Adhyaya 212

Verse 1

ऋषय ऊचुः । श्रुतं तीर्थत्रयं पुण्यं हाटकेश्वरसंज्ञिते । क्षेत्रेऽत्र यत्त्वया प्रोक्तमस्माकं सूतनंदन

ऋषी म्हणाले—हे सूतनंदना! हाटकेश्वर नावाच्या या पवित्र क्षेत्रात तू सांगितलेली तीन पुण्य तीर्थे आम्ही ऐकली आहेत।

Verse 2

विश्वामित्रीयमाहात्म्यं श्रोतुमिच्छामहे वयम् । सांप्रतं तत्समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः

आम्हांस विश्वामित्रसंबंधी माहात्म्य ऐकावयाचे आहे। आता ते आम्हांला सांगावे; आमची उत्कंठा अत्यंत मोठी आहे।

Verse 3

सूत उवाच । समुद्रस्यापि पारोऽत्र लक्ष्यते च क्षितेरपि । तारकाणां मुनेस्तस्य न गुणानां द्विजोत्तमाः

सूत म्हणाला—हे द्विजोत्तमांनो, येथे समुद्राचाही पार आणि पृथ्वीचीही सीमा दिसू शकते; पण तारकांहून श्रेष्ठ त्या मुनीचे गुण मोजता येत नाहीत।

Verse 4

लक्ष्यते केनचित्पारो गाधेः पुत्रस्य धीमतः । क्षत्रियोऽपि द्विजत्वं यः संप्राप्तो द्विजसत्तमाः

कुणास त्या धीमान गाधिपुत्राचा ‘पार’ कळेलही; पण तो—क्षत्रिय असूनही—ब्राह्मणत्वास प्राप्त झाला, हे द्विजसत्तमांनो!

Verse 5

अंत्यजत्वं गतस्यापि त्रिशंकोः पृथिवीपतेः । यज्ञभागभुजो देवाः प्रत्यक्षेण विनिर्मिताः

अंत्यजत्वास गेलेल्या पृथ्वीपती त्रिशंकूसाठीही यज्ञभाग भोगणारे देव प्रत्यक्षरूपाने प्रकट करण्यात आले।

Verse 6

ब्रह्मणः स्पर्धया येन पुरा सृष्टिर्द्विजोत्तमाः । प्रारब्धा च ततो देवैः प्रणिपत्य निवारितः

हे द्विजोत्तमांनो, ब्रह्माशी स्पर्धा करून त्याने पूर्वी सृष्टीची रचना आरंभिली; तेव्हा देवांनी नमस्कार करून त्यास (त्या कर्मापासून) परावृत्त केले।

Verse 7

तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं साप्रतं वदतो मम । श्रूयतां ब्राह्मणश्रेष्ठाः सर्वपातकनाश नम्

आता माझ्याकडून त्या तीर्थाचे माहात्म्य ऐका, हे ब्राह्मणश्रेष्ठांनो—ते पावन तीर्थ सर्व पापांचा नाश करणारे आहे.

Verse 8

तेन तत्र कृतं कुण्डं स्वहस्तेन महात्मना । शस्त्रं विनापि भूपृष्ठं प्रविदार्य समंततः

त्या महात्म्याने तेथे स्वहस्ताने कुण्ड निर्माण केला; शस्त्राविना देखील भूमिपृष्ठ सर्व बाजूंनी फाडून टाकले.

Verse 9

तत्र ध्यात्वा समानीता पातालाज्जाह्नवी नदी । मर्त्यलोके समायातं यस्यास्तोयं सुनिर्मलम्

तेथे ध्यानाने पाताळातून जाह्नवी नदी आणली गेली; मर्त्यलोकी तिचे जल अत्यंत निर्मळ होऊन प्रकट झाले.

Verse 10

सुस्वादु च तथा स्नानात्सर्वपातकनाशनम् । तेनापि स्थापितस्तत्र भास्करो वारितस्करः

त्याचे जल अतिशय मधुर असून तेथे स्नान केल्याने सर्व पापांचा नाश होतो; त्यानेच तेथे भास्कराला ‘वारितस्कर’ म्हणून स्थापित केले.

Verse 11

यः सप्तम्यां सूर्यवारे स्नात्वा तस्य हृदे शुभे । माघमासे सिते पक्षे नमस्यति दिवाकरम् । स कुष्ठैर्मुच्यते सर्वैस्तथा पापैर्द्विजो त्तमाः

जो सूर्यवारी येणाऱ्या सप्तमीला त्या तीर्थाच्या शुभ हृदयस्थानी स्नान करून, माघमासाच्या शुक्ल पक्षात दिवाकराला नमस्कार करतो—तो सर्व कुष्ठरोगांपासून व पापांपासून मुक्त होतो, हे द्विजोत्तमांनो.

Verse 12

पश्चिमोत्तरदिग्भागे तस्यास्ति जलसंभवा । धन्वंतरिकृता वापी सर्वरोगविनाशिनी

तिच्या वायव्य दिशाभागात जलाचा एक स्रोत आहे—धन्वंतरीने निर्मिलेली ती वापी/विहीर—जी सर्व रोगांचा नाश करणारी आहे.

Verse 13

तत्र पूर्वं तपस्तेपे धन्वं तरिरुदारधीः । ववन्दे तपसा युक्तो ध्यायमानः समाहितः

तेथे पूर्वकाळी उदारबुद्धी धन्वंतरीने तप केले। तपाने संयमित, ध्यानात लीन व पूर्ण समाहित होऊन त्याने भक्तिभावाने वंदन केले.

Verse 14

ततः कालेन महता संतुष्टस्तस्य भास्करः । उवाच वरदोऽस्मीति प्रार्थयस्व महामते

नंतर दीर्घ काळानंतर भास्कर (सूर्यदेव) त्याच्यावर प्रसन्न झाले आणि म्हणाले—“मी वरदाता आहे; हे महामते, जे इच्छितोस ते माग.”

Verse 15

धन्वंतरिरुवाच । अत्र कुण्डे नरो भक्त्या यः स्नानं कुरुते विभो । तस्य स्यात्सर्वरोगाणां संक्षयः सुरसत्तम

धन्वंतरी म्हणाले—“हे प्रभो, देवश्रेष्ठ! जो मनुष्य या कुंडात भक्तीने स्नान करतो, त्याचे सर्व रोग क्षय पावोत.”

Verse 16

श्रीभगवानुवाच । अद्य शस्ते दिने योऽत्र सप्तम्यां रविवासरे । सूर्योदये नरः स्नानं करिष्यति समाहितः । व्याधिग्रस्तः स नीरोगस्तत्क्षणात्संभविष्यति

श्रीभगवान म्हणाले—“आजच्या या शुभ दिवशी, सप्तमी तिथीच्या रविवारी, जो मनुष्य सूर्योदयाला स्थिरचित्त होऊन येथे स्नान करील, तो व्याधिग्रस्त असला तरी तत्क्षणी निरोग होईल.”

Verse 18

एवमुक्त्वा सुरश्रे ष्ठोंऽतर्धानं स गतो रविः । धन्वन्तरिः प्रहृष्टात्मा स्वस्थानं च गतस्ततः

असे बोलून देवश्रेष्ठ रवी (सूर्य) अंतर्धान पावला. मग हर्षितचित्त धन्वंतरीही आपल्या स्वधामास गेला.

Verse 19

कस्यचित्त्वथ कालस्य रत्नाक्षोऽथ महीपतिः । अयोध्याधि पतिः ख्यातः सूर्यवंशसमुद्भवः

काही काळानंतर रत्नाक्ष नावाचा एक राजा उदयास आला; तो अयोध्येचा ख्यात अधिपती व सूर्यवंशात जन्मलेला होता.

Verse 20

कृतज्ञश्च वदान्यश्च स्वदारनिरतः सदा । शूरः परमतेजस्वी सर्वशत्रुनिषूदनः

तो कृतज्ञ व उदार दानी होता, सदैव आपल्या धर्मपत्नीवर अनुरक्त; तो शूर, परम तेजस्वी आणि सर्व शत्रूंचा नाश करणारा होता.

Verse 21

पूर्वकर्मविपाकेन तस्य भूमिपतेर्द्विजाः । कुष्ठव्याधिरभूद्रौद्रो दुश्चिकित्स्यो जगत्त्रये

हे द्विजांनो! पूर्वकर्माच्या विपाकाने त्या राजाला भयंकर कुष्ठरोग झाला, जो त्रैलोक्यातही दुर्धर उपचाराचा होता.

Verse 22

तदस्ति नौषधं लोके यत्तेन न कृतं द्विजाः । कुष्ठग्रस्तेन वा दानं यत्र दत्तं महात्मना

हे द्विजांनो! जगात अशी कोणतीही औषधी नव्हती जी त्याने करून पाहिली नाही; आणि कुष्ठग्रस्त असूनही त्या महात्म्याने असे कोणतेही दान सोडले नाही जे दिले नाही.

Verse 23

यथायथौषधान्येव स करोति ददाति च । तथातथा तस्य कायो व्याधिना क्षामितो भृशम्

तो जशी जशी औषधे करीत असे व जसे जसे दान देई, तसा तसा त्याचा देह रोगाने पुन्हा पुन्हा अत्यंत कृश होत जाई।

Verse 24

ततो वैराग्यमापन्नः स नृपो द्विजसत्तमाः । पुत्रं राज्येऽथ संस्थाप्य वांछयामास पावकम् । निषिद्धोऽपि हि तैः सर्वैः कलत्रैराप्तसेवकैः

मग, हे द्विजश्रेष्ठांनो, तो राजा वैराग्याला प्राप्त झाला। पुत्राला राज्यावर बसवून तो पावकात प्रवेश करण्याची इच्छा करू लागला। पत्नी व आप्त सेवकांनी सर्वांनी रोखले तरीही त्याची ती अभिलाषा शमली नाही।

Verse 25

दत्त्वा दानानि विप्रेभ्यः पूजयित्वा सुरोत्तमान् । संभाष्य च सुहृद्वर्गं शासयित्वा निजं सुतम्

विप्रांना दाने देऊन, देवश्रेष्ठांची पूजा करून, सुहृदांच्या वर्गाशी संवाद करून, त्याने आपल्या पुत्राला राजधर्माचा उपदेश केला.

Verse 26

एतस्मिन्नेव काले तु भ्रममाणे यदृच्छया । कश्चित्कार्पटिकः प्राप्तो दिव्यरूपवपुर्धरः

त्याच वेळी, यदृच्छेने भ्रमण करीत असताना, एक कर्पटिक वैरागी तेथे आला; त्याचे शरीर दिव्य रूपाने शोभत होते.

Verse 27

अथासौ व्याकुलं दृष्ट्वा तत्सर्वं नृपतेः पुरम् । अपृच्छद्विस्मयाविष्टो दृष्ट्वा कञ्चिन्नरं द्विजाः

मग त्याने राजाच्या नगरातली व्याकुळता पाहिली; आणि तेथे एका पुरुषाला पाहून, विस्मयाने भरून तो विचारू लागला—हे द्विजांनो।

Verse 28

कार्पटिक उवाच । किमेषा व्याकुला भद्रे सर्वा जाता महापुरी । निरानन्दाऽश्रुपूर्णाक्षैर्बालवृद्धैर्निषेविता

कार्पटिक म्हणाला: 'हे भद्रे! ही महानगरी इतकी व्याकुळ का झाली आहे? ही आनंदहीन असून अश्रुपूर्ण डोळे असलेल्या बालकांनी व वृद्धांनी भरलेली आहे.'

Verse 29

सोऽब्रवीन्नृपतिश्चायं कुष्ठव्याधिसमन्वितः । साधयिष्यति सन्दीप्तं सुनिर्विण्णो हुताशनम्

त्याने उत्तर दिले: 'हा राजा कुष्ठरोगाने ग्रस्त आहे. अत्यंत निराश होऊन तो पेटलेल्या अग्नीत प्रवेश करणार आहे.'

Verse 30

तेनेयं नगरी कृत्स्ना परं दुःखमुपागता । गुणैरस्य समाविष्टा नूनं मृत्युं प्रयास्यति

'त्यामुळेच ही संपूर्ण नगरी अत्यंत दुःखात बुडाली आहे. त्याच्या गुणांनी बद्ध होऊन ती नक्कीच त्याच्यासह मृत्यूला कवटाळेल.'

Verse 31

तच्छ्रुत्वा सत्वरं गत्वा नृपं कार्पटिकोऽब्रवीत्

ते ऐकून, कार्पटिकाने सत्वर जाऊन राजाला म्हटले.

Verse 32

सर्वं जनं नरेन्द्रस्य मृतं जीवापयन्निव । मा नृपानेन दुःखेन व्याधिजेन हुताशनम् । प्रविश त्वं स्थिते तीर्थे सर्वव्याधिक्षयावहे

'हे राजा! तू आपल्या मृतवत प्रजेला जणू जीवनदान देत आहेस. व्याधीमुळे निर्माण झालेल्या या दुःखापायी अग्नीत प्रवेश करू नकोस. सर्व रोगांचा नाश करणाऱ्या या तीर्थात तू प्रवेश कर.'

Verse 33

मदीयो भूपते देह ईदृगासीद्यथा तव । तत्र स्नातस्य सद्योऽथ जात ईदृक्पुनः प्रभो

हे भूपते! माझे शरीरही पूर्वी तुझ्यासारखेच होते. पण तेथे स्नान करताच, हे प्रभो, मी तत्क्षणी पुन्हा असा (पूर्ववत्) झालो.

Verse 34

सप्तम्यां सूर्यवारेण भास्करस्योदयं प्रति । यस्तत्र कुरुते स्नानं व्याधिग्रस्तो नरो भुवि

सप्तमी तिथीस, रविवारी, भास्कराच्या उदयकाळी जो तेथे स्नान करतो—या भुवनी रोगग्रस्त मनुष्यही,

Verse 35

स व्याधिना विनि र्मुक्तस्तत्क्षणात्कल्पतां व्रजेत् । तथा पापविनिर्मुक्तो यथाहं नृपसत्तम

तो तत्क्षणी व्याधीपासून मुक्त होऊन आरोग्य व समर्थता प्राप्त करतो. तसेच पापातूनही मुक्त होतो, हे नृपश्रेष्ठ—जसा मी स्वतः झालो.

Verse 36

राजोवाच । कस्मिन्देशे महातीर्थं तादृशं वद मे द्रुतम्

राजा म्हणाला—असे महातीर्थ कोणत्या देशात आहे? मला लवकर सांग.

Verse 37

कार्पटिकौवाच । अस्ति भूमितले ख्यातं नागरं क्षेत्रमुत्तमम् । कुष्ठव्याधिसमाक्रांतो गतोऽहं तत्र भूपते

कार्पटिक म्हणाला—पृथ्वीवर ‘नागर’ नावाचे प्रसिद्ध व उत्तम क्षेत्र आहे. हे भूपते, मी कुष्ठरोगाने ग्रस्त होऊन तेथे गेलो होतो.

Verse 38

तस्य सन्दर्शनार्थाय तीर्थयात्रापरायणः । तत्र मां दीनमालोक्य व्याधिग्रस्तं सुदुःखितम् । कश्चित्तत्राश्रयः प्राह तपस्वी कृपयान्वितः

त्या पवित्र तीर्थाचे दर्शन घ्यावे म्हणून तीर्थयात्रेत तत्पर होऊन मी तेथे आलो. तेथे मला दीन, व्याधिग्रस्त व अत्यंत दुःखी पाहून, तेथेच आश्रय घेतलेल्या करुणायुक्त तपस्व्याने मला असे सांगितले.

Verse 39

पश्चिमोत्तरदिग्भागे देवस्य जलशायिनः । तीर्थमस्ति महापुण्यं विश्वामित्रजलावहम्

उत्तर-पश्चिम दिशेच्या भागात ‘जलशायी’ देवाच्या सान्निध्यात एक महापुण्यदायक तीर्थ आहे; ते ‘विश्वामित्र-जलावह’ म्हणून प्रसिद्ध आहे.

Verse 40

तत्र गत्वा कुरु स्नानं सप्तम्यां रविवासरे । माघमासे तु संप्राप्ते शुक्लपक्षे विशेषतः

तेथे जाऊन रविवारी येणाऱ्या सप्तमी तिथीस स्नान कर. विशेषतः माघ मास आला असता, आणि खास करून शुक्ल पक्षात.

Verse 41

येन निर्याति ते कुष्ठो भास्करस्योदयं प्रति । तच्छ्रुत्वाऽहं च तत्प्राप्तः सप्तम्यां सूर्यसंयुजि । ततश्च कृतवान्स्नानं निर्झरे तत्र शांभवे

“यामुळे तुझा कुष्ठ भास्कराच्या उदयकाळी निघून जाईल.” हे ऐकून मी सूर्यसंयुक्त (रविवार) सप्तमीस तेथे पोहोचलो आणि मग तेथील शांभव निर्झरात स्नान केले.

Verse 42

ततस्तस्माद्विनिष्क्रांतो यावत्पश्याम्यहं तनुम् । तावन्नृपेदृशी जाता सत्यमेतत्तवोदितम्

मग त्या जलातून बाहेर येऊन मी माझे शरीर पाहताच, त्याच क्षणी, हे नृपा, ते असेच झाले. तुला जे सांगितले गेले होते ते निःसंशय सत्य आहे.

Verse 43

तस्मात्त्वमपि राजेंद्र तत्र स्नानं समाचर । सप्तम्यां सूर्यवारेण भास्करस्योदयं प्रति

म्हणून हे राजेंद्र! तूही तेथे स्नानविधी कर—सप्तमी तिथीस, रविवारी, भास्कराच्या उदयकाळी।

Verse 44

येन ते नश्यति व्याधिर्विशेषमपि पातकम् । तच्छ्रुत्वा स नृपस्तूर्णं तेनैव सहितो ययौ

ज्यायोगे तुझा रोग—आणि विशेषतः मोठे पापही—नष्ट होईल, हे ऐकून तो राजा त्याच्याच सोबत त्वरित निघाला।

Verse 45

चकार स तथा स्नानं सप्तम्यां सूर्यवासरे । माघमासे तु संप्राप्ते विश्वामित्रजले शुभे

त्यानुसार माघ मास आला असता, रविवारी सप्तमी तिथीस, शुभ विश्वामित्र-जलात त्याने स्नानव्रत केले।

Verse 46

ततः कुष्ठविनिर्मुक्तस्तत्क्षणात्समपद्यत । दिव्यरूपवपुर्द्धारी कामदेव इवापरः

त्यानंतर तो कुष्ठरोगातून मुक्त होऊन त्या क्षणीच बदलला; दिव्य तेजस्वी देह धारण करून तो जणू दुसराच कामदेव झाला।

Verse 47

अथ तुष्टो नरेंद्रस्तु तस्मै कार्पटिकाय च । ददौ कोटित्रयं हेम्नः प्रोवाच स ततो वचः

मग संतुष्ट झालेल्या राजाने त्या कार्पटिक (भिक्षुक)ाला सोन्याच्या तीन कोटी दिल्या; आणि नंतर तो असे बोलला।

Verse 48

त्वत्प्रसादाद्विमुक्तोऽस्मि रोगादस्मात्सुदारुणात् । तस्मात्त्वं गच्छ गेहं स्वं स्थास्येऽहं चात्र निर्भरम्

तुझ्या कृपेने मी या अत्यंत भयंकर रोगातून मुक्त झालो आहे. म्हणून तू आपल्या घरी जा; मी येथे निश्चिंतपणे राहीन.

Verse 49

करिष्यामि तपो नित्यं स्वकलत्रसम न्वितः । राज्ये संस्थापितः पुत्रः समर्थो राज्यकर्मणि

मी माझ्या राणीसमवेत नित्य तप करीन. मी पुत्राला राज्यावर बसविले आहे; तो राज्यकार्यात समर्थ आहे.

Verse 50

इत्युक्त्वा प्रेरयामास तं तथान्यान्समागतान् । सेवकास्वगृहायैव स्वयं तत्रैव संस्थितः

असे बोलून त्याने त्याला व तेथे जमलेल्या इतरांनाही सेवकांसह त्यांच्या घरी पाठविले; आणि तो स्वतः तेथेच राहिला.

Verse 51

कृत्वाऽश्रमपदं रम्यं स्वकलत्रसमन्वितः । संप्राप्तश्च परां सिद्धिं कालेन द्विजसत्तमाः

हे द्विजश्रेष्ठांनो! राणीसमवेत रम्य आश्रमस्थळ निर्माण करून, कालांतराने त्याने परम सिद्धी प्राप्त केली.

Verse 52

तस्य नाम्ना ततः ख्यातं तीर्थ मेतत्त्रिविष्टपे । सर्वव्याधिहरं रम्यं सर्वपातकनाशनम्

त्यानंतर हे तीर्थ त्याच्या नावाने त्रिलोकीत प्रसिद्ध झाले—रम्य, सर्व व्याधी हरिणारे आणि सर्व पाप नाश करणारे.

Verse 53

तेन संस्थापितस्तत्र देवदेवो दिवाकरः । रत्नादित्य इति ख्यातो निजनाम्ना महा त्मना

त्याने तेथे देवदेव दिवाकर सूर्याची स्थापना केली. तो महात्मा आपल्या नावानेच ‘रत्नादित्य’ म्हणून प्रसिद्ध झाला.

Verse 54

सप्तम्यां सूर्यवारेण तत्र स्नात्वा प्रपश्यति । यस्तु पापविनिर्मुक्तः सूर्यलोकं स गच्छति

सप्तमी तिथीला, रविवारी, तेथे स्नान करून जो दर्शन करतो, तो पापमुक्त होऊन सूर्यलोकास जातो.

Verse 55

यदन्यत्तत्र संवृत्तं क्षेत्रजातं द्विजो त्तमाः । तदहं कीर्तयिष्यामि शृणुध्वं सुसमाहिताः

हे द्विजोत्तमांनो, त्या पवित्र क्षेत्रातून तेथे जे आणखी घडले, ते मी आता सांगतो; तुम्ही सर्व एकाग्र होऊन ऐका.

Verse 56

आसीत्तत्र पुमान्कश्चिद्देशे ग्राम्यो जरात्मकः । कुष्ठी तथापि नित्यं स करोति पशु रक्षणम्

त्या प्रदेशात एक गावकरी राहत होता, जो वृद्ध व अशक्त होता. तो कुष्ठरोगी असूनही दररोज जनावरांचे रक्षण करीत असे.

Verse 57

एकदा रक्षतस्तस्य पशूंस्तत्र गिरेरधः । एकः पशुर्विनिष्क्रांतः सत्पथात्तृणलोभतः

एकदा तो डोंगराच्या पायथ्याशी तेथे पशू राखत होता. तेव्हा गवताच्या लोभाने एक पशू योग्य मार्ग सोडून भरकटला.

Verse 58

सप्तम्यां रविवारेण पतितस्तस्य निर्झरे । न च संलक्षितस्तेन गच्छमानः कथंचन

सप्तमीच्या दिवशी, रविवारी, तो पशू निर्झरात पडला. तो जात असतानाही त्याला ते कधीच लक्षात आले नाही.

Verse 59

अथ यावद्गृहे सोऽथ भोजनाथं समुद्यतः । तावत्तस्य पशोः स्वामी भर्त्सयन्समुपागतः

मग तो भोजनासाठी घरी निघाला. तेवढ्यात त्या पशूचा मालक त्याला झिडकारत तेथे आला.

Verse 60

नायातः स पशुः कस्मान्मदीयो मामके गृहे । तस्मादानय तं शीघ्रं नो चेत्प्राणान्हरामि ते

“माझा पशू माझ्या घरी का आला नाही? म्हणून तो ताबडतोब आण; नाहीतर मी तुझे प्राण घेईन!”

Verse 61

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा भय संत्रस्तः स कुष्ठी सत्वरं ययौ । तेन मार्गेण येनैव दिवा भ्रांतो महीतले

सूत म्हणाले: हे ऐकून भयाने व्याकुळ झालेला तो कुष्ठी घाईघाईने निघाला—ज्या मार्गाने तो दिवसा भूमीवर भटकला होता, त्याच मार्गाने.

Verse 62

अथ दूरात्स शुश्राव तस्य रावं पशोस्तदा । पतितस्य महागर्ते निशांते तमसि स्थिते

मग त्याने दूरून त्या पशूचा आर्त आवाज ऐकला—तो मोठ्या खड्ड्यात पडलेला होता—रात्रीच्या शेवटी, अंधार अजून असताना.

Verse 63

ततो गत्वाऽथ तं गर्तं प्रविश्य जलमध्यतः । चकर्ष तं पशुं कृच्छ्रात्पंकमध्यात्सुदारुणात् । समादायाथ तं हर्म्यं प्रजगाम शनैःशनैः

मग तो त्या खड्ड्याकडे जाऊन तो पाण्याच्या मध्यभागी उतरला आणि अत्यंत भयंकर चिखलाच्या मधून मोठ्या कष्टाने त्या पशूला ओढून बाहेर काढले. त्याला उचलून तो हळूहळू घराकडे गेला.

Verse 64

अर्पयित्वाथ तं तस्य स्वकीयं त्वाश्रमं गतः

त्याला त्या व्यक्तीकडे सुपूर्द करून तो पुन्हा आपल्या आश्रमाकडे गेला.

Verse 65

ततः सुप्तो महाभागाः स प्रबुद्धः पुनर्यदा । प्रभाते वीक्षते गात्रं यावत्कुष्ठविवर्जितम्

मग तो महाभाग झोपला; आणि पहाटे पुन्हा जागा तेव्हा त्याने आपले शरीर पाहिले—ते कुष्ठरोगापासून पूर्णपणे मुक्त झाले होते.

Verse 66

शोभया परया युक्तं विस्मयोत्फुल्ललोचनः । चिंतयामास किं ह्येतदकस्माद्रोगसंक्षयः

अलौकिक शोभेने युक्त होऊन त्याचे डोळे विस्मयाने फाकले; तो विचार करू लागला—“हे काय? रोगाचा असा अचानक क्षय कसा झाला?”

Verse 67

नूनं तस्य प्रभावोऽयं तीर्थस्याद्य निशागमे । मयावगाहितं यच्च पशोरर्थं सुकर्द्दमम्

निश्चितच आज रात्री प्रकट झालेल्या त्या तीर्थाचा हाच प्रभाव आहे; कारण त्या पशूसाठी मी त्या सुखद चिखलयुक्त पाण्यातही उतरलेलो होतो.

Verse 68

ततश्च वीक्षयामास तेन गत्वा सुकौतुकात् । यावत्कंडूविनिर्मुक्तस्तेजसा परिवारितः

मग तो मोठ्या कुतूहलाने तो त्याच्यासह तेथे गेला व त्या स्थळाचे नीट दर्शन घेतले; आणि तो खाजेपासून मुक्त होऊन जणू दिव्य तेजाने सर्व बाजूंनी वेढला गेला।

Verse 69

तत्र स्थाने स्वयं गत्वा ज्ञात्वा च तीर्थमुत्तमम् । तपस्तेपे स तत्रैव ध्यायमानो दिवाकरम्

तो स्वतः त्या स्थानी गेला, ते उत्तम तीर्थ आहे असे जाणून, तेथेच दिवाकर (सूर्यदेव) यांचे ध्यान करीत तपश्चर्या करू लागला।

Verse 70

अरण्यवासिनं सम्यग्दिवारात्रमतंद्रितः । गतश्च परमां सिद्धिं दुर्लभां त्रिदशैरपि

तो अरण्यवासी-धर्म नीट पाळून, दिवस-रात्र आळस न करता राहिला; आणि त्याने परम सिद्धी प्राप्त केली, जी देवांनाही दुर्लभ आहे।

Verse 71

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्र स्नानं समाचरेत्

म्हणून सर्व प्रयत्नाने त्या तीर्थस्थानी स्नान करावे।

Verse 72

पूजयेच्चापि तं देवं भास्करं वारितस्करम् । अद्यापि कलिकालेऽपि तत्र स्नातो नरः शुचिः

आणि ‘वारितस्कर’—पापरूपी जलचोराचा नाश करणाऱ्या भास्कर देवाची पूजा करावी; आजही, कलियुगातही, तेथे स्नान करणारा मनुष्य शुद्ध होतो।

Verse 73

तत्र पुण्यजले कुण्डे सप्तम्यां सूर्यवासरे । यस्तं पूजयते भक्त्या सोऽपि पापैः प्रमुच्यते

तेथे त्या पुण्यजलाने भरलेल्या कुंडात, सप्तमी तिथीला जेव्हा रविवार येतो, जो भक्तिभावाने त्याचे पूजन करतो तोही पापांतून मुक्त होतो.

Verse 74

गायत्र्यष्टसहस्रं यो जपेत्तत्पुरतः स्थितः । सोऽपि रोगविनिर्मुक्तो मुच्यते सर्वपातकैः

जो त्याच्या समोर उभा राहून गायत्रीचा आठ हजार वेळा जप करतो, तोही रोगमुक्त होऊन सर्व महापातकांतून सुटतो.

Verse 76

एतद्वः सर्वमाख्यातं मयादित्यस्य संभवम् । माहात्म्यं श्रवणाद्यस्य नरः पापाद्विमुच्यते

मी तुम्हांला आदित्याचा (सूर्यदेवाचा) हा सर्व उद्भव सांगितला. या माहात्म्याचे श्रवण इत्यादी केल्याने मनुष्य पापातून मुक्त होतो.

Verse 117

नीरोगश्चेप्सितान्कामान्निष्कामो मोक्षमेष्यति

सकाम असेल तर तो नीरोग होऊन इच्छित भोग प्राप्त करतो; आणि निष्काम असेल तर मोक्षाला पोहोचतो.

Verse 212

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्र माहात्म्ये रत्नादित्यमाहात्म्यवर्णनंनाम द्वादशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीति-साहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडातील हाटकेश्वर-क्षेत्र माहात्म्यात ‘रत्नादित्य-माहात्म्य-वर्णन’ नामक दोनशे बारावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 785

तस्योद्देशेन यो दद्याद्धेनुं श्रद्धासमन्वितः । न तस्यान्वयजातोऽपि व्याधिना परिगृह्यते

जो श्रद्धेसह त्याच्या नावाने धेनूदान करतो, त्याच्या वंशात जन्मलेलाही कोणी व्याधीने ग्रासला जात नाही।