, मंत्र नसला तरी अग्निहोम, ब्रह्मयज्ञ (स्वाध्याय/पाठ) आणि अतिथिपूजा—हे पञ्चयज्ञ कर्तव्य कधीही सोडू नये।

Verse 16

कार्यं स्त्रीभिश्च शूद्रैश्च ह्यमंत्रं पंचयज्ञकम् । पंचयज्ञैश्च संतुष्टा यथैषां पितृदेवताः

स्त्रिया व शूद्र यांनीही मंत्रांशिवाय पञ्चयज्ञ करावा; या पञ्चयज्ञांनी त्यांच्या पितृदेवता यथायोग्य संतुष्ट होतात।

Verse 17

तथा पतिव्रतायाश्च पतिशुश्रूषया सदा । पतिव्रताया देहे तु सर्वे देवा वसंति हि

तसेच पतिव्रतेच्या सतत पती-शुश्रूषेमुळे, त्या पतिव्रतेच्या देहात खरोखर सर्व देव वास करतात।

Verse 18

अतस्ताभ्यां समेताभ्यां धर्मादीनां समागमः । यदोभयोर्मते पृष्टे संतुष्टाः पितृदेवताः

म्हणून त्या दोघांच्या एकत्रतेने धर्मादि गुणांचा सम्यक् संगम होतो; आणि दोघांच्या संमतीने कार्य केल्यास पितृदेवता संतुष्ट होतात।

Verse 19

कार्यादीनां च सर्वेषां संगमस्तत्र नित्यदा । चातुर्मास्ये समायाते विष्णुभक्त्या तयोः शिवम्

तेथे नित्य सर्व कर्तव्ये व संबंधित कर्मांचा शुभ संगम होतो। चातुर्मास्य येताच विष्णुभक्तीने दांपत्यास शिवम्—मंगल व कल्याण—प्राप्त होते।

Verse 20

समानजातिसंभूता पत्नी यस्य धृता भवेत् । पूर्वो भर्त्ताऽर्द्धभागी स्याद्द्वितीयस्य न किंचन

जर एखाद्या पुरुषाने समान जातीत जन्मलेली स्त्री पत्नी म्हणून स्वीकारली, तर धर्मफळाच्या अधिकारात पूर्व पती अर्धभागी होतो; दुसऱ्या पतीला काहीच मिळत नाही।

Verse 21

अर्थकार्याधिकारोऽस्यास्तेन धर्मार्धधारिणी । स्वंस्वं कृतं सदैव स्यात्तयोः कर्म शुभाशुभम्

तिला धन व व्यवहारिक कार्यांत अधिकार आहे, म्हणून ती धर्माचा अर्धभार धारण करते. तरीही प्रत्येकाने जे केले ते सदैव त्याचेच—शुभ वा अशुभ कर्म स्वतःचेच असते।

Verse 22

याऽनुगच्छति भर्तारं मृतं सुतपसा द्विज । साध्वी सा हि परिज्ञेया तया चोद्ध्रियते कुलम्

हे द्विजा! जी स्त्री कठोर पतिव्रत-तपाने मृत पतीचाही अनुगमन करते, तीच साध्वी म्हणून ओळखली जाते; तिच्यामुळे कुलाचा उद्धार होतो।

Verse 23

अन्यजातेर्मृतस्याथ धृता वापि विवाहिता । वैश्वानरस्य मार्गेण सा तमुद्धरते पतिम्

अन्य जातीतल्या पुरुषाच्या मृत्यूनंतरही ती स्त्री स्वीकारली गेली किंवा विवाहिता झाली, तरी वैश्वानर-मार्गाने ती त्या पतीचा उद्धार करू शकते।

Verse 24

यथा जलाच्च जंबालः कृष्यते धार्मिकैर्नृभिः । एवमुद्धरते साध्वी भर्त्तारं याऽनुग च्छति

जसे धर्मनिष्ठ पुरुष पाण्यातून चिखल वर काढतात, तसेच जी पतिव्रता साध्वी पतीचे अनुगमन करते, ती आपल्या भर्त्याचा उद्धार करते।

Verse 25

अन्यजातिसमुद्भूता अन्येन विधृता यदि । तावुभौ धर्मकार्येषु संत्याज्यौ नित्यदा मतौ

जर अन्य जातीत जन्मलेली स्त्री दुसऱ्या पुरुषाने स्वीकारली, तर ते दोघेही धर्मकार्यांत सदैव त्याज्य मानले जातात।

Verse 26

स्वंस्वं कर्म प्रकुरुतः सत्कर्म जं स्वकं फलम् । तस्माद्वरिष्ठा हीना वा सत्कुल्या शूद्रसंभवैः

प्रत्येकजण आपापले कर्म करतो आणि कर्माचे फळही आपलेच असते. म्हणून उच्च असो वा नीच, सत्कुलात जन्मलेली स्त्री शूद्रसंभवांपेक्षा श्रेष्ठ मानली आहे।

Verse 27

धृता न कार्या सा पत्नी यत्करोति न वर्द्धते । तया सह कृतं पुण्यं वर्द्धते दशधोत्तरम्

जिच्या बाबतीत केलेले कर्म वाढत नाही, अशी पत्नी धारण करू नये. पण तिच्यासह केलेले पुण्य दहापट व अधिक वाढते।

Verse 28

अनन्ततृप्तिदं नैव तत्सुतैरपि वा तथा । क्रयक्रीता च या कन्या दासी सा परिकीर्तिता

ती व्यवस्था अनंत तृप्ती देत नाही; तिच्या पुत्रांमुळेही तसे होत नाही. आणि जी कन्या किंमत देऊन विकत घेतली जाते, तिला दासी असे म्हटले आहे।

Verse 29

सच्छूद्रस्याधिकारे सा कदाचिन्नैव जायते । या कन्या स्वयमुद्यम्य पित्रा दत्ता वराय च

जी कन्या पिता स्वतः पुढाकार घेऊन वरास देतो, ती कधीही सद्शूद्राच्या अधिकारात येत नाही।

Verse 30

विवाहविधिनोदूढा पितृदेवार्थसाधिनी । सुलक्षणा विनीता सा विवेकादिगुणा शुभा

विधिपूर्वक विवाहिता ती पितरांचे व देवांचे कार्य साधते। शुभलक्षणयुक्त, विनयशील व संयमी, विवेकादि गुणांनी संपन्न ती मंगलमयी आहे।

Verse 31

सच्चरित्रा पतिपरा सा तेभ्यो दातुमर्हति । विशुद्धकुलजा कन्या धर्मोढा धर्मचारिणी

सदाचारिणी व पतिनिष्ठ ती त्यांना (विवाहार्थ) देण्यास योग्य आहे। शुद्ध कुलात जन्मलेली, धर्मानुसार विवाहिता, ती धर्माचरण करणारी आहे।

Verse 32

सा पुनाति कुलं सर्वं मातृतः पितृतस्तथा । एष एव मया प्रोक्तः सच्छूद्राणां परो विधिः

ती मातृपक्ष व पितृपक्ष—दोन्ही बाजूंनी संपूर्ण कुल पवित्र करते. हाच, मी सांगितल्याप्रमाणे, सद्शूद्रांचा परम विधी आहे।

Verse 33

अधोजातिसमुद्भूता सच्छूद्रात्क्रमहीनजा । विवाहो दशधा तेषां दशधा पुत्रता भवेत्

अधोजातीतून उत्पन्न व सद्शूद्रापासूनही क्रमभ्रष्ट रीतीने जन्मलेल्यांसाठी विवाह दहा प्रकारचा सांगितला आहे; तसेच पुत्रत्वही दहा प्रकारचे मानले जाते।

Verse 34

चत्वार उत्तमाः प्रोक्ता विवाहा मुनिसत्तम । शेषाः सर्वप्रकृतिषु कथिताश्च पुराविदैः

हे मुनिश्रेष्ठ! चार विवाह उत्तम असे सांगितले आहेत. उरलेले विवाहही विविध प्रकृती व अवस्थांनुसार पुरातन परंपरेचे जाणकारांनी वर्णिले आहेत.

Verse 35

प्राजापत्यस्तथा ब्राह्मो दैवार्षो चातिशोभना । गांधर्वश्चासुरश्चैव राक्षसश्च पिशाचकः

प्राजापत्य व ब्राह्म, तसेच दैव व आर्ष—हे अतिशय शोभन मानले आहेत. तसेच गांधर्व, आसुर, राक्षस आणि पिशाच हेही विवाहभेद सांगितले आहेत.

Verse 36

प्रातिभो घातनश्चेति विवाहाः कथिता दश । एते हि हीनजातीनां विवाहाः परिकीर्तिताः

‘प्रातिभ’ आणि ‘घातन’—अशा रीतीने विवाह दहा सांगितले आहेत. हेच खरे तर हीनजातीयांचे विवाहप्रकार म्हणून घोषित केले आहेत.

Verse 37

औरसः क्षेत्रजश्चैव दत्तः कृत्रिम एव च । गूढोत्पन्नोऽपविद्धश्च कानीनश्च सहोढजः

पुत्रांचे भेद—औरस, क्षेत्रज, दत्तक व कृत्रिम; तसेच गूढोत्पन्न, अपविद्ध, कानीन आणि सहोढज—असे सांगितले आहेत.

Verse 38

क्रीतः पौनर्भवश्चापि पुत्रा दशविधाः स्मृताः । औरसादपि हीनाश्च तेऽपि तेषां शुभावहाः

क्रीत आणि पौनर्भव हेही स्मृत आहेत—अशा रीतीने पुत्र दहा प्रकारचे मानले आहेत. औरसापेक्षा हीन असले तरी तेही त्यांच्या संदर्भात त्यांना शुभफल देणारे आहेत.

Verse 39

अष्टादशमिता नीचाः प्रकृतानां यथातथा । विधिनैव क्रिया नैव स्मृति मार्गोऽपि नैव च

समाजात जसे-जसे आढळतात तसे नीच जन अठरा प्रकारचे सांगितले आहेत. त्यांच्यासाठी विधिनुसार कर्म नाही, स्मृतिप्रणीत मार्गही नाही.

Verse 41

न दानस्य क्षयो लोके श्रद्धया यत्प्रदीयते । अश्रद्धयाऽशुचितया दानं वैरस्यकारणम्

या लोकी श्रद्धेने दिलेले दान कधीही क्षीण होत नाही. पण अश्रद्धा व अंतःअशुचितेने दिलेले दान वैराचे कारण ठरते.

Verse 42

अहिंसादि समादिष्टो धर्मस्तासां महाफलः । चातुर्मास्ये विशेषेण त्रिदिवेशादिसेवया

त्यांच्यासाठी अहिंसा इत्यादींनी आरंभ होणारा धर्म सांगितला आहे, तो महाफळदायी आहे. विशेषतः चातुर्मास्यात त्रिदिवेश व देवांची भक्तिसेवा केल्याने.

Verse 43

सुदर्शनैस्तथा धर्मः सेव्यते ह्यविरोधिभिः । सच्छूद्रैर्दानपुण्यैश्च द्विजशुश्रूषणादिभिः

सुदृष्टी व अविरोधी जनांनी धर्माचे सेवन करावे. तसेच सत्शूद्रांनीही दानपुण्य व द्विजांची शुश्रूषा इत्यादी कर्तव्यांनी धर्म पाळावा.

Verse 44

वृत्तिश्च सत्यानृतजा वाणिज्यव्यव हारजा । अशीतिभागमारद्याद्व्याजाद्वार्धुषिकः शते

उपजीविका सत्य-असत्य मिश्र व्यवहारातून तसेच वाणिज्य-व्यापारातूनही होऊ शकते. पण व्याजात सावकाराने शंभरावर फक्त ऐंशीवा भागच घ्यावा.

Verse 45

सपादभागवृद्धिस्तु क्षत्त्रियादिषु गृह्यते । एवं न बन्धो भवति पातकस्य कदाचन

क्षत्रिय इत्यादींच्या बाबतीत पाव-भागाची वाढ मान्य केली जाते. हा नियम पाळल्यास पापाचे बंधन कधीच होत नाही.

Verse 46

प्रातःकर्म सुरेशानां मध्याह्ने द्विजसेवनम् । अपराह्णेऽथ कार्याणि कुर्वन्मर्त्यः सुखी भवेत्

प्रातः देवाधिदेवांचे पूजन करावे, मध्याह्नी द्विजांची सेवा करावी. मग अपराह्नी आपली कार्ये करीत राहिल्यास मनुष्य सुखी होतो.

Verse 47

गृहस्थैश्च सदा भाव्यं यावज्जीवं क्रियापरैः । पंचयज्ञरतैश्चैवातिथिद्विजसुपूजकैः

गृहस्थांनी आयुष्यभर सदाचारात तत्पर राहावे, पंचमहायज्ञांत रत राहावे आणि अतिथी व द्विजांचे यथोचित पूजन करावे.

Verse 48

विष्णुभक्तिरतैश्चैव वेदमन्त्रविपाठकैः । सततं दानशीलैश्च दीनार्तजनवत्सलैः

ते विष्णुभक्तीत रत राहावेत, वेदमंत्रांचे पठण करावे, सदैव दानशील असावे आणि दीन-दुःखी जनांवर वात्सल्य ठेवावे.

Verse 49

क्षमादिगुणसंयुक्तैर्द्वादशाक्षरपूजकैः । षडक्षरमहोद्गारपरमानन्दपूरितैः

क्षमादि गुणांनी युक्त होऊन द्वादशाक्षर मंत्राने पूजन करावे; आणि परम आनंदाने परिपूर्ण होऊन षडक्षर महामंत्राचा महोच्चार करावा.

Verse 50

सदपत्यैः सदाचारैः सतां शुश्रूषणैरपि । विमत्सरैः सदा स्थेयं तापक्लेशविवर्जितैः

सत्संतती, सदाचार आणि सत्पुरुषांची शुश्रूषा यांसह सदा राहावे। मत्सररहित होऊन ताप-क्लेशांपासून दूर, निर्मळ राहावे।

Verse 51

प्रव्रज्यावर्जनैरेवं सच्छूद्रैर्धर्मतत्परैः । तोषणं सर्वभूतानां कार्यं वित्तानुसारतः

अशास्त्र भटकंती टाळून आणि धर्मात तत्पर राहून, धर्मनिष्ठ शूद्रांनी आपल्या सामर्थ्यानुसार सर्व प्राण्यांचे तोषण करावे.

Verse 52

सदा विष्णुशिवादीनां ये भक्तास्ते नराः सदा । देववद्दिवि दीव्यंति चातुर्मास्ये विशेषतः

जे विष्णु, शिव इत्यादी देवांचे सदा भक्त असतात, ते भक्तजन विशेषतः चातुर्मास्य-व्रतात देवांसारखे स्वर्गात तेजस्वी होतात.

Verse 241

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वर क्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्यान ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये तपोऽधिकारे सच्छूद्रकथनंनामैकचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखण्डात, हाटकेश्वर क्षेत्रमाहात्म्यात, शेषशायी उपाख्यानात, ब्रह्मा-नारद संवादातील चातुर्मास्य-माहात्म्य व तपोऽधिकारी भागात ‘सच्छूद्रकथन’ नावाचा दोनशे एकेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला.