Adhyaya 113

Verse 1

सूत उवाच । ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे गतकोपा दधुर्मतिम् । यज्ञकर्मसु गार्हस्थ्ये पुत्रपौत्रसमुद्भवे

सूत म्हणाले—मग ते सर्व ब्राह्मण राग-क्रोध निववून यज्ञकर्मात, गृहस्थधर्मात आणि पुत्र-पौत्रपरंपरेच्या वृद्धीत मन लावू लागले.

Verse 2

एतस्मिन्नंतरे राजा स तान्प्राप्तान्द्विजोत्तमान् । श्रुत्वा भक्ति समायुक्तः प्रणामार्थमुपागतः

तोवर राजा त्या श्रेष्ठ द्विजांचे आगमन ऐकून भक्तिभावाने परिपूर्ण होऊन त्यांना प्रणाम करण्यासाठी पुढे आला।

Verse 3

श्रुत्वा कोपगतां वार्तामुपशामकृतां तथा । गार्हस्थ्याप्रतिपन्नानां वाक्यैर्भार्यासमुद्भवैः

क्रोध उत्पन्न झाल्याची आणि नंतर शांत झाल्याची वार्ता ऐकून—जी गृहस्थधर्मनिष्ठ जनांच्या पत्नींच्या उद्भवलेल्या वचनांनी घडली होती—(राजाने ते सर्व मनात घेतले)।

Verse 4

ततः प्रणम्य तान्सर्वान्साष्टांगं स महीपतिः । ततः कृतांजलिपुटः प्रोवाच विनतः स्थितः

मग त्या महीपतिने सर्वांना साष्टांग प्रणाम केला. त्यानंतर हात जोडून, नम्रपणे उभा राहून तो बोलला।

Verse 5

युष्मदीयप्रसादेन संप्राप्तं जन्मनः फलम् । मया रोगविनाशेन तस्माद्ब्रूत करोमि किम्

“तुमच्या प्रसादाने माझ्या जन्माचे फळ प्राप्त झाले; माझा रोग नष्ट झाला. म्हणून सांगा—मी काय करू (प्रतिदानार्थ)?”

Verse 6

ब्राह्मणा ऊचुः । भार्यया तव राजेंद्र वयं सर्वत्र वासिनः । नीताः कृतार्थतां दत्त्वा रत्नानि विविधानि च

ब्राह्मण म्हणाले—“हे राजेंद्र! तुझ्या पत्नीने आम्ही सर्वत्र वास करणारे असूनही, विविध रत्ने देऊन आम्हाला कृतार्थ केले आहे।”

Verse 7

तस्मात्पुरवरं कृत्वा क्षेत्रेऽत्रैव सुशोभने । अस्माकं देहि गार्हस्थ्यं येन सम्यक्प्रजायते

म्हणून या अत्यंत शोभिवंत तीर्थक्षेत्रातच उत्तम नगर वसवून आम्हांस गृहस्थाश्रम प्रदान करा, ज्यायोगे आम्ही संततीसह सम्यक् रीतीने समृद्ध होऊ.

Verse 8

यजामो विविधैर्यज्ञैः सदा संपूर्णदक्षिणैः । इमं लोकं परं चैव साधयामः सदास्थिताः

आम्ही नानाविध यज्ञांनी, सदैव पूर्ण दक्षिणेसह, यजन करू; अशा प्रकारे दृढ राहून आम्ही इहलोक व परलोक—दोन्ही साध्य करू.

Verse 9

तच्छ्रुत्वा पार्थिवो हृष्टस्तथेत्युक्त्वा ततः परम् । अनुकूलदिने प्राप्ते शिल्पानाहूय भूरिशः

हे ऐकून राजा हर्षित झाला व म्हणाला, “तथास्तु।” नंतर शुभ दिवस आला तेव्हा त्याने अनेक शिल्पकारांना बोलावले.

Verse 10

पुरं प्रकल्पयामास बहुप्राकारसंकुलम् । प्राकारपरिखायुक्तं गोपुरैः समलंकृतम्

त्याने अनेक प्राकारांनी युक्त असे नगर उभारले—प्राकार व परिखांनी सुसज्ज, आणि गोपुरांनी सुंदर अलंकृत.

Verse 11

अथाष्टषष्टिविप्राणां तत्र मध्ये नृपोत्तमः । अष्टषष्टिगृहाण्येव चकार सुबृहंति च

नंतर त्या ठिकाणाच्या मध्यभागी राजश्रेष्ठाने अडुसष्ट ब्राह्मणांसाठी नेमकी अडुसष्ट घरे बांधली—अतिशय प्रशस्त निवास.

Verse 12

मत्तवारणजुष्टानि दीर्घिकासहितानि च । गृहोद्यानैः समेतानि यथा राजगृहाणि च

ती घरे राजगृहांसारखी होती—मत्त हत्तींच्या वावराने युक्त, दीर्घिका (तलाव) सहित आणि गृहउद्यानांनी शोभित।

Verse 13

तथा कृत्वाऽथ रत्नौघैः पूरयित्वा तथा परैः । ददौ तेभ्यो अष्टषष्टिं च ग्रामाणां तदनंतरम्

असे करून त्याने रत्नराशी व अन्य धनवैभवाने त्यांचे हात भरले; आणि तदनंतर तत्क्षणी त्यांना छयासष्ट गावे दान दिली।

Verse 14

ततः सर्वान्समाहूय पुत्रपौत्रांस्तदग्रतः । प्रोवाच तारनादेन श्रूयतां जल्पतो मम

मग त्याने सर्वांना बोलावून, पुत्र-पौत्रांना समोर बसवून, स्पष्ट घुमणाऱ्या स्वरात म्हटले—“माझे बोलणे ऐका।”

Verse 15

एतत्पुरं मया दत्तमेभिर्ग्रामैः समन्वितम् । एतेभ्यो ब्राह्मणेंद्रेभ्यः श्रद्धापूतेन चेतसा

“हे नगर या गावांसहित मी श्रद्धेने पवित्र झालेल्या चित्ताने या ब्राह्मणश्रेष्ठांना अर्पण केले आहे।”

Verse 16

तस्माद्रक्षा प्रकर्तव्या यथा न स्यात्क्षतिः क्वचित् । कष्टं वा ब्राह्मणेंद्राणां तथा चैव पराभवम्

“म्हणून अशी रक्षा करावी की कुठेही हानी होऊ नये—या ब्राह्मणश्रेष्ठांना कष्टही न व्हावे आणि पराभवही न व्हावा।”

Verse 17

अस्मद्वंशसमुद्भूतो यस्त्वेतांस्तोषयिष्यति । अन्यो वा भूपतिर्वृद्धिमग्र्यां नूनं स यास्यति

आमच्या वंशात जन्मलेला असो वा दुसरा कोणताही राजा—जो या ब्राह्मणश्रेष्ठांना संतुष्ट करून त्यांचे पालन-पोषण करील, तो निश्चयच परम समृद्धीला प्राप्त होईल।

Verse 18

यश्चापराधसंयुक्तानेतान्खेदं नयिष्यति । योजयिष्यति वा क्लेशैर्विविधैर्वा पराभवैः । स शत्रुभिः पराभूतो वेष्टितो विविधैर्गदैः

परंतु जो अपराधबुद्धीने यांना दुःख देईल, किंवा नानाविध क्लेश व विविध अपमानांत टाकील—तो शत्रूंनी पराभूत होईल आणि अनेक रोगांनी ग्रासला जाईल।

Verse 19

इह लोके वियोगादीन्प्राप्य क्लेशान्सुदारुणान् । रौरवादिषु रौद्रेषु नरकेषु प्रयास्यति

या लोकात तो वियोग इत्यादी अत्यंत दारुण क्लेश भोगील; आणि त्यानंतर रौरव इत्यादी भयंकर नरकांत जाईल।

Verse 20

एवमुक्त्वा ततः सर्वं तेषां कृत्यं महीपतिः । स्वयमेवाकरोन्नित्यं दिवारात्रमतंद्रितः

असे बोलून राजा नंतर त्यांच्या सर्व कर्तव्यांचे कार्य स्वतःच नित्य, दिवस-रात्र, निष्काळजीपणा न करता पार पाडू लागला।

Verse 21

अथ ता ब्राह्मणेंद्राणां भार्याः सर्वाः द्विजोत्तमाः । दमयंत्याः समासाद्य प्रासादं स्नेहवत्सलाः

मग त्या ब्राह्मणश्रेष्ठांच्या पत्नी—सर्व सद्गुणी द्विजोत्तम स्त्रिया—स्नेहाने परिपूर्ण होऊन दमयंतीच्या प्रासादास आल्या।

Verse 22

कुंकुमागरुकर्पूरैः पुष्पैर्गंधैः पृथग्विधैः । तदर्च्चा पूजयामासुः स च राजा दिनेदिने

कुंकुम, अगरु, कापूर, पुष्पे व नानाविध सुगंधी यांनी त्यांनी त्या पूज्य स्वरूपाची अर्चना केली; आणि राजा देखील दिवसेंदिवस श्रद्धेने पूजन करीत राहिला।

Verse 23

अथ ताः प्रोचुरन्योन्यं तापस्यस्तत्पुरः स्थिताः । तस्यभूपस्य संतोषं जनयंत्यो द्विजोत्तमाः

मग त्या तपस्विनी स्त्रिया त्याच्या समोर उभ्या राहून परस्परांशी बोलू लागल्या; त्या द्विजोत्तमा साध्वींनी त्या राजाच्या हृदयात संतोष उत्पन्न केला।

Verse 24

यदास्माकं गृहे वृद्धिः कदाचित्संभविष्यति । तदग्रतश्च पश्चाच्च दमयंत्याः प्रपूजनम् । करिष्यामो न संदेहः सर्वकृत्येषु सर्वदा

आमच्या घरी जेव्हा कधी वृद्धी-समृद्धी होईल, तेव्हा तिच्या आधी व नंतर आम्ही दमयंतीचे विशेष पूजन नक्की करू; सर्व कर्तव्यांत, सर्वदा—यात संशय नाही।

Verse 25

एनां दृष्ट्वा कुमारी या वेदिमध्यं गमिष्यति । सा भविष्यत्यसंदेहः पत्युः प्राणसमा सदा

ज्या कन्येने तिला पाहून वेदीच्या मध्यभागी (विधीसाठी) प्रवेश केला, ती निःसंशयपणे सदैव पतीला प्राणासमान प्रिय होईल।

Verse 26

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कन्यायज्ञ उपस्थिते । दमयंती प्रद्रष्टव्या पूजनीया प्रयत्नतः

म्हणून, कन्यायज्ञ (विवाहविधी) जवळ आला असता, दमयंतीचे दर्शन अवश्य घ्यावे आणि प्रयत्नपूर्वक तिचे पूजन करावे।

Verse 27

सूत उवाच । एवं तत्र पुरे तेन भूभुजा सुमहात्मना । अष्टषष्टिं च संस्थाप्य गोत्राणां निर्वृतिः कृता

सूत म्हणाले—अशा रीतीने त्या नगरीत त्या सुमहात्मा राजाने अष्टषष्टि गोत्रांची विधिपूर्वक स्थापना केली आणि द्विजकुलांना शांती व निर्भयता प्राप्त करून दिली।

Verse 28

तेषामपि च चत्वारि गोत्राण्युर गजाद्भयात् । गतानि तत्र यत्र स्युस्तानि पूर्वोद्भवानि च । चतुःषष्टिः स्थिता तत्र पुरे शेषा द्विजन्मनाम्

त्यांपैकी चार गोत्र उरग-गजाच्या भयाने तेथून निघून गेले; जिथे जिथे ते असतील तिथेच गेले—ती पूर्वोद्भव गोत्रे होती. उरलेली चतुःषष्टि द्विजगोत्रे त्या नगरीतच स्थिर राहिली।

Verse 29

ऋषय ऊचुः । कीदृङनागभयं तेषां येन ते विगता विभो । परित्यज्य निजं स्थानमेतन्नो विस्तराद्वद

ऋषी म्हणाले—हे विभो! त्यांना असा कोणता नागभय होता की ज्यामुळे त्यांनी आपले स्थान सोडून प्रस्थान केले? हे आम्हाला विस्ताराने सांगा।

Verse 30

सूत उवाच । आनर्त्ताधिपतिः पूर्वमासीन्नाम्ना प्रभंजनः । धर्मज्ञः सुप्रतापी च परपक्षक्षयावहः

सूत म्हणाले—पूर्वी आनर्त देशाचा अधिपती प्रभंजन नावाचा होता. तो धर्मज्ञ, अत्यंत प्रतापी आणि शत्रुपक्षाचा क्षय करणारा होता।

Verse 32

ततस्तेन समाहूय दैवज्ञाञ्छास्त्रपंडितान् । तेषां निवेदितं सर्वं कालं तस्य समुद्भवम्

त्यानंतर त्याने दैवज्ञ व शास्त्रपंडितांना बोलावून सर्व वृत्तांत निवेदिला—विशेषतः त्या (बालकाच्या) जन्माचा काळ आणि त्याची उत्पत्तीची स्थिती।

Verse 33

दैवज्ञा ऊचुः । एष ते पृथिवीपाल जातः पुत्रः सुगर्हित । काले ऽनिष्टप्रदे रौद्रे गंडांत त्रितयोद्भवे

दैवज्ञ म्हणाले—हे पृथ्वीपाल! हा तुझा पुत्र अत्यंत निंद्य योगात जन्मला आहे; रौद्र व अनिष्टफलदायी काळी, त्रिविध संयोगातून उत्पन्न गंडांत संधिकाळी।

Verse 34

कथंचिदपि यद्येष जीवयिष्यति पार्थिव । पितृमातृपुरार्थे च देशानुत्सादयिष्यति

हे पार्थिव! कसेही करून हा जिवंत राहिला, तर माता-पित्याच्या हेतूने व नगर-राज्य मिळविण्याच्या लोभाने प्रेरित होऊन तो प्रदेशांचा उच्छेद करील।

Verse 35

राजोवाच । अस्ति कश्चिदुपायोऽत्र दैवो वा मानुषोऽपि वा । येन संजायते क्षेमं पुत्रस्य विषयस्य च

राजा म्हणाला—येथे काही उपाय आहे काय—दैवी किंवा मानवी—ज्याने माझ्या पुत्राचे व माझ्या राज्याचे क्षेम व कल्याण होईल?

Verse 36

ब्राह्मणा ऊचुः । यथा समुत्थितं यंत्रं यंत्रेण प्रतिहन्यते । यथा बाणप्रहाराणां कवचं वारणं भवेत । तथा ग्रहविकाराणां शांतिर्भवति वारणम्

ब्राह्मण म्हणाले—जसे चालू झालेले यंत्र दुसऱ्या यंत्राने थांबवतात, आणि जसे बाणांच्या प्रहारांपासून कवच संरक्षण देते, तसेच ग्रहविकारांवर शांतिकर्म हे निवारक रक्षण ठरते।

Verse 37

तस्मान्नित्यमनुद्विग्नः शांतिकं कुरु भूपते । येन सर्वे ग्रहाः सौम्या जायंते च शुभावहाः

म्हणून, हे भूपते! सदैव निश्चिंत राहून शांतिकर्म कर; ज्यायोगे सर्व ग्रह सौम्य होऊन शुभफलदायी होतील।

Verse 38

अनिष्टस्थानसंस्थेषु ग्रहेषु विषमेषु च । ततः स सत्वं गत्वा चमत्कारपुरं नृपः

ग्रह अनिष्ट स्थानी व प्रतिकूल दशेत असता, राजा धैर्य एकवटून चमत्कारपुर नगरास गेला।

Verse 39

तत्र विप्रान्समावेश्य सर्वान्प्रोवाच सादरम् । वयं युष्मत्प्रसादेन राज्यं कुर्मः सदैव हि

तेथे सर्व ब्राह्मणांना एकत्र करून तो आदराने म्हणाला—‘तुमच्या प्रसादानेच आम्ही सदैव राज्य चालवितो।’

Verse 40

ये ऽतीता ये भविष्यंति वंशे ऽस्माकं नृपोत्तमाः । भवंतो ऽत्र गतिस्तेषां सस्यानां नीरदो यथा

आमच्या वंशातील जे श्रेष्ठ राजे होऊन गेले आणि जे पुढे होतील—त्या सर्वांची येथे तुम्हीच गती आहात; जसे पिकांना मेघ आधार असतो।

Verse 41

यदत्र मत्सुतो जातो दुष्टस्थानस्थितैर्ग्रहैः । दैवज्ञैः शांतिकं प्रोक्तं तस्यानिष्टस्य शांतिदम्

माझा पुत्र दुष्ट स्थानी असलेल्या ग्रहांच्या काळी जन्मला म्हणून, दैवज्ञांनी त्या अनिष्टाचे शमन करणारे शांतिक कर्म सांगितले आहे।

Verse 42

तस्मात्कुरुत विप्रेंद्रा यथोक्तं शांतिकं मम । न पुत्रश्च राष्ट्रं च विभवश्च विवर्धते

म्हणून हे विप्रश्रेष्ठांनो, शास्त्रोक्त रीतीने माझे शांतिक कर्म करा; अन्यथा ना पुत्र, ना राष्ट्र, ना वैभव वाढते।

Verse 43

ततस्ते ब्राह्मणाः प्रोचुः संमंत्र्याऽथ परस्परम् । क्षेमाय तव भूनाथ करिष्यामोऽत्र शांतिकम्

मग त्या ब्राह्मणांनी परस्पर सल्लामसलत करून म्हटले— “हे भूनाथ! तुझ्या क्षेमासाठी आम्ही येथे शांतिकर्म करू।”

Verse 44

सदेव नियताः संतः शांताः षोडश ते द्विजाः । उपहाराः सदा प्रेष्यास्त्वया भक्त्या महीपते । मासांते चाभिषेकश्च ग्राह्यो रुद्रघटोद्भवः

ते सोळा द्विज सदैव नियमबद्ध, साधु व शांत आहेत। हे महीपते! भक्तीने तू त्यांना नेहमी उपहार पाठवत राहा; आणि प्रत्येक महिन्याच्या शेवटी रुद्रघटोत्पन्न जलाने विधिपूर्वक रुद्राभिषेक अवश्य कर।

Verse 45

एवं प्रकुर्वतस्तुभ्यं पुत्रो वृद्धिं प्रयास्यति । तथा राष्ट्रं च कोशश्च यच्चान्यदपि किंचन

अशा प्रकारे तू आचरण केल्यास तुझा पुत्र नक्कीच वृद्धिंगत होईल; तसेच तुझे राज्य व कोश—आणि तुझ्या हिताशी संबंधित जे काही आहे ते सर्व समृद्ध होईल।

Verse 46

ततः प्रणम्य तान्हृष्टो गत्वा निजनिवेशनम् । उत्सवं पुत्रजन्मोत्थं चक्रे तैः प्रेरितः सदा

मग तो हर्षित होऊन त्यांना प्रणाम करून आपल्या निवासस्थानी गेला; आणि त्यांच्या प्रेरणेने पुत्रजन्मोत्थ उत्सव तो नेहमीच करीत राहिला।

Verse 47

संभारान्प्रेषयामास चमत्कारपुरे ततः । मासांते चाभिषेकश्च ग्राह्यो वै विधिपूर्वकम्

त्यानंतर त्याने चमत्कारपुरास आवश्यक संभार पाठविले; आणि प्रत्येक महिन्याच्या शेवटी अभिषेकही निश्चयच विधिपूर्वक करावयाचा होता।

Verse 48

तेऽपि ब्राह्मणशार्दूलाश्चातुश्चरणसंभवाः । क्रमेण शांतिकं चक्रुर्ब्रह्मचर्यपरायणाः

तेही व्याघ्रसदृश ब्राह्मण—चतुःशाखा वैदिक परंपरेतून उत्पन्न—क्रमाने शांतिकर्म करीत राहिले, ब्रह्मचर्यनिष्ठ होऊन।

Verse 49

मासं मासं प्रति सदा शांता दांता जितेंद्रियाः । ततो मासा वसानेऽन्ये चक्रुस्तच्छांतिकं द्विजाः

मासोन्मास ते सदैव शांत, संयमी व जितेंद्रिय राहून तेच शांतिकर्म करीत; मग महिन्याच्या अखेरीस इतर द्विजांनीही तीच शांती केली।

Verse 50

सोऽपि राजाऽथ मासांते समागत्य सुभक्तितः । अभिषेकं समादाय पूजयित्वा द्विजोत्तमान्

तो राजा देखील महिन्याच्या अखेरीस उत्तम भक्तीने आला; अभिषेकविधी स्वीकारून श्रेष्ठ ब्राह्मणांचे पूजन करून।

Verse 51

वासोभिर्मुकुटैश्चैव गोभूदानेन केवलम् । संतर्प्यान्यांस्तथा विप्रान्स्वस्थानं याति भूमिपः

वस्त्रे व मुकुटे देऊन, तसेच केवळ गोदान व भूमिदान करून, त्याने इतर ब्राह्मणांनाही तृप्त केले; मग तो राजा आपल्या स्थानी गेला।

Verse 52

एवं प्रवर्तमाने च शांतिके तत्र भूपतेः । जगाम सुमहान्कालः क्षेमारोग्यधनागमैः

अशा रीतीने त्या भूपतीचे शांतिकर्म चालू असता, क्षेम, आरोग्य व धनागमनासह अतिशय दीर्घ काळ निघून गेला।

Verse 53

कस्यचित्त्वथ कालस्य मासादावपि भूपतेः । प्रारब्धे शांतिके तस्मिन्महाव्याधिरजायत

एका वेळी, महिन्याच्या आरंभीच, राजासाठी ते शांतिकर्म सुरू झाले असता, तेव्हाच एक भयंकर व्याधी उत्पन्न झाली।

Verse 54

तत्पुत्रस्य विशेषेण तथैवांतःपुरस्य च । राष्ट्रस्य च समग्रस्य वाहनानां तथा क्षयः

विशेषतः त्याच्या पुत्राचा, तसेच अंतःपुरातील स्त्रियांचाही, आणि संपूर्ण राष्ट्राचाही क्षय होऊ लागला; विशेष करून वाहने व स्वाऱ्या नष्ट होऊ लागल्या।

Verse 55

स ततः प्रेषयामास शांत्यर्थं तत्र सत्पुरे । सुसंभारान्विशेषेण दक्षिणाश्च विशेषतः

मग त्याने शांत्यर्थ त्या सत्पुरात विशेष करून भरपूर यज्ञ-सामग्री आणि विशेषतः उदार दक्षिणा पाठविल्या।

Verse 56

यथायथा द्विजास्तत्र होमं कुर्वंति पावके । तथा सर्वे विशेषेण रोगा वर्धंति सर्वशः

परंतु तेथे द्विज जसेजसे पावकात होम करू लागले, तसेतसे सर्वत्र सर्व प्रकारे रोग विशेष करून अधिकच वाढू लागले।

Verse 57

म्रियन्ते वाजिनस्तस्य बृहन्तो वारणास्तथा । शत्रवः सर्वकाष्ठासु विग्रहार्थमुपस्थिताः

त्याचे घोडे मरू लागले आणि तसेच मोठमोठे हत्तीही; आणि शत्रू सर्व दिशांनी युद्धासाठी सज्ज होऊन उभे राहिले।

Verse 58

ततः स व्याकुलीभूतो रोगग्रस्तो महीपतिः । चमत्कारपुरं प्राप्य सर्वान्विप्रानुवाच ह

तेव्हा व्याकुळ व रोगपीडित असा तो राजा चमत्कारपुरास येऊन तेथील सर्व ब्राह्मणांना म्हणाला।

Verse 59

युष्माभिः स्वामिभिः संस्थैरापदोऽभिभवंति माम् । तत्किमेतन्महाभागाः क्षीयन्ते मम संपदः । रोगाश्चैव विवर्धंते शत्रुसंघैः समन्विताः

आपण पूज्य स्वामी येथे असतानाही आपत्ती मला दाबून टाकतात. हे महाभागांनो, हे काय? माझी संपत्ती क्षीण होत आहे; रोग वाढत आहेत आणि शत्रूंचे समूहही जोडले गेले आहेत।

Verse 60

तस्माद्विशेषतो होमः कार्यो रोगप्रशांतये । दानानि च विशिष्टानि प्रदास्यामि द्विजन्मनाम्

म्हणून रोगशांतीसाठी विशेष रीतीने होम करावा; आणि मी द्विजांना उत्तम दाने देईन।

Verse 61

ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे प्रत्यक्षं तस्य भूपतेः । चक्रुः समाहिता भूत्वा शांतिकं तद्धिताय च

मग ते सर्व ब्राह्मण राजाच्या प्रत्यक्ष समोर मन एकाग्र करून त्याच्या हितासाठी शांतिक कर्म करू लागले।

Verse 62

यथायथा प्रयुञ्जीरन्होमांते सुसमा हिताः । तथातथास्य भूपस्य वृद्धिं रोगः प्रगच्छति

होमाच्या शेवटी ते जितके-जितके विधीपूर्वक प्रयत्न करीत, तितके-तितके—पूर्ण एकाग्र असूनही—त्या राजाचा रोग वाढतच जाई।

Verse 63

एतस्मिन्नंतरे क्रुद्धास्ते सर्वे द्विजसत्तमाः । ग्रहानुद्दिश्य सूर्यादीञ्छापाय कृतनिश्चयाः

इतक्यात ते सर्व द्विजसत्तम क्रुद्ध झाले; सूर्यादि ग्रहांना उद्देशून त्यांना शाप देण्याचा त्यांनी निश्चय केला।

Verse 65

एवं ते निश्चयं कृत्वा शुचीभूय समाहिताः । यावद्यच्छंति तच्छापं ग्रहेभ्यः क्रोधमूर्छिताः

असा निश्चय करून ते शुद्ध होऊन एकाग्र झाले; क्रोधाने व्याकुळ झालेले ते ब्राह्मण ग्रहांवर शाप टाकण्यास उद्यत झाले।

Verse 66

तावद्वह्निरुवाचेदं मूर्तो भूत्वा द्विजोत्तमान् । मा प्रयच्छत विप्रेंद्राः शापं कोपात्कथंचन

तेवढ्यात अग्निदेव मूर्तिमान होऊन द्विजोत्तमांना म्हणाले—“हे विप्रेंद्रांनो, क्रोधातून कधीही शाप देऊ नका.”

Verse 67

ग्रहेभ्यो दोषमुक्तेभ्यः श्रूयतां वचनं मम । मासिमासि प्रकुर्वंति होमं ते षोडश द्विजाः

“दोषरहित त्या ग्रहांविषयी माझे वचन ऐका; ते सोळा द्विज दर महिन्याला होम करीत असतात.”

Verse 68

तेषां मध्यस्थितश्चैकस्त्रिजातो ब्राह्मणाधमः । तेन तद्दूषितं द्रव्यं समग्रं होमसंभवम्

“त्यांच्या मध्यभागी एक आहे—त्रिजात, ब्राह्मणांतील अधम; त्याच्यामुळे होमासाठीचे सर्व द्रव्य दूषित झाले आहे.”

Verse 69

ब्राह्मणा ऊचुः । पूजिता अपि सद्भक्त्या विधानेन तथा ग्रहाः । पीडयंति पुरं राज्ञः सपुत्रपशुबांधवम्

ब्राह्मण म्हणाले—सद्भक्तीने व विधिपूर्वक पूजिले तरीही ग्रह राजाच्या नगरास, पुत्र-पशु व बंधु-बांधवांसह, पीडा देत आहेत।

Verse 70

तस्मादेनं परित्यज्य होमं कुरुत मा चिरम् । येन प्रीतिं परां यांति ग्रहाः सर्वेऽर्कपूर्वकाः

म्हणून यास परित्याग करून विलंब न करता होम करा; ज्यायोगे सूर्यापासून आरंभ करून सर्व ग्रह परम प्रीतीस पोहोचतील।

Verse 71

आरोग्यश्च भवेद्राजा गतशत्रुः सुतान्वितः । सततं सुखमभ्येति मच्छांतिकप्रभावतः

राजा निरोगी होईल, शत्रुरहित व पुत्रसमेत होईल; आणि माझ्यासाठी केलेल्या शांतिकर्माच्या प्रभावाने तो सतत सुख भोगील।

Verse 72

एवमुक्त्वा स भगवान्वह्निश्चादर्शनं गतः । तेऽपि विप्रा विषण्णास्या लज्जया परया वृताः

असे बोलून भगवान् अग्नी अदृश्य झाला; आणि ते ब्राह्मणही मुख उदास करून, तीव्र लज्जेने आच्छादित झाले।

Verse 73

ततस्तं पावकं भूयः स्तुवंतस्तत्र च स्थिताः । प्रोचुर्वैश्वानरं ब्रूहि त्रिजातो योऽत्र च द्विजः

मग ते तिथेच राहून त्या पावकाची पुन्हा स्तुती करू लागले व म्हणाले—हे वैश्वानर! येथे जो स्वतःला द्विज म्हणतो, तो ‘त्रिजात’ कोण आहे, ते सांग।

Verse 74

येन तं संपरित्यज्य कुर्मः कर्म प्रशांतये । निःशेषमेव दोषाणां भूपस्यास्य महात्मनः

ज्यायोगे आम्ही त्यास परित्यजून शांतीसाठी कर्म करावे, आणि या महात्मा राजाचे सर्व दोष पूर्णतः नष्ट व्हावेत।

Verse 75

वह्निरुवाच । नाहं दोषं द्विजेद्राणां जानन्नपि कथंचन । ब्रवीमि ब्राह्मणा वन्द्या मम सर्वे धरातले

अग्नि म्हणाला—द्विजश्रेष्ठांचा दोष मला माहीत असला तरी मी तो कधीही बोलणार नाही; पृथ्वीवरील सर्व ब्राह्मण मला वंद्य आहेत।

Verse 76

ब्राह्मणा ऊचुः । यदि तं ब्राह्मणं वह्ने नास्माकं कीर्तयिष्यसि । तत्ते शापं प्रदास्यामस्तस्माच्छीघ्रं वदस्व नः

ब्राह्मण म्हणाले—हे वह्ने! तू तो ब्राह्मण आम्हाला सांगणार नसशील, तर आम्ही तुला शाप देऊ; म्हणून लवकर सांग.

Verse 77

सूत उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा वह्निर्भयसमन्वितः । चिरं विचिंतयामास कुर्वेऽतः किं शुभावहम्

सूत म्हणाला—त्यांचे वचन ऐकून अग्नि भयभीत झाला आणि बराच वेळ विचार करू लागला—येथे कोणता उपाय शुभ फल देईल?

Verse 78

ब्राह्मणं दूषयिष्यामि यदि तावच्च पातकम् । भविष्यति न संदेहः शापश्चापि तदुद्भवः

जर मी एखाद्या ब्राह्मणाची निंदा केली, तर तेवढे पातक निःसंशय होईल; आणि त्यातून शापही उत्पन्न होईल.

Verse 79

कीर्तयिष्यामि वा नैव विद्यमानं द्विजोत्तमम् । शपिष्यति न संदेहः क्रुद्धा आशीविषोपमाः

जर मी येथे उपस्थित त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाची ओळख सांगितली नाही, तर निःसंशय क्रुद्ध, विषारी सर्पासमान ब्राह्मण मला शाप देतील।

Verse 80

एवं चिंतयतस्तस्य गात्रे स्वेदोऽभवन्महान् । येन तत्पूरितं कुण्डं होमार्थं यत्प्रकल्पितम्

असे विचार करत असता त्याच्या अंगावर प्रचंड घाम आला; त्या घामाने होमासाठी तयार केलेले कुंड भरून गेले।

Verse 81

ततः प्रोवाच तान्विप्रान्कृतांजलिपुटः स्थितः । वेपमानो भयत्रस्तःकुण्डान्निष्क्रम्य पावकः

मग पावक (अग्नी) कुंडातून बाहेर येऊन हात जोडून उभा राहिला; भयाने थरथरत त्याने त्या ब्राह्मणांना संबोधिले।

Verse 83

अत्र स्वेद जले विप्रा ये स्थिताः षोडश द्विजाः । ते स्नानमद्य कुर्वंतु प्रविशुद्ध्यर्थमात्मनः

हे ब्राह्मणहो, येथे उभे असलेले हे सोळा द्विज आज या घामाच्या जलात स्नान करो, आत्मशुद्धीसाठी।

Verse 84

एतेषां मध्यगो यश्च त्रिजातः स भविष्यति । तस्य विस्फोटकैर्युक्तं स्नातस्यांगं भविष्यति

आणि यांच्यामध्ये जो मधोमध उभा राहील तो त्रिजात होईल; स्नानानंतर त्याच्या अंगावर फोड-फुंस उठतील।

Verse 85

ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे क्रमात्तत्र निमज्जनम् । चक्रुः शुद्धिं गताश्चापि मुक्त्वैकं ब्राह्मणं तदा

त्यानंतर ते सर्व ब्राह्मण क्रमाने तेथे निमज्जन-स्नान करू लागले. ते शुद्धीला प्राप्त झाले; परंतु त्या वेळी एक ब्राह्मणाला बाजूला ठेवले.

Verse 86

हाहाकारस्ततो जज्ञे महांस्तत्र जनोद्भवः । दृष्ट्वा विस्फोटकैर्युक्तमकस्मात्तं द्विजोत्तमम्

मग तेथील लोकांत मोठा हाहाकार झाला. कारण त्यांनी अचानक त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाला फोड-फुंसांनी ग्रस्त पाहिले.

Verse 87

सोऽपि लज्जान्वितो विप्रः कृत्वाऽधो वदनं ततः । निष्क्रांतोऽथ सभामध्यात्स्थानाद्विप्रसमुद्भवात्

तो ब्राह्मणही लज्जेने व्याकुळ होऊन चेहरा खाली घालून बसला. मग तो सभेमधून, ब्राह्मणांच्या त्या आसनस्थानातून बाहेर निघून गेला.

Verse 88

वह्निरुवाच । एतद्वः साधितं कृत्यं मया पूर्वं द्विजोत्तमाः । तस्माद्यास्ये निजं स्थानं भवद्भिः पारमापितः

अग्नी म्हणाला—हे द्विजोत्तमांनो, हे कार्य मी पूर्वीच तुमच्यासाठी सिद्ध केले आहे. म्हणून तुमच्यामुळे पूर्णत्वास नेले जाऊन आता मी माझ्या निजधामास जातो.

Verse 89

न वृथा दर्शनं मे स्यादपि स्वप्रे द्विजोत्तमाः । तस्मात्सम्प्रार्थ्यतां किंचिदभीष्टं हृदि संस्थितम्

हे द्विजोत्तमांनो, माझे दर्शन व्यर्थ ठरू नये—स्वप्नातही नाही. म्हणून तुमच्या हृदयात जे अभिष्ट आहे, त्यातील काही वर माझ्याकडे मागा.

Verse 90

ब्राह्मणा ऊचुः । एतत्तव जलं वह्ने स्वेदजं सर्वदैव तु । स्थिरं भवतु चात्रैव विशुद्ध्यर्थं द्विजन्मनाम्

ब्राह्मण म्हणाले—हे अग्निदेवा! तुझं हे स्वेदज जल सदैव इथेच स्थिर राहो, द्विजांच्या विशुद्धीसाठी।

Verse 91

अन्यजातो नरो योऽत्र प्रकरोति निमज्जनम् । तस्य चिह्नं त्वया कार्यं विस्फोटकसमुद्भवम्

जो अन्यजातीय मनुष्य येथे निमज्जन करील, त्याच्यावर तू विस्फोटक फोडांचे चिन्ह उत्पन्न करावे.

Verse 92

नाहं स्वजिह्वया दोषं ब्राह्मणस्य समुद्भवम् । कथञ्चित्कीर्तयिष्यामि तस्माच्छृण्वन्तु भो द्विजाः

मी माझ्या जिभेने ब्राह्मणात उत्पन्न झालेला दोष उघडपणे सांगणार नाही; तरी काही प्रकारे सूचित करीन—म्हणून हे द्विजहो, ऐका.

Verse 93

अद्यप्रभृति सर्वेषां ब्राह्मणानां समुद्भवम् । शुद्धिरत्र प्रकर्तव्या पितृमातृसमुद्द्भवा

आजपासून सर्व ब्राह्मणांनी येथे पितृ-मातृसमुद्भव (वंश-जन्म) संबंधी शुद्धी करावी.

Verse 94

चमत्कारपुरोत्थो यः कश्चिद्विप्रः प्रकीर्तितः । सोऽत्र स्नातो विशुद्धश्च विज्ञेयः कुलपुत्रकः

‘चमत्कारपुरोत्थ’ म्हणून ज्याचा उल्लेख होतो असा कोणताही ब्राह्मण येथे स्नान केल्यावर शुद्ध होतो आणि तो कुलपुत्र म्हणून मान्य होय.

Verse 95

तस्मै कन्या प्रदातव्या स श्राद्धार्हो भविष्यति धर्मकृत्येषु सर्वेषु योजनीयः स एव हि

त्यास कन्यादान करावे. तो श्राद्धास पात्र होईल, आणि धर्मकृत्यांच्या सर्व विधींमध्ये खरोखर तोच नियोज्य आहे.

Verse 96

अष्टषष्टिषु गोत्रेषु मिलितेषु यथाक्रमम् । तत्प्रत्यक्षं विशुद्धो यः स शुद्धः पंक्तिपावनः

अष्टषष्टि गोत्रे यथाक्रम एकत्र झाल्यावर, जो प्रत्यक्ष लक्षणांनी विशुद्ध आढळतो तोच खरा शुद्ध—संपूर्ण पंक्ती पावन करणारा.

Verse 97

अपवादाश्च ये केचिद्ब्रह्महत्यादिकाः स्थिताः । अन्येऽपि दुर्जनैः प्रोक्ता धर्मसन्देहकारकाः

जे काही अपवाद—ब्रह्महत्यादि आरोप—आणि दुर्जनांनी उच्चारलेले इतरही आरोप, जे धर्माविषयी संशय उत्पन्न करतात—

Verse 98

ते सर्वेऽत्र विशुद्धाः स्युर्विज्ञेयाः कुलपुत्रकाः । अपवादास्तथा चान्ये नाशं यास्यंति चाखिलाः

ते सर्व येथे पूर्णतः विशुद्ध मानावेत—कुलीन पुत्र म्हणून. तसेच असे अपवाद व इतर निंदाही सर्वथा नष्ट होतील.

Verse 99

यावन्नात्र कृतं स्नानं प्रत्यक्षं च द्विजन्मनाम् । सर्वेषां तावदेवाऽत्र न स विप्रो भवेत्स्फुटम्

येथे द्विजांनी प्रत्यक्ष स्नान केले नाही तोवर, या बाबतीत सर्वांसाठी तो स्पष्टपणे ब्राह्मण होत नाही.

Verse 100

सूत उवाच । एवं ते समयं कृत्वा चमत्कारपुरोद्भवाः । ब्राह्मणाः शांतिकं चक्रुर्हितार्थं तस्य भूपतेः

सूत म्हणाले—अशा रीतीने करार करून, चमत्कार-नगरातून प्रकट झालेल्या ब्राह्मणांनी त्या राजाच्या हितार्थ शांतिकर्मे केली।

Verse 101

तस्मिन्कुण्डे ततः स्नानं कृतं सर्वैर्महात्मभिः । भयत्रस्तैर्विशुद्ध्यर्थं शेषैरपि महात्मभिः

त्यानंतर त्या कुंडात सर्व महात्म्यांनी स्नान केले; आणि भयाने व्याकुळ झालेले उरलेले महात्मेही शुद्धीसाठी तेथेच स्नान करू लागले।

Verse 102

ततो नीरोगतां प्राप्तः स भूपस्तत्क्षणाद्विजाः । यस्तत्र कुरुते स्नानमद्यापि द्विजसत्तमाः

त्यानंतर, हे द्विजांनो, तो राजा त्या क्षणीच निरोग झाला. आणि आजही, हे द्विजश्रेष्ठांनो, जो तेथे स्नान करतो—

Verse 103

कार्तिक्यां परदारोत्थैः स विमुच्येत पातकैः । एषां युगत्रये शुद्धिरासीत्तत्र द्विजन्मनाम्

कार्तिक महिन्यात तो परस्त्री-संबंधातून उत्पन्न पातकांपासून मुक्त होतो. या द्विजांसाठी तिन्ही युगांत तेथे शुद्धी होती।

Verse 104

कुलशीलविहीनानामन्येषामपि पाप्मनाम् । मत्वा कलियुगं घोरं परदारसुरंजितम् । तत्र शुद्धिस्ततः सर्वैः कृता विप्रैश्च वाचिका

कुलधर्म व सदाचारहीन आणि इतर पापी जन पाहून, परस्त्रीरूपी ‘असुर’ाने रंगलेला हा घोर कलियुग मानून, तेथे सर्वांनी शुद्धीची व्यवस्था केली; तसेच ब्राह्मणांनी वाणीने घोषित अशी शुद्धीही प्रतिष्ठित केली।

Verse 106

अद्यापि कुरुते तत्र यः स्नानं द्विजसत्तमाः । त्रिजातो दह्यते तत्र वह्निना स न संशयः

आजही, हे द्विजश्रेष्ठांनो, जो कोणी तेथे स्नान करतो, तो त्रिजात असला तरी तेथे शुद्धीच्या अग्नीने दग्ध होऊन निर्मळ होतो—यात संशय नाही।

Verse 113

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेवरक्षेत्रमाहात्म्ये दमयन्त्युपाख्याने त्रिजातकविशुद्धयेऽग्निकुंडमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रयोदशोत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखण्डात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यांतर्गत, दमयन्ती-उपाख्यानात, ‘त्रिजातक-विशुद्ध्यर्थ अग्निकुंड-माहात्म्य-वर्णन’ नामक एकशे तेरावा अध्याय समाप्त झाला।