Adhyaya 231

Verse 1

सूत उवाच । वृकोऽपि तत्समासाद्य राज्यं त्रैलोक्यसंभवम् । यदृच्छया जगत्सर्वं समाज्ञापयत्तदा

सूत म्हणाले—वृकानेही ते त्रैलोक्यव्यापी राज्य प्राप्त करून, तेव्हा स्वेच्छेने सर्व जगाला आज्ञा देऊ लागला।

Verse 2

सोंऽधकस्य बले वीर्ये धैर्ये कोपे च दानवः । सहस्रगुणितश्चासीद्रौद्रः परमदारुणः

तो दानव बल, पराक्रम, धैर्य आणि क्रोध यांत अंधकापेक्षा सहस्रगुण वाढला; अत्यंत रौद्र व परम भयंकर झाला।

Verse 3

एतस्मिन्नंतरे कश्चिन्न मर्त्यो यजति क्षितौ । न होमं नैव जाप्यं च दैत्याञ्ज्ञात्वा सुरास्पदे

त्या काळात पृथ्वीवर कोणताही मनुष्य यज्ञ करीत नव्हता; ना होम, ना जप—कारण दैत्यांनी देवांचे स्थान काबीज केले आहे, असे सर्वांना ठाऊक होते।

Verse 4

अथ यः कुरुते धर्मं होमं वा जपमेव वा । सुगुप्तस्थानमासाद्य करोत्यमरतुष्टये

आणि जो कोणी धर्मकर्म करीत असे—होम किंवा जप—तोही अतिशय गुप्त स्थानी जाऊन, अमरांना प्रसन्न करण्यासाठीच ते करीत असे।

Verse 5

अथ स्वर्गस्थिता दैत्या यज्ञभागविवर्जिताः । तथा मर्त्योद्भवैर्भागैः संदेहं परमं गताः

तेव्हा स्वर्गस्थ दैत्य यज्ञभागापासून वंचित होऊन, मर्त्यलोकातून येणारे भाग वाटले जात असतानाही परम संशयात पडले।

Verse 6

ततः कोपपरीतात्मा प्रेषयामास दानवः । मर्त्यलोके चरान्गुप्तान्निपुणांश्चाब्रवीत्ततः

मग क्रोधाने व्यापलेला तो दानव मर्त्यलोकी मनुष्यांत लपलेले निपुण गुप्तहेर पाठवून त्यांना आज्ञा देऊ लागला।

Verse 7

यः कश्चिद्देवतानां च प्रगृह्णाति करोति च । तदर्थं यजनं होमं दानं वा पृथिवीतले । स च वध्यश्च युष्माभिर्मम वाक्यादसंशयम्

‘पृथ्वीवर जो कोणी देवतांचा पक्ष धरतो किंवा त्यांच्या हेतुने यज्ञ, होम अथवा दान करतो, तो माझ्या वचनानुसार निःसंशय तुमच्याद्वारे वध्य आहे.’

Verse 8

अथ ते तद्वचः श्रुत्वा दानवा बलवत्तराः । गत्वा च मेदिनीपृष्ठं गुप्ताः सर्पंति सर्वतः

ते वचन ऐकून ते अतिबलवान दानव पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर गेले आणि लपून राहून सर्वत्र सरपटत फिरू लागले।

Verse 9

यं कञ्चिद्वीक्षयंतिस्म जपहोमपरायणम । स्वाध्यायं वा प्रकुर्वाणं तं निघ्नंति शितासिभिः

ज्याला ते जप-होमात तत्पर किंवा स्वाध्याय करताना पाहत, त्याला तीक्ष्ण तलवारींनी ठार मारत.

Verse 10

एतस्मिन्नेव काले तु सांकृतिर्मुनिसत्तमः । गुप्तश्चक्रे ततस्तस्यां गर्तायां छन्नवर्ष्मकः । यत्र पूर्वं तपस्तप्तं वृकेण च द्विजाः पुरा

त्याच वेळी मुनिश्रेष्ठ सांकृतीने देह लपवून तेथेच त्या गर्तेत गुप्त वास केला—ज्या स्थानी पूर्वी ब्राह्मण वृकाने तपश्चर्या केली होती।

Verse 11

अथ ते तं तदा दृष्ट्वा तद्गुहायां व्यवस्थितम् । भर्त्समानास्तपस्तच्च प्रोचुश्च परुषाक्षरैः

मग त्याला त्या गुहेत स्थित पाहून त्यांनी त्याचे तप आणि त्यालाही धिक्कारत कठोर शब्दांनी बोलले।

Verse 12

दृष्ट्वा तस्याग्रतः संस्थां गन्धपुष्पैश्च पूजिताम् । वासुदेवात्मिकां मूर्तिं चतुर्हस्तां द्विजोत्तमाः

हे द्विजोत्तमांनो! त्यांनी त्याच्या समोर गंध-पुष्पांनी पूजिलेली, वासुदेवस्वरूप चतुर्भुज मूर्ती स्थापित पाहिली।

Verse 13

ततस्ते शस्त्रमुद्यम्य निर्जघ्नुस्तं क्रुधान्विताः । न शेकुस्ते यदा हंतुं संवृतं विष्णुतेजसा । कुण्ठतां सर्वशस्त्राणि गतानि विमलान्यपि

मग ते क्रोधाने शस्त्रे उगारून त्याच्यावर तुटून पडले; पण विष्णुतेजाने आवृत असल्यामुळे त्याला मारू शकले नाहीत. त्यांची सर्व शस्त्रे—निर्मळ व तीक्ष्ण असूनही—कुंठित झाली।

Verse 14

अथ वैलक्ष्यमापन्ना निर्विण्णाः सर्व एव ते । तां वार्तां दानवेन्द्राय वृकायोचुश्च ते तदा

तेव्हा ते सर्व लज्जित व खिन्न होऊन ती वार्ता दानवेंद्र वृकाला सांगू लागले।

Verse 15

कश्चिद्विप्रः समाधाय वैष्णवीं प्रतिमां पुरः । तपस्तेपे महाभाग क्षेत्रे वै हाटकेश्वरे

एक ब्राह्मणाने विधिपूर्वक समोर वैष्णवी प्रतिमा स्थापून, हे महाभाग, हाटकेश्वराच्या पुण्यक्षेत्रात तप आचरले।

Verse 16

यत्र त्वया तपस्तप्तं भीत्या सर्वदिवौकसाम् । अपि चौर्येण चास्माकं तपस्तपति तादृशम्

ज्या ठिकाणी तू असे तप केलेस की सर्व देव भयभीत झाले, त्याच ठिकाणी तुझ्या चोरीच्या कृत्यामुळे आमच्याविरुद्धही तसाच तप दाह करीत आहे।

Verse 17

येन सर्वाणि शस्त्राणि कुण्ठतां प्रगतानि च । तस्य गात्रे प्रहारैश्च तस्मात्कुरु यथोचितम्

ज्याच्यामुळे सर्व शस्त्रे बोथट झाली आहेत, म्हणून योग्य ते करा—त्याच्या देहावर प्रहार करा।

Verse 18

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा वृकः कोपसमन्वितः । जगाम सत्वं तत्र यत्रासौ सांकृतिः स्थितः

त्यांचे वचन ऐकून क्रोधाने भरलेला वृक तत्क्षणी तिथे गेला, जिथे मुनि सांकृती निवास करत होता।

Verse 19

स गत्वा वैष्णवीं मूर्तिं तामुत्क्षिप्य सुदूरतः । श्वभ्राद्बहिः प्रचिक्षेप भर्त्समानः पुनः पुनः

तो वैष्णवी मूर्तीपाशी जाऊन तिला उचलून फार दूर फेकून दिले; आणि खड्ड्यातून बाहेर काढून पुन्हा पुन्हा फेकत राहिला, तसेच वारंवार शिवीगाळ करीत राहिला।

Verse 20

जघान पादघातेन दक्षिणेनेतरेण तम् । अब्रवीन्मम वध्यस्त्वं यन्मच्छत्रुं जनार्दनम्

त्याने त्याला उजव्या आणि डाव्या पायाने लाथा मारल्या आणि म्हणाला, 'तू माझ्या शत्रूची, जनार्दनाची पूजा करतोस, म्हणून तू माझ्याकडून मारला जाण्यास योग्य आहेस.'

Verse 21

संपूजयसि चौर्येण तेन प्राणान्हराम्यहम् । एवमुक्त्वाथ खड्गेन तं जघान स दैत्यपः

'तू लपूनछपून पूजा करतोस, म्हणून मी तुझे प्राण हरण करीन.' असे म्हणून त्या दैत्यराजाने त्याच्यावर तलवारीने वार केला.

Verse 22

ततस्तस्य स खड्गस्तु तीक्ष्णोऽपि द्विजसत्तमाः । तस्य काये प्रहीणस्तु शतधा समपद्यत

हे द्विजश्रेष्ठांनो! ती तलवार तीक्ष्ण असूनही, त्याच्या शरीरावर आदळताच तिचे शंभर तुकडे झाले.

Verse 23

ततः कोपपरीतात्मा तं शशाप स सांकृतिः

त्यानंतर, क्रोधाने व्याकुळ झालेल्या त्या सांकृतीने त्याला शाप दिला.

Verse 24

यस्मात्पाप त्वयाहं च पादघातैः प्रताडितः । तस्मात्ते पततां पादौ सद्य एव धरातले

'हे पाप्या! ज्याअर्थी तू मला लाथांनी मारले आहेस, त्याअर्थी तुझे दोन्ही पाय आताच जमिनीवर गळून पडोत.'

Verse 25

सूत उवाच । उक्तमात्रे ततस्तेन पादौ तस्य द्विजोत्तमाः । पतितौ मेदिनीपृष्ठे पंचशीर्षाविवोरगौ

सूत म्हणाला—हे द्विजोत्तमांनो! त्याने इतके बोलताच त्याचे दोन्ही पाय भूमिपृष्ठावर कोसळले; जणू पाच फण्यांचे दोन नाग।

Verse 26

एतस्मिन्नेव काले तु आक्रन्दः सुमहानभूत् । वृकस्य सैनिकानां च नारीणां च विशेषतः

त्याच वेळी प्रचंड आक्रोश उठला—विशेषतः वृकाच्या सैनिकांत आणि स्त्रियांमध्ये तर अधिकच।

Verse 27

अथ देवाः परिज्ञाय तं तदा पंगुतां गतम् । आगत्य मेरुपृष्ठं च निजघ्नुस्तत्परिग्रहम्

मग देवांनी जाणले की तो त्या वेळी पंगू झाला आहे; ते मेरूच्या पाठीवर येऊन त्याचा तळ आणि परिग्रह (संगत) नष्ट करू लागले।

Verse 28

हतशेषाश्च दैत्यास्ते पातालांतःसमा गताः । वृकोऽपि पंगुतां प्राप्तस्तस्थौ तपसि सुस्थिरम्

संहारातून उरलेले ते दैत्य पाताळाच्या अंतर्भागात एकत्र होऊन गेले. वृकही पंगू होऊन तपश्चर्येत अढळपणे स्थिर राहिला.

Verse 29

सर्वैरंतःपुरैः सार्धं दुःखशोकसमन्वितः । इन्द्रोऽपि प्राप्तवान्राज्यं तदा निहत कंटकम्

सर्व अंतःपुरासह दुःख-शोकाने व्याप्त असतानाही, इंद्राने तेव्हा आपले राज्य पुन्हा प्राप्त केले—कारण तो कण्टक (उपद्रव) नष्ट झाला होता.

Verse 30

धर्मक्रियाः प्रवृत्ताश्च ततो भूयो रसातले

त्यानंतर पुन्हा धर्मकर्मे व विधी प्रवृत्त झाले—रसातळातही ते चालू झाले।

Verse 31

अथ दीर्घेण कालेन तस्य तुष्टः पितामहः । उवाच तत्र चागत्य गर्त्तामध्ये द्विजोत्तमाः

मग दीर्घ काळानंतर पितामह (ब्रह्मा) त्याच्यावर प्रसन्न होऊन तेथे आले आणि गर्ताच्या मध्यभागी बोलले—हे द्विजोत्तमांनो।

Verse 32

वृक तुष्टोऽस्मि ते वत्स वरं वरय सुव्रत । अहं दास्यामि ते नूनं यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

‘वत्स वृक, मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे। हे सुव्रत, वर माग; तो अत्यंत दुर्लभ असला तरी मी नक्की देईन।’

Verse 33

वृक उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम । पाददानं तदा देव मम ब्रह्मन्समाचर । पंगुता याति शीघ्रं मे येनेयं ते प्रसादतः

वृक म्हणाला—‘हे देव, आपण माझ्यावर प्रसन्न असाल आणि मला वर द्यावयाचा असेल, तर हे प्रभो, हे ब्रह्मन्, मला पाददान करा; आपल्या प्रसादाने माझी पांगुळता लवकर निघून जावी।’

Verse 34

तच्छ्रुत्वा तं समानीय सांकृतिं तत्र पद्मजः । प्रोवाच सांत्वपूर्वं च वृकस्यास्य द्विजोत्तम

हे ऐकून पद्मज (ब्रह्मा) यांनी तेथे सांकृतीला बोलावून आणले आणि, हे द्विजोत्तम, त्या वृकाला सांत्वनापूर्वक वचन सांगितले।

Verse 35

मद्वाक्यात्पंगुता याति येनास्य त्वं तथा कुरु

माझ्या वचनाने याची लंगडीपणा निघून जाईल; म्हणून तू त्याच्यासाठी तसेच कर।

Verse 36

सांकृतिरुवाच । अनृतं नोक्तपूर्वं मे स्वैरेष्वपि पितामह । ज्ञायते देवदेवेश तत्कथं तत्करोम्यहम्

सांकृती म्हणाला—हे पितामह, मी कधीही असत्य बोललो नाही, निष्काळजी क्षणीसुद्धा नाही. देवदेवेश सर्वज्ञ असताना मी ते (खोटे) कसे करूं?

Verse 37

ब्रह्मोवाच । मम भक्तिपरो नित्यं वृकोऽयं दैत्यसत्तमः । पौत्रस्त्वं दयितो नित्यं तेन त्वां प्रार्थयाम्यहम्

ब्रह्मदेव म्हणाले—हा वृक दैत्यांमध्ये श्रेष्ठ असून सदैव माझा भक्त आहे. आणि तू माझा पौत्र, मला नेहमी प्रिय आहेस; म्हणून मी तुला विनवितो।

Verse 38

तव वाक्यं च नो मिथ्या कर्तुं शक्नोमि सन्मुने

हे सत्यमुने, तुझे वचन खोटे करणे मला शक्य नाही।

Verse 39

सांकृतिरुवाच । एष दैत्यः सुदुष्टात्मा देवानामहिते स्थितः । विशेषाद्वासुदेवस्य पुरोर्मम महात्मनः

सांकृती म्हणाला—हा दैत्य अत्यंत दुष्ट स्वभावाचा असून देवांच्या अहितासाठीच उभा आहे; विशेषतः माझ्या महात्मा अग्रज वासुदेवाच्या विरोधात।

Verse 40

पंगुतामर्हति प्रायः पापात्मा द्विजदूषकः । बलेन महता युक्तो जरामरणवर्जितः

तो पापात्मा, द्विजदूषक, खरोखरच पंगुत्वास पात्र आहे. तरीही तो महाबलयुक्त असून जरा-मरणरहित आहे.

Verse 41

पुरा कृतस्त्वया देव स चेत्पादाववाप्स्यति । हनिष्यति जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम्

हे देव! हा वर पूर्वी तुमच्याचकडून दिला गेला होता. जर त्याला पाय मिळाले, तर तो देव-असुर-मानवांसह सर्व जगताचा संहार करील.

Verse 42

तस्मात्तिष्ठतु तद्रूपो न कल्पं कर्तुमर्हसि । त्वयापि चिन्ता कर्तव्या त्रैलोक्यस्य यतः प्रभो

म्हणून तो त्याच अवस्थेत राहो; तुम्ही ते अन्यथा करणे योग्य नाही. हे प्रभो! त्रैलोक्याच्या हिताचा विचार तुम्हालाही करावा लागेल, कारण तुम्हीच त्याचे स्वामी आहात.

Verse 43

ब्रह्मोवाच । प्रावृट्काले तु सञ्जाते यानं कर्तुं न युज्यते । विजिगीषोर्विशेषेण मुक्त्वा शीतातपागमम्

ब्रह्मा म्हणाले—पावसाळा सुरू झाला की प्रवास करणे योग्य नाही; विशेषतः विजय इच्छिणाऱ्यासाठी, थंडी वा ऊन टाळण्यासाठी आवश्यक गमन सोडून.

Verse 44

तस्माच्च चतुरो मासान्वार्षिकान्पादसंयुतः । अगम्यः सर्वलोकानां कुर्यात्कर्माणि धैर्यतः

म्हणून पावसाचे चार महिने, पाय असूनही संयमित (गती-सीमित) राहून, तो सर्व लोकांना अगम्य राहो आणि धैर्याने आपली कर्मे करीत राहो.

Verse 45

तद्भूयात्पादसंयुक्तः स वृको दान वोत्तमः । येन क्षेमं च देवानां द्विजानां जायते द्विज

मग तो तो वृक पादयुक्त होवो, हे दानश्रेष्ठ; ज्यायोगे देवांचे व द्विजांचे क्षेम व सुरक्षितता उत्पन्न होईल, हे द्विज।

Verse 46

एवं कृते न मिथ्या ते वाक्यं विप्र भविष्यति । फलं च तपसस्तस्य न वृथा संभविष्यति

असे केल्यास, हे विप्र, तुझे वचन मिथ्या ठरणार नाही; आणि त्याच्या तपाचे फळही व्यर्थ होणार नाही।

Verse 47

सूत उवाच । बाढमित्येव तेनोक्ते सांकृतेन महात्मना । उत्थितौ सहसा पादौ तस्य गात्रात्पुनर्नवौ

सूत म्हणाले—महात्मा सांकृताने ‘बाढम्’ (तथास्तु) असे म्हणताच, त्याच्या देहातून सहसा पुन्हा दोन नवे पाय प्रकट झाले।

Verse 48

पुनश्च दानवो रौद्रः पशुत्वं समपद्यत । तस्यामेव तु गर्तायां संतिष्ठति द्विजोत्तमाः

आणि पुन्हा तो रौद्र दानव पशुत्वाला प्राप्त झाला; आणि त्याच गर्तेत तो राहिला, हे द्विजोत्तमांनो।

Verse 49

मासानष्टौ स दुःखेन सकलत्रः सबांधवः । स्मरमाणो महद्वैरं दैवैः सार्धं दिवानिशम्

तो पत्नी व बांधवांसह आठ महिने दुःखाने काढीत राहिला, आणि देवांशी असलेले आपले महान वैर तो दिवसरात्र स्मरीत राहिला।

Verse 51

विध्वंसयति सर्वाणि धर्मस्थानानि यानि च

तो जेथे जेथे धर्माची स्थाने आहेत, ती सर्व तो उद्ध्वस्त करीतो।

Verse 52

विध्वंसयति देवानां स्त्रियो मासचतुष्टयम् । उद्यानानि च सर्वाणि सपुराणि गृहाणि च

तो चार महिने देवांच्या स्त्रियांना पीडा देतो; आणि सर्व उद्याने तसेच पुरातन नगर-परिसरांसह घरेही उद्ध्वस्त करतो।

Verse 53

ततो देवाः समभ्येत्य देवदेवं जनार्दनम् । क्षीराब्धौ संस्थितं नित्यं शेषपर्यंकशायिनम्

मग देवगण देवदेव जनार्दनाजवळ गेले—जो क्षीरसागरात नित्य स्थित, शेषपर्यंकावर शयन करणारे आहेत।

Verse 54

चतुरो वार्षिकान्मासांस्तत्र स्थित्वा तदंतिके । मासानष्टौ पुनर्जग्मुस्त्रिदिवं प्रति निर्भयाः

ते त्यांच्या सान्निध्यात चार महिने राहिले; मग निर्भय होऊन पुन्हा आठ महिने त्रिदिवा (स्वर्गा)कडे गेले।

Verse 55

तस्मिन्पंगुत्वमापन्ने दैत्ये परमदारुणे । कस्यचित्त्वथ कालस्य देवराजो बृहस्पतिम् । प्रोवाच दुःखसंतप्त आषाढांते सुरो त्तमः

तो परम भयंकर दैत्य पंगू झाल्यावर, काही काळानंतर, दुःखाने संतप्त देवश्रेष्ठ देवराजाने आषाढाच्या शेवटी बृहस्पतीला सांगितले।

Verse 56

गुरो स मासः संप्राप्तः प्रावृट्कालो भयावहः । आगमिष्यति यत्रासौ लब्धपादो वृकासुरः

हे गुरुदेवा, तो महिना आला आहे—भयावह पावसाळा। त्या काळी पाय पुन्हा मिळविलेला वृकासुर जिथे तो असेल तिथेच येईल।

Verse 57

गन्तव्यं च ततोऽस्माभिः क्षीरोदे केशवालये । मैवं दीनैस्तथा भाव्यं पराश्रयनिवासिभिः

यानंतर आपल्याला क्षीरोदातील केशवाच्या धामात जावे लागेल। पराश्रयाने राहणाऱ्यांनी अशी दीनता धरू नये।

Verse 58

स्वगृहाणि परित्यज्य शयनान्यासनानि च । वाहनानि विचित्राणि यच्चान्य द्दयितं गृहे

स्वतःची घरे सोडून, शय्या व आसनेही; नानाविध सुंदर वाहने, आणि घरातील जे काही प्रिय—ते सर्व त्यागून…

Verse 59

तस्मात्कथय चास्माकमुपायं कञ्चिदेव हि । व्रतं वा नियमं वाथ होमं वा मुनिसत्तम

म्हणून, हे मुनिश्रेष्ठ, आम्हाला काही उपाय सांगा—व्रत असो, नियम असो, किंवा होम असो।

Verse 60

अशून्यं शयनं येन स्वकलत्रेण जायते । तथा न गृहसंत्यागः स्वकीयस्य प्रजायते

ज्यामुळे आपल्या धर्मपत्नीसमवेत शय्या रिकामी राहणार नाही, आणि तसेच आपले घरही सोडावे लागणार नाही—असा उपाय सांगा।

Verse 61

निर्विण्णोऽहं निजस्थानभ्रंशाद्द्विजवरोत्तम । वर्षेवर्षे च सम्प्राप्ते स्थानकस्य च्युतिर्भवेत्

हे द्विजश्रेष्ठ! माझ्या स्वतःच्या स्थानापासून भ्रष्ट झाल्यामुळे मी अत्यंत खिन्न झालो आहे. वर्षोवर्षी काळ येताच माझ्या पदाची अधिकच च्युती होत असल्यासारखी वाटते.

Verse 62

पुनर्भूमौ शयिष्यामि यावन्मासचतुष्टयम् । निष्कलत्रो भयोद्विग्नो ब्रह्मचर्यपरायणः

मी पुन्हा चार महिने भूमीवर शयन करीन—पत्नीविना, भयाने व्याकुळ, आणि ब्रह्मचर्यपालनात तत्पर राहून.

Verse 63

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भयार्तस्य बृहस्पतिः । प्रोवाच सुचिरं ध्यात्वा ततो देवं शतक्रतुम्

भयाने पीडित झालेल्या त्याचे ते वचन ऐकून बृहस्पतींनी दीर्घ काळ चिंतन केले; मग त्यांनी देव शतक्रतु (इंद्र) यांस सांगितले.

Verse 64

अशून्यशयनंनाम व्रतमस्ति महत्तपः । विष्णोराराधनार्थाय तत्कुरुष्व समा हितः

‘अशून्यशयन’ नावाचे एक व्रत आहे, ते महान तप आहे. विष्णूच्या आराधनेसाठी मन एकाग्र करून ते कर.

Verse 65

देवो यत्रास्ति विष्णुः स क्षीराब्धौ मधुसूदनः । जलशायी जगद्योनिः स दास्यति हितं च ते

जिथे देव विष्णू आहेत—क्षीरसागरातील मधुसूदन—जलावर शयन करणारे, जगत्-योनी; तेच तुला हितकारक फल देतील.

Verse 66

यथा न शून्यं शयनं गृह भंगः प्रजायते । सर्वशत्रुविनाशश्च तत्प्रसादेन वासव

ज्यामुळे शय्या रिकामी होणार नाही आणि घराचा नाश होणार नाही; तसेच त्याच्या कृपेने, हे वासवा, सर्व शत्रूंचा नाशही होईल।

Verse 67

सूत उवाच । तस्मिन्व्रते ततश्चीर्णे ह्यशून्यशयनात्मके । तुतोष भगवान्विष्णुस्ततः प्रोवाच देवपम्

सूत म्हणाले—‘अशून्यशयन’ असे ते व्रत विधिपूर्वक आचरल्यावर भगवान विष्णू संतुष्ट झाले; मग त्यांनी देवपतीला संबोधिले।

Verse 68

शक्र तुष्टोऽस्मि भद्रं ते वरं वरय सुव्रत । व्रतेनानेन चीर्णेन चातुर्मास्योद्भवेन च । तस्मात्प्रार्थय देवेन्द्र नित्यं यन्मनसि स्थितम्

हे शक्र, तुझे कल्याण असो—मी संतुष्ट आहे। हे सुव्रता, वर माग. चातुर्मास्यकाळातून उत्पन्न झालेले हे व्रत तू आचरलेस; म्हणून, हे देवेन्द्रा, जे नित्य तुझ्या मनात आहे तेच माग।

Verse 69

इन्द्र उवाच । कृष्ण जानासि त्वं चापि यश्च मेऽत्र पराभवः । क्रियते दानवेन्द्रेण वृकेण सुदुरात्मना

इन्द्र म्हणाला—हे कृष्णा, येथे माझा जो पराभव व अपमान होतो तो तुलाही माहीत आहे; तो दानवांचा राजा, दुष्टात्मा वृक करीत आहे।

Verse 70

ममाष्टमासिकं राज्यं त्रैलोक्येऽपि व्यवस्थितम् । शेषांश्च चतुरो मासान्वर्षेवर्षे समेति सः

त्रैलोक्यात स्थिर असलेले माझे राज्यही फक्त आठ महिने टिकते; उरलेल्या चार महिन्यांसाठी तो दरवर्षी पुन्हा येतो।

Verse 71

एवं ज्ञात्वा सुरश्रेष्ठ दयां कृत्वा ममोपरि । तथा कुरु यथा राज्यं मम स्यात्सार्वकालिकम्

हे देवश्रेष्ठ! हे जाणून माझ्यावर दया करा आणि असे करा की माझे राज्य सर्वकाळ टिकून राहो।

Verse 72

विष्णुरुवाच । अजरश्चामरश्चापि स कृतः पद्मयोनिना । तत्कथं जीवमानेन तेन राज्यं भवेत्तव

विष्णू म्हणाले—पद्मयोनी ब्रह्म्याने त्याला अजर व अमर केले आहे; तो जिवंत असताना तुझे राज्य कसे होईल?

Verse 73

परं तथापि देवेन्द्र करिष्यामि हितं तव

तरीही, हे देवेन्द्रा, मी तुझ्या हिताचे कार्य करीन।

Verse 74

क्षीरार्णवं परित्यज्य हाटकेश्वरसंज्ञिते । क्षेत्रे गत्वा समं लक्ष्म्या तस्योपरि ततः परम्

क्षीरसागर सोडून लक्ष्मीसह हाटकेश्वर नावाच्या पवित्र क्षेत्रात जा; आणि मग तेथे त्या स्थानी पुढील कार्य कर।

Verse 76

तस्मात्स्थानात्सहस्राक्ष मद्भारेण प्रपीडितः । वर्षेवर्षे सदा कार्यं मया तत्सुहितं तव

हे सहस्राक्षा! त्या स्थानापासून तो माझ्या भाराने पीडित होईल; वर्षानुवर्षे मी सदैव तुझ्या महान हिताचे कार्य करीन।

Verse 77

तस्माद्गच्छाधुना स्वर्गे कुरु राज्यमकंटकम् । प्रावृट् काले तु संप्राप्ते न भीः कार्या तदुद्भवा

म्हणून आता स्वर्गास जा आणि अडथळारहित राज्य कर. पावसाळा आला तरी त्यातून उद्भवणाऱ्या शत्रूचे भय मुळीच बाळगू नकोस.

Verse 78

यो मां तत्र शयानं तु व्रतेनानेन देवप । पूजयिष्यति सद्भक्त्या तस्य दास्यामि वांछितम्

हे देवाधिपती! जो मला तेथे शयनस्थ असताना ह्याच व्रताने सद्भक्तीने पूजेल, त्याला मी इच्छित वर देईन.

Verse 79

सूत उवाच । एवमुक्त्वा हृषीकेशो विससर्ज शतक्रतुम् । निःशेषभयनिर्मुक्तं स्वराज्यपरिवृद्धये

सूत म्हणाले—असे बोलून हृषीकेशांनी शतक्रतू (इंद्र) यास निरोप दिला. तो सर्व भयातून मुक्त होऊन आपल्या राज्यवृद्धीसाठी निघून गेला.

Verse 80

आषाढस्य सिते पक्ष एकादश्या दिने सदा । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे तत्रागत्य स्वयं विभुः

आषाढ शुद्ध पक्षातील एकादशीच्या दिवशी नेहमी, स्वयं विभू हाटकेश्वराच्या क्षेत्रात तेथे येतात.

Verse 81

वृकोपरि ततश्चक्रे शयनं यत्नमास्थितः । तेनाक्रांतस्ततः सोऽपि शक्नोति चलितुं न हि

मग त्यांनी यत्नपूर्वक वृकावर शयन केले. त्यांच्या भाराने दाबला गेल्यामुळे तो वृकही किंचितही हलू शकला नाही.

Verse 82

मृतप्रायस्ततो नित्यं तद्भारेण प्रपीडितः । कार्तिकस्य सिते पक्ष एकादश्या दिने स्थिते

त्यानंतर त्या भाराने तो सतत दडपला जाऊन जणू मृतप्रायच पडून राहिला—कार्तिक शुद्ध पक्षातील एकादशीचा दिवस येईपर्यंत।

Verse 83

उत्थानं कुरुते विष्णुः क्षीरोदं प्रति गच्छति ा । सोऽपि सांकृतिशापेन वृकः पंगुत्वमाप्नुयात्

विष्णु (योगनिद्रेतून) उठून क्षीरसागराकडे प्रस्थान करतात; आणि वृकही सांकृतीच्या शापामुळे पांगळेपणास प्राप्त होतो।

Verse 84

एवं च चतुरो मासान्न त्यजेच्छयनं हरिः । भयात्तस्यासुरेंद्रस्य दानवस्य दुरात्मनः

अशा रीतीने चार महिने हरिने शयन सोडले नाही—त्या दुष्ट दानव, असुरेंद्राच्या भयामुळे।

Verse 85

तत्र मर्त्यैः क्रिया सर्वाः क्रियते न मखोद्भवाः । यस्मात्स यज्ञपुरुषो न सुप्तो भागमश्नुते

त्या काळात मर्त्य लोक सर्व नित्य-नैमित्तिक क्रिया करतात; पण मखोत्पन्न महायज्ञ होत नाहीत, कारण यज्ञपुरुष भगवान् शयनावस्थेत आपला भाग स्वीकारत नाहीत।

Verse 86

तथा यज्ञाश्च ये सर्वे क्त्वयादानादि काः शुभाः । ते सर्वे न क्रियंते च चूडाकरणपूर्वकाः

तसेच दान इत्यादींसह जे सर्व शुभ यज्ञकर्म आहेत, ते सर्व केले जात नाहीत; आणि चूडाकरणापासून सुरू होणारे संस्कारही होत नाहीत।

Verse 87

मुक्त्वान्नप्राशनंनाम सीमंतोन्नयनं तथा । तस्मात्सुप्ते जगन्नाथे ताः सर्वाः स्युर्वृथा द्विजाः

अन्नप्राशन व सीमंतोन्नयन यांखेरीज, जगन्नाथ प्रसुप्त असता, हे द्विजांनो, त्या सर्व क्रिया व्यर्थ व निष्फळ ठरतात।

Verse 88

व्रतं वा नियमं वाथ तस्मिन्यः कुरुते नरः । प्रसुप्ते देवदेवेशे तत्सर्वं निष्फलं भवेत्

त्या काळी जो मनुष्य व्रत वा नियम करतो, देवदेवेश्वर प्रसुप्त असता, ते सर्व निष्फळ होते।

Verse 89

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन संप्रसुप्ते जनार्दने । व्रतस्थैर्मानवैर्भाव्यं तस्य देवस्य तुष्टये

म्हणून जनार्दन प्रसुप्त असता, व्रतस्थ मानवांनी त्या देवाच्या तुष्टीसाठी सर्व प्रयत्नांनी यथोचित आचरण करावे।

Verse 90

एकादश्यां दिने प्राप्ते शयने बोधने हरेः । यत्किंचित्क्रियते कर्म श्रेष्ठं तच्चाक्षयं भवेत्

एकादशीचा दिवस आला की—हरीच्या शयन व बोधनकाळी—जे काही कर्म केले जाते ते श्रेष्ठ ठरते आणि त्याचे फळ अक्षय होते।

Verse 91

किंवात्र बहुनोक्तेन क्रियते यद्व्रतं नरैः । तेन तुष्टिं परां याति दैत्योपरि स्थितो हरिः

इथे अधिक काय सांगावे? मनुष्य जे व्रत करतात, त्यानेच दैत्यांवर स्थित हरी परम तुष्टी पावतो।

Verse 92

एवं स भगवान्प्राह सुप्तस्तत्र जनार्दनः । किं वा तस्य ज्वरो जातो महती वेदनापि च

अशा रीतीने तेथे शयनावस्थेतही भगवान् जनार्दन म्हणाले— “त्याला ज्वर झाला काय? आणि मोठी वेदनाही झाली काय?”

Verse 93

तस्मिन्नहनि पापात्मा योन्नमश्नाति मानवः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन संप्राप्ते हरिवासरे

त्या दिवशी जो मनुष्य अन्न सेवन करतो तो पापात्मा ठरतो. म्हणून हरिचा पावन वार आला की सर्व प्रयत्नाने संयम ठेवून व्रत पाळावे.

Verse 94

अन्यस्मिन्नपि भोक्तव्यं न नरेण विजानता । किं पुनः शयनं यत्र कुरुते यत्र बोधनम्

विवेकी पुरुषाने इतर पवित्र प्रसंगीही भोजन करू नये; मग जिथे भगवान् शयन करतात आणि जिथे त्यांचे बोधन (जागरण) होते, तिथे तर किती अधिक!

Verse 95

सूत उवाच । एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि द्विजो त्तमाः । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे यस्माच्छेते जनार्दनः

सूत म्हणाले— हे द्विजोत्तमांनो! तुम्ही जे विचारले ते सर्व मी सांगितले— हाटकेश्वर क्षेत्राविषयी; कारण तेथेच जनार्दन भगवान् पवित्र शयन करतात.

Verse 96

क्षीराब्धिं संपरित्यज्य सदा मासचतुष्टयम् । श्रूयतां च फलं यत्स्यात्तस्मिन्नाराधिते विभो

क्षीरसागर सोडून ते चार महिने सदैव (येथे) वास करतात. आता ऐका— त्या स्थानी त्या विभूची आराधना केल्यास जे फळ प्राप्त होते ते.

Verse 97

चतुरो वार्षिकान्मासान्यस्तं पूजयते विभुम् । व्रतस्थः स नरो याति यत्र देवः स संस्थितः

जो मनुष्य व्रतस्थ होऊन वर्षातील चार महिने त्या विभू प्रभूची पूजा करतो, तो ज्या लोकी देव विराजमान आहे त्या लोकीच जातो।

Verse 98

किं दानैर्बहुभिर्दत्तैः किं व्रतैः किमुपोषितैः । तत्र यः पुंडरीकाक्षं सुप्तं पूजयति ध्रुवम्

अनेक दानांनी काय, व्रतांनी काय, उपवासांनी तरी काय? त्या पवित्र स्थानी जो शयनरत पुंडरीकाक्ष प्रभूची निश्चयाने पूजा करतो, त्याचे पुण्य निश्चित होते।

Verse 231

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये जलशाय्युपाख्यान एकादशीव्रतमाहात्म्यवर्णनंनामैकत्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखण्डात, हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्यातील जलशायी उपाख्यानात ‘एकादशीव्रतमाहात्म्यवर्णन’ नामक २३१ वा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 785

करिष्यामि त्वहं शक्र शयनं यत्नमास्थितः । यावच्च चतुरो मासान्यथा स न चलिष्यति

हे शक्र! मी पूर्ण प्रयत्नाने प्रभूचे शयन असे करीन की पूर्ण चार महिने तो हलणार नाही, विचलितही होणार नाही।