Adhyaya 84

Verse 1

ऋषय ऊचुः । यदेतद्भवता प्रोक्तं देवदेवेन विष्णुना । माधवीं भगिनीं प्राप्य जन्मांतरमुपस्थिताम्

ऋषी म्हणाले—हे भगवन्! देवदेव विष्णूंनी जे सांगितले, ते आपण कथन केले—जेव्हा आपण जन्मांतरात उपस्थित झालेल्या आपल्या भगिनी माधवीला भेटलात…

Verse 2

अश्ववक्त्रां करिष्यामि तपसा सुशुभाननाम् । सा कथं विहिता तेन तपस्तप्तं तथा कथम् । सर्वं विस्तरतो ब्रूहि परं कौतूहलं हि नः

“तपस्येने मी त्या सुशोभनमुखीला अश्वमुखी करीन”—त्याने तिला असे कसे ठरविले, आणि तशी तपश्चर्या कशी झाली? सर्व काही विस्ताराने सांगा; आमचे कुतूहल फार आहे।

Verse 3

सूत उवाच । नारदस्य समाकर्ण्य तं सन्देशं सुरोद्भवम् । गत्वा विष्णुः सुरैः सार्द्धं प्रचक्रे मंत्रनिश्चयम्

सूत म्हणाले—नारदाने आणलेला तो देवोद्भव संदेश ऐकून विष्णू देवांसह गेले आणि निश्चयात्मक मंत्र-परामर्श (पवित्र योजना) ठरविली।

Verse 4

भारावतरणार्थाय दानवानां वधाय च । वसुदेवगृहे श्रीमान्द्वापरांते ततो हरिः

पृथ्वीचा भार उतरविण्यास आणि दानवांचा वध करण्यासाठी, द्वापरयुगाच्या शेवटी तो श्रीमान् हरि वसुदेवांच्या घरी अवतरला।

Verse 5

देवक्या जठरे देवः संजातो दैत्यदर्पहा । तथान्या रोहिणीनाम भार्या तस्य च याऽभवत्

देवकीच्या उदरी देव प्रकट झाले—दैत्यांचा दर्प नाश करणारे। तसेच त्यांची रोहिणी नावाची आणखी एक पत्नीही होती।

Verse 6

तस्यां जज्ञे हलीनाम बलभद्रः प्रतापवान् । तृतीया सुप्रभानाम वसुदेवप्रिया च या

रोहिणीच्या उदरी हलधारी, प्रतापवान बलभद्र जन्मला। तिसरी पत्नी सुप्रभा नावाची होती; ती वसुदेवांना अत्यंत प्रिय होती।

Verse 7

तस्यां सा माधवी जज्ञे अश्ववक्त्रस्वरूपधृक् । तां दृष्ट्वा विकृताकारां सुतां जातां च सुप्रभा । वासुदेवसमायुक्ता विषादं परमं गता

सुप्रभेपासून माधवी नावाची कन्या जन्मली; ती अश्वमुखी रूप धारण करणारी होती. त्या विकृत आकृतीच्या कन्येला पाहून वासुदेवसमवेत असलेली सुप्रभा परम शोकात बुडाली.

Verse 8

अथ ते यादवाः सर्वे कृतशान्तिकपौष्टिकाः । स्वस्तिस्वस्तीति संत्रस्ताः प्रोचुर्भूयात्कुलेऽत्र नः

मग ते सर्व यादवांनी शांतिक व पौष्टिक विधी करून, घाबरून ‘स्वस्ति स्वस्ति’ असे म्हटले आणि बोलले—“आमच्या या कुळात कल्याणच कल्याण होवो.”

Verse 9

एवं सा यौवनोपेता तथा दुःखसमन्विता । न कश्चिद्वरयामास वाजिवक्त्रां विलोक्य ताम्

अशी ती यौवनाला पोहोचूनही दुःखाने भरलेली राहिली; तिचे अश्वमुखी रूप पाहून कुणीही तिला विवाहासाठी वरले नाही.

Verse 10

ततश्च भगवान्विष्णुर्ज्ञात्वा तां भगिनीं तथा । मातरं पितरं चैव तथा दुःखसमन्वितौ

मग भगवान विष्णूंनी त्या भगिनीची अवस्था जाणून, माता-पित्यालाही दुःखाने व्याकुळ पाहून, तिच्यासाठी उपाय करण्याचा निश्चय केला.

Verse 11

तामादाय गतस्तूर्णं बलदेवसमन्वितः । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे तपस्तप्तुं ततः परम्

मग तो तिला घेऊन, बलदेवासह, त्वरेने हाटकेश्वराच्या पवित्र क्षेत्रात गेला, पुढे तपश्चर्या करण्यासाठी.

Verse 12

ब्रह्माणं तोषयामास सम्यग्यज्ञपरायणः । व्रतैश्च विविधैर्दानैर्ब्राह्मणानां च तर्पणैः

सम्यक् यज्ञपरायण होऊन त्याने विविध व्रते, अनेक दाने आणि ब्राह्मणांचे तर्पण यांद्वारे ब्रह्मदेवांना यथार्थ रीतीने प्रसन्न केले।

Verse 13

ततस्तुष्टिं गतो ब्रह्मा वर्षांते तस्य शार्ङ्गिणः । उवाच वरदोऽस्मीति प्रार्थयस्वाभिवांछितम्

त्यानंतर वर्षाऋतूच्या शेवटी शार्ङ्गधारी (विष्णु) याच्यावर ब्रह्मदेव प्रसन्न झाले व म्हणाले—“मी वरदायक आहे; तुला जे अभिष्ट आहे ते माग।”

Verse 14

विष्णुरुवाच । एषा मे भगिनी देव जाताऽश्ववदना किल । तव प्रसादात्सद्वक्त्रा भूयादेतन्ममेप्सितम्

विष्णु म्हणाले—“हे देव! माझी ही भगिनी खरोखर अश्वमुखी होऊन जन्मली आहे. तुमच्या कृपेने ती सुमुखी व्हावी—हीच माझी इच्छा आहे.”

Verse 15

श्रीब्रह्मोवाच । एषा शुभानना साध्वी मत्प्रसादाद्भविष्यति । सुभद्रा नाम विख्याता वीरसूः पतिवल्लभा

श्रीब्रह्मदेव म्हणाले—“माझ्या कृपेने ही शुभमुखी व साध्वी होईल. ‘सुभद्रा’ या नावाने विख्यात होईल—वीरांची जननी आणि पतीची प्रिय.”

Verse 16

एतद्रूपां पुमान्योऽत्र पूजयिष्यति भक्तितः । एतां विष्णो त्वया सार्धं तथानेन च सीरिणा

हे विष्णु! जो येथे ह्याच रूपात तिची भक्तिभावाने पूजा करील—तुझ्यासह आणि या सीरधारी (बलराम) याच्यासहही—तो फल प्राप्त करील।

Verse 17

द्वादश्यां माघमासस्य गंधपुष्पानुलेपनैः । सोऽप्यवाप्स्यति यच्चित्ते वर्तते नात्र संशयः

माघमासाच्या द्वादशीस गंध, पुष्प व अनुलेपनांनी जो भक्त पूजन करतो, त्याच्या हृदयात जी इच्छा आहे ती तो निःसंशय प्राप्त करतो।

Verse 18

या नारी पतिना त्यक्ता वंध्या वा भक्तिसंयुता । तृतीयादिवसे चैतां पूजयिष्यति केशव

हे केशवा! जी स्त्री पतीने त्यागलेली असेल किंवा वंध्या असेल, तरी भक्तियुक्त असल्यास तिने तृतीयादिवसापासून या देवीचे पूजन करावे।

Verse 19

भविष्यति सुपुत्राढ्या सुभगा सा सुखान्विता । ऐश्वर्यसहिता नित्यं सर्वैः समुदिता गुणैः

ती उत्तम पुत्रांनी समृद्ध, सुभाग्यवती व सुखयुक्त होईल; नित्य ऐश्वर्यसहिता राहील आणि सर्व शुभ गुणांनी अलंकृत होईल।

Verse 20

एवमुक्त्वा चतुर्वक्त्रो विरराम ततः परम् । वासुदेवोऽपि हृष्टात्मा ययौ द्वारवतीं पुरीम्

असे बोलून चतुर्मुख ब्रह्मदेव नंतर शांत झाले. आणि वासुदेवही हर्षितचित्ताने द्वारवती नगरीकडे निघून गेले।

Verse 21

तामादाय विशालाक्षीं चंद्रबिंबसमाननाम् । बलदेवसमायुक्तो ह्यनुज्ञाप्य पिताम हम्

चंद्रबिंबासारख्या मुखाची व विशाल नेत्रांची तिला सोबत घेऊन, बलदेवासह, पितामह (ब्रह्मदेव) यांची अनुमती घेऊन (ते पुढे निघाले)।

Verse 22

सूत उवाच । एवं सा माधवी विप्राः सुभगारूपमास्थिता । अवतीर्णा धरापृष्ठे लक्ष्मीशापप्रपीडिता

सूत म्हणाले—हे विप्रहो! अशी ती माधवी अत्यंत शुभ रूप धारण करून, लक्ष्मीच्या शापाने पीडित होऊन, पृथ्वीपृष्ठावर अवतरली।

Verse 23

उपयेमे सुतः पांडोर्यां पार्थश्चारुहासिनीम् । जज्ञे तस्याः सुतो वीरोऽभिमन्युरिति विश्रुतः

पांडुपुत्र पार्थ (अर्जुन) यांनी त्या मधुर हास्य असलेल्या सुंदर कन्येशी विवाह केला। तिच्यापासून एक वीर पुत्र जन्मला, जो जगात ‘अभिमन्यु’ या नावाने प्रसिद्ध झाला।

Verse 24

एतद्वः सर्वमाख्यातं माधबीजन्मसम्भवम् । सुपर्णाख्यस्य देवस्य कथासंगाद्द्विजोत्तमाः

हे द्विजोत्तमहो! सुपर्ण नामक देवाच्या कथाप्रसंगातून उद्भवलेला माधवीच्या जन्माचा हा सर्व वृत्तांत मी तुम्हांला सांगितला।

Verse 25

यश्चैतत्पठते मर्त्यो भक्त्या युक्तः शृणोति वा । मुच्यते स नरः पापात्तद्दिनैकसमुद्भवात्

जो मनुष्य भक्तिभावाने हे पठतो किंवा ऐकतो, तो त्या दिवशीच उद्भवलेल्या पापांपासूनही मुक्त होतो।