Adhyaya 192

Verse 1

सूत उवाच । अथ श्रुत्वा महानादं वाद्यानां समुपस्थितम् । नारदः सम्मुखः प्रायाज्ज्ञात्वा च जननीं निजाम्

सूत म्हणाले—तेव्हा तेथे जमलेल्या वाद्यांचा महान नाद ऐकून, नारदांनी आपली जननी ओळखून थेट समोर पुढे प्रस्थान केले।

Verse 2

प्रणिपत्य स दीनात्मा भूत्वा चाश्रुपरिप्लुतः । प्राह गद्गदया वाचा कण्ठे बाष्पसमावृतः

तो दीनचित्त होऊन प्रणाम करून पडला; अश्रूंनी ओथंबून, कंठात हुंदका दाटल्याने गद्गद वाणीने तो बोलला।

Verse 3

आत्मनः शापरक्षार्थं तस्याः कोपविवृद्धये । कलिप्रियस्तदा विप्रो देवस्त्रीणां पुरः स्थितः

स्वतःला शापापासून वाचवण्यासाठी आणि तिचा कोप अधिक वाढवण्यासाठी, तेव्हा कलिप्रिय ब्राह्मण देवस्त्रियांच्या समोर उभा राहिला।

Verse 4

मेघगम्भीरया वाचा प्रस्खलंत्या पदेपदे । मया त्वं देवि चाहूता पुलस्त्येन ततः परम्

मेघगंभीर वाणीने, शब्दोच्चारात पावलोपावली अडखळत तो म्हणाला—“हे देवि, मीच तुला बोलाविले; त्यानंतर पुलस्त्यानेही (तुला) आह्वान केले।”

Verse 5

स्त्रीस्वभावं समाश्रित्य दीक्षाकालेऽपि नागता

स्त्रीस्वभावाचा बहाणा करून ती स्त्री दीक्षाकाळीही तेथे आली नाही.

Verse 6

ततो विधेः समादेशाच्छक्रेणान्या समाहृता । काचिद्गोपसमुद्भूता कुमारी देव रूपिणी

मग विधात्याच्या (ब्रह्माच्या) आज्ञेने शक्राने (इंद्राने) दुसरी कन्या आणली—गोपकुळात जन्मलेली, अविवाहित, देवस्वरूपिणी.

Verse 7

गोवक्त्रेण प्रवेश्याथ गुह्यमार्गेण तत्क्षणात् । आकर्षिता महाभागे समानीताथ तत्क्षणात्

गायीच्या मुखातून गुप्त मार्गाने तत्क्षणी प्रवेश करून, हे महाभाग, तिला ओढून ताबडतोब (विधीत) आणले गेले.

Verse 8

सा विष्णुना विवाहार्थं ततश्चैवानुमोदिता । ईश्वरेण कृतं नाम गायत्री च तवानुगम्

मग विवाहासाठी विष्णूंनी तिला मान्यता दिली; आणि ईश्वरांनी तिचे नाव ‘गायत्री’ ठेवले, जी तुझी अनुगामिनी होईल.

Verse 9

ब्राह्मणैः सकलैः प्रोक्तं ब्राह्मणीति भवत्वियम् । अस्माकं वचनाद्ब्रह्मन्कुरु हस्तग्रहं विभो

सर्व ब्राह्मणांनी म्हटले—‘ही ब्राह्मणी म्हणून ओळखली जावो.’ म्हणून, हे ब्रह्मन्, आमच्या वचनाने, हे विभो, हिचे हस्तग्रहण (विवाह) कर.

Verse 10

देवैः सर्वैः स सम्प्रोक्तस्ततस्तां च वराननाम् । ततः पत्न्युत्थधर्मेण योजयामास सत्वरम्

सर्व देवांनी संबोधिल्यावर त्याने त्या सुंदरमुखी कन्येला स्वीकारले आणि पत्नीधर्मानुसार त्वरित तिला आपल्या संग जोडले।

Verse 11

किं वा ते बहुनोक्तेन पत्नीशालां समागता । रशना योजिता तस्या गोप्याः कट्यां सुरेश्वरि

पुढे अधिक काय सांगू? तिला पत्नीशाळेत (अंतःपुरात) नेले गेले; आणि हे सुरेश्वरी, त्या गोपीच्या कटिवर रशना-करधनी बांधली गेली।

Verse 12

तद्दृष्ट्वा गर्हितं कर्म निष्क्रांतो यज्ञमण्डपात् । अमर्ष वशमापन्नो न शक्तो वीक्षितुं च ताम्

ते निंद्य कर्म पाहून तो यज्ञमंडपातून बाहेर पडला; संतापाने ग्रासला जाऊन तो तिला पाहण्यासही समर्थ राहिला नाही।

Verse 13

एतज्ज्ञात्वा महाभागे यत्क्षमं तत्समाचर । गच्छ वा तिष्ठ वा तत्र मण्डपे धर्मवर्जिते

हे महाभाग, हे जाणून जे योग्य तेच कर; हवे तर जा, किंवा तिथेच थांब—त्या धर्मवर्जित मंडपात।

Verse 14

तच्छ्रुत्वा सा तदा देवी सावित्री द्विजसत्तमाः । प्रम्लानवदना जाता पद्मिनीव हिमागमे

हे द्विजसत्तम, ते ऐकून देवी सावित्रीचे मुख म्लान झाले—जसे हिवाळा येता कमलिनी म्लान होते।

Verse 15

लतेव च्छिन्नमूला सा चक्रीव प्रियविच्युता । शुचिशुक्लागमे काले सरसीव गतोदका

ती जणू मुळापासून छिन्न झालेली वेल, जणू प्रियापासून विरहिणी चक्रवाकी; आणि जणू शुचि-शुक्ल ऋतू येता जलरहित झालेला सरोवर।

Verse 16

प्रक्षीणचन्द्रलेखेव मृगीव मृगवर्जिता । सेनेव हतभूपाला सतीव गतभर्तृका

ती क्षीण चंद्रकलेसारखी, मृगवर्जित मृगीसारखी; हतभूपाल सेनेसारखी, आणि भर्तृवियोगिनी सतीसारखी दिसू लागली.

Verse 17

संशुष्का पुष्पमालेव मृतवत्सैव सौरभी । वैमनस्यं परं गत्वा निश्चलत्वमुपस्थिताम् । तां दृष्ट्वा देवपत्न्यस्ता जगदुर्नारदं तदा

ती सुकलेल्या पुष्पमालेसारखी, मृतवत्स गाईसारखी होती। परम वैमनस्यात पडून ती निश्चल झाली. तिला तसे पाहून देवपत्नींनी तेव्हा नारदांना सांगितले.

Verse 18

धिग्धिक्कलिप्रिय त्वां च रागे वैराग्यकारकम् । त्वया कृतं सर्वमेतद्विधेस्तस्य तथान्तरम्

धिक्कार असो तुला, हे ‘कलिप्रिया’! जिथे राग असावा तिथे वैराग्य निर्माण करणाऱ्या! हे सर्व तुझ्यामुळेच घडले, आणि त्या विधात्याच्या विधानातही तू अंतर घातलेस.

Verse 19

गौर्युवाच । अयं कलिप्रियो देवि ब्रूते सत्यानृतं वचः । अनेन कर्मणा प्राणान्बिभर्त्येष सदा मुनिः

गौरी म्हणाली—हे देवी! हा ‘कलिप्रिया’ सत्य-असत्य मिश्र वचन बोलतो. याच कर्माने हा मुनि सदैव आपले प्राण धारण करतो.

Verse 20

अहं त्र्यक्षेण सावित्रि पुरा प्रोक्ता मुहुर्मुहुः । नारदस्य मुनेर्वाक्यं न श्रद्धेयं त्वया प्रिये । यदि वांछसि सौख्यानि मम जातानि पार्वति

हे सावित्री, त्रिनेत्रधारीने मला पूर्वी वारंवार सांगितले— ‘प्रिये, नारद मुनींच्या वचनांवर तू विश्वास ठेवू नकोस. हे पार्वती, माझ्यापासून उत्पन्न होणारे सुख हवे असेल तर।’

Verse 21

ततःप्रभृति नैवाहं श्रद्दधेऽस्य वचः क्वचित् । तस्माद्गच्छामहे तत्र यत्र तिष्ठति ते पतिः

त्या वेळेपासून मी कधीही त्याच्या वचनांवर विश्वास ठेवला नाही. म्हणून चला, जिथे तुझा पती आहे तिथे जाऊया.

Verse 22

स्वयं दृष्ट्वैव वृत्तांतं कर्तव्यं यत्क्षमं ततः । नात्रास्य वचनादद्य स्थातव्यं तत्र गम्यताम्

सर्व वृत्तांत स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहून मग जे योग्य ते करू. आज त्याच्या वचनावर येथे थांबू नये; तिकडे जाऊया.

Verse 23

सूत उवाच । गौर्या स्तद्वचनं श्रुत्वा सावित्री हर्षवर्जिता । मखमण्डपमुद्दिश्य प्रस्खलन्ती पदेपदे

सूत म्हणाले— गौरीचे वचन ऐकून सावित्री आनंदरहित झाली. ती यज्ञमंडपाकडे निघाली, पण पावलोपावली ठेचकाळत होती.

Verse 24

प्रजगाम द्विजश्रेष्ठाः शून्येन मनसा तदा । प्रतिभाति तदा गीतं तस्या मधुरमप्यहो

हे द्विजश्रेष्ठांनो, ती तेव्हा रिकाम्या मनाने पुढे चालत राहिली. तिचे मधुर गीतही त्या वेळी विलक्षण भासू लागले.

Verse 25

कर्णशूलं यथाऽयातमसकृद्द्विजसत्तमाः । वन्ध्यवाद्यं यथा वाद्यं मृदंगानकपूर्वकम्

हे द्विजसत्तमा, तो शब्द तिच्या कानांत वारंवार कर्णशूळासारखा बोचत राहिला—मृदंग व आनक असूनही ते वाद्य जणू वंध्य, निरानंद ठरले।

Verse 26

प्रेतसंदर्शनं यद्वन्मर्त्यं तत्सा महासती । वीक्षितुं न च शक्रोति गच्छमाना तदा मखे

जसे प्रेतदर्शन मर्त्यास असह्य असते, तसेच महासती सावित्री यज्ञाकडे जात असता तेथील दृश्य पाहण्यास समर्थ झाली नाही।

Verse 27

शृंगारं च तथांगारं मन्यते सा तनुस्थितम् । वाष्पपूर्णेक्षणा दीना प्रजगाम महासती

तिने देहावरील शृंगारही जणू जळत्या अंगारासारखा मानला। अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी, दीन होऊन ती महासती पुढे निघाली।

Verse 28

ततः कृच्छ्रात्समासाद्य सैवं तं यज्ञमंडपम् । कृच्छ्रात्कारागृहं तद्वद्दुष्प्रेक्ष्यं दृक्पथं गतम्

मग ती मोठ्या कष्टाने त्या यज्ञमंडपापाशी पोहोचली. कारागृहासारखा दुष्प्रेक्ष्य तो तिच्या दृष्टीपथात आला—पाहणेही वेदनादायक।

Verse 29

अथ दृष्ट्वा तु संप्राप्तां सावित्रीं यज्ञमण्डपम् । तत्क्षणाच्च चतुर्वक्त्रः संस्थितोऽधोमुखो ह्रिया

सावित्री यज्ञमंडपात आली असे पाहताच, त्या क्षणीच चतुर्मुख ब्रह्मदेव लज्जेने मुख खाली घालून उभे राहिले।

Verse 30

तथा शम्भुश्च शक्रश्च वासुदेवस्तथैव च । ये चान्ये विबुधास्तत्र संस्थिता यज्ञमंडपे

तेथे यज्ञमंडपात शंभू (शिव), शक्र (इंद्र) आणि वासुदेव तसेच इतर देवगणही उपस्थित होऊन उभे होते।

Verse 31

ते च ब्राह्मणशार्दूलास्त्यक्त्वा वेदध्वनिं ततः । मूकीभावं गताः सर्वे भयसंत्रस्तमानसाः

ते वाघासारखे ब्राह्मण वेदध्वनी सोडून, भयाने व्याकुळ मनाने सर्वजण मुक झाले।

Verse 32

अथ संवीक्ष्य सावित्री सपत्न्या सहितं पतिम् । कोपसंरक्तनयना परुषं वाक्यमब्रवीत्

मग सावित्रीने सपत्नीसह पतीला पाहून, क्रोधाने लाल डोळ्यांनी कठोर वचन उच्चारले।

Verse 33

सावित्र्युवाच । किमेतद्युज्यते कर्तुं तव वृद्ध तमाकृते । ऊढवानसि यत्पत्नीमेतां गोपसमुद्भवाम्

सावित्री म्हणाली—हे वृद्ध, अशा अवस्थेत तुला हे करणे काय शोभते, की तू गोपकुळात जन्मलेल्या ह्या स्त्रीला पत्नी करून घेतलेस?

Verse 34

उभयोः पक्षयोर्यस्याः स्त्रीणां कांता यथेप्सिताः । शौचाचारपरित्यक्ता धर्मकृत्यपराङ्मुखाः

जिच्या दोन्ही कुळपक्षांत स्त्रियांचे प्रिय पुरुष मनासारखे वागतात; त्यांनी शौच-सदाचार सोडून धर्मकृत्यांपासून पाठ फिरवली आहे।

Verse 35

यदन्वये जनाः सर्वे पशुधर्मरतोत्सवाः । सोदर्यां भगिनीं त्यक्त्वा जननीं च तथा पराम्

ज्याच्या वंशात सर्व लोक पशुधर्मातच रमलेले असतात; सख्ख्या बहिणीला टाकून देतात आणि तसेच जननी व इतरांनाही परित्याग करतात।

Verse 36

तस्याः कुले प्रसेवंते सर्वां नारीं जनाः पराम् । यथा हि पशवोऽश्नंति तृणानि जलपानगाः

तिच्या कुळात लोक संयम न ठेवता प्रत्येक स्त्रीकडे धाव घेतात; जसे पाणी प्यायला जाताना जनावरे वाटेत गवत चरतात।

Verse 37

तद्वदस्याः कुलं सर्वं तक्रमश्राति केवलम्

तसेच तिचे सर्व कुळ केवळ ताकावरच जगते—ही त्यांच्या क्षीण व दीन अवस्थेची खूण आहे।

Verse 38

कृत्वा मूत्रपुरीषं च जन्मभोगविवर्जितम् । नान्यज्जानाति कर्तव्यं धर्मं स्वोदरसं श्रयात्

जीवन मूत्र-पुरीषापुरतेच करून, जन्माचा हेतू व श्रेष्ठ भोग यांपासून वंचित होऊन, तो पोटासाठीच धर्म मानतो; अन्य कर्तव्य जाणत नाही।

Verse 39

अन्त्यजा अपि नो कर्म यत्कुर्वन्ति विगर्हितम् । आभीरास्तच्च कुर्वंति तत्किमेतत्त्वया कृतम्

असे निंद्य कर्म अंत्यजही करत नाहीत; पण आभीर ते करतात. मग तू हे का केलेस?

Verse 40

अवश्यं यदि ते कार्यं भार्यया परया मखे । त्वया वा ब्राह्मणी कापि प्रख्याता भुवनत्रये

यज्ञासाठी तुला पत्नीची नितांत गरज असेल, तर त्रिभुवनात प्रसिद्ध अशी एखादी ब्राह्मणीच तू वरण करावी।

Verse 41

नोढा विधे वृथा मुण्ड नूनं धूर्तोऽसि मे मतः । यत्त्वया शौचसंत्यक्ता कन्याभावप्रदूषिता

हे विधिनियुक्त! व्यर्थ मुण्डित! माझ्या मते तू नक्कीच धूर्त आहेस; कारण तुझ्यामुळे तिने शौच सोडले आणि तिचा कन्याभाव कलुषित झाला।

Verse 42

प्रभुक्ता बहुभिः पूर्वं तथा गोपकुमारिका । एषा प्राप्ता सुपापाढ्या वेश्याजनशताधिका

ही गोपकन्या पूर्वी अनेकांनी भोगलेली आहे; ती महापापाने भारलेली येथे आली आहे—शेकडो वेश्यांपेक्षाही अधिक।

Verse 43

अन्त्यजाता तथा कन्या क्षतयोनिः प्रजायते । तथा गोपकुमारी च काचित्तादृक्प्रजायते

अंत्यज कुळात जन्मलेली कन्याही क्षतयोनी होऊन जन्मते; तसेच गोपकन्यांमध्येही एखादी तशीच अवस्थेत जन्मते।

Verse 44

मातृकं पैतृकं वंशं श्वाशुरं च प्रपातयेत् । तस्मादेतेन कृत्येन गर्हितेन धरातले

या धरातलावर या गर्हित कृत्याने मनुष्य मातृकुळ, पितृवंश आणि श्वशुरकुळही अधःपात करतो; म्हणून हे कर्म निंद्य आहे।

Verse 46

पूजां ये च करिष्यंति भविष्यंति च निर्धनाः । कथं न लज्जितोसि त्वमेतत्कुर्वन्विगर्हितम्

जे अशा प्रकारची पूजा करतील तेही निर्धन होतील. असे निंद्य कर्म करताना तुला लाज कशी वाटत नाही?

Verse 47

पुत्राणामथ पौत्राणामन्येषां च दिवौकसाम् । अयोग्यं चैव विप्राणां यदेतत्कृतवानसि

पुत्र-पौत्रांच्या समोर, इतर देवगणांच्या साक्षीने, आणि ब्राह्मणांच्या उपस्थितीत—तू जे केलेस ते सर्वथा अयोग्य आहे.

Verse 48

अथ वा नैष दोषस्ते न कामवशगा नराः । लज्जंति च विजानंति कृत्याकृत्यं शुभाशुभम्

किंवा हा तुझा दोष नाही; जे लोक कामाच्या अधीन नसतात ते लाजतात आणि कर्तव्य-अकर्तव्य तसेच शुभ-अशुभ ओळखतात.

Verse 49

अकृत्यं मन्यते कृत्यं मित्रं शत्रुं च मन्यते । शत्रुं च मन्यते मित्रं जनः कामवशं गतः

कामवश झालेला मनुष्य अकर्तव्याला कर्तव्य समजतो; मित्राला शत्रू आणि शत्रूला मित्र मानतो.

Verse 50

द्यूतकारे यथा सत्यं यथा चौरं च सौहृदम् । यथा नृपस्य नो मित्रं तथा लज्जा न कामिनाम्

जसा जुगाऱ्यात सत्य नसते, जसा चोरात खरी मैत्री नसते, आणि जसा राजाला खरा मित्र नसतो—तशीच कामी जनांना लाज नसते.

Verse 51

अपि स्याच्छीतलो वह्निश्चंद्रमा दहनात्मकः । क्षाराब्दिरपि मिष्टः स्यान्न कामी लज्जते ध्रुवम्

अग्नीही शीतल होईल, चंद्रही दाहक होईल, आणि खारासागरही गोड होईल—तरी कामांध मनुष्य निश्चयच लाजत नाही।

Verse 52

न मे स्याद्दुखमेतद्धि यत्सापत्न्यमुपस्थितम् । सहस्रमपि नारीणां पुरुषाणां यथा भवेत्

सौतण आली म्हणून मला हे दुःख नाही; कारण पुरुषांना, म्हणतात तसे, हजारो स्त्रिया असू शकतात।

Verse 53

कुलीनानां च शुद्धानां स्वजात्यानां विशेषतः । त्वं कुरुष्व पराणां च यदि कामवशं गतः

विशेषतः आपल्या जातीतल्या कुलीन व शुद्ध स्त्रियांच्या बाबतीत—आणि इतरांच्याही बाबतीत—जर तू कामवश झाला असशील तर असे करू नकोस।

Verse 54

एतत्पुनर्महद्दुःखं यदाभीरी विगर्हिता । वेश्येव नष्टचारित्रा त्वयोढा बहुभर्तृका

पण याहून मोठे दुःख हे की ती आभीरी स्त्री आता निंदित झाली आहे; वेश्येसारखे तिचे चारित्र्य नष्ट झाले म्हणतात—तुझ्याशी लग्न होऊनही तिला बहुपती म्हणतात।

Verse 55

तस्मादहं प्रयास्यामि यत्र नाम न ते विधे । श्रूयते कामलुब्धस्य ह्रिया परिहृतस्य च

म्हणून मी निघून जाईन—जिथे, हे विधे, तुझे नावही ऐकू येत नाही; कारण म्हणतात, कामलोभी माणसाला लज्जा सोडून देते आणि तो लज्जेने परित्यक्त होतो।

Verse 56

अहं विडंबिता यस्मादत्रानीय त्वया विधे । पुरतो देवपत्नीनां देवानां च द्विजन्मनाम् । तस्मात्पूजां न ते कश्चित्सांप्रतं प्रकरिष्यति

हे विधे! तू मला येथे आणून देवपत्नी, देव आणि द्विज यांच्या समोर माझी विडंबना केलीस. म्हणून आता पुढे कोणीही तुझ्या मानार्थ पूजा करणार नाही.

Verse 57

अद्य प्रभृति यः पूजां मंत्रपूजां करिष्यति । तव मर्त्यो धरापृष्ठे यथान्येषां दिवौकसाम्

आजपासून जो कोणी मंत्रयुक्त पूजा करील, तो पृथ्वीवर मर्त्य असूनही अन्य दिवौकसांप्रमाणेच पद प्राप्त करील.

Verse 58

भविष्यति च तद्वंशो दरिद्रो दुःखसंयुतः । ब्राह्मणः क्षत्रियो वापि वैश्यः शूद्रोपि चालये

आणि त्या व्यक्तीचा वंश दरिद्री व दुःखयुक्त होईल—या लोकी तो ब्राह्मण असो, क्षत्रिय असो, वैश्य असो किंवा शूद्रही असो—या पवित्र प्रसंगी असेच फळ आहे.

Verse 59

एषाऽभीरसुता यस्मान्मम स्थाने विगर्हिता । भविष्यति न संतानस्तस्माद्वाक्यान्ममैव हि

ही आभीरकन्या माझ्याच स्थानी निंदिली गेली आहे; म्हणून माझ्याच वचनामुळे दोषींना संतती होणार नाही.

Verse 60

न पूजां लप्स्यते लोके यथान्या देवयोषितः

या लोकी तिला इतर देवयोषितांप्रमाणे मान व पूजा मिळणार नाही.

Verse 61

करिष्यति च या नारी पूजा यस्या अपि क्वचित् । सा भविष्यति दुःखाढ्या वंध्या दौर्भाग्यसंयुता

या पवित्र प्रसंगी निषिद्ध अथवा अयोग्य विधीने जी स्त्री कधीही पूजा करील, ती दुःखांनी भरलेली होईल—वंध्या व दुर्भाग्ययुक्त।

Verse 62

पापिष्ठा नष्टचारित्रा यथैषा पंचभर्तृका । विख्यातिं यास्यते लोके यथा चासौ तथैव सा

जशी ही परम पापिष्ठा, नष्टचारित्रा ‘पंचभर्तृका’ म्हणून जगात कुख्यात होईल, तशीच ती दुसरी स्त्रीही तशीच ख्याती पावेल।

Verse 63

एतस्या अन्वयः पापो भविष्यति निशाचर । सत्यशौचपरित्यक्ताः शिष्टसंगविवर्जिताः

हे निशाचरा! हिच्या वंशाशी जोडलेले लोक पापी होतील; सत्य व शुचिता सोडून, सज्जनसंगापासून वंचित राहतील।

Verse 64

अनिकेता भविष्यंति वंशेऽस्या गोप्रजीविनः । एवं शप्त्वा विधिं साध्वी गायत्रीं च ततः परम्

हिच्या वंशात गोधन पाळून उपजीविका करणारे लोक अनिकेत, म्हणजे बेघर होतील. असा शाप देऊन साध्वीने पुढे विधी (ब्रह्मा) व गायत्रीलाही शाप दिला.

Verse 65

ततो देवगणान्सर्वाञ्छशाप च तदा सती । भोभोः शक्र त्वयानीता यदेषा पंचभर्तृका

मग सतीने त्या क्षणी सर्व देवगणांना शाप दिला आणि म्हणाली—“ऐक, हे शक्र! तुझ्यामुळेच ही ‘पंचभर्तृका’ इथे आणली गेली आहे।”

Verse 66

तदाप्नुहि फलं सम्यक्छुभं कृत्वा गुरोरिदम् । त्वं शत्रुभिर्जितो युद्धे बंधनं समवाप्स्यसि

गुरूंच्या आज्ञेनुसार हे शुभ कर्म नीट करून तू त्याचे यथार्थ फळ नक्कीच मिळवशील—युद्धात शत्रूंनी तुला जिंकून तू बंधन, म्हणजे कैद, भोगशील।

Verse 67

कारागारे चिरं कालं संगमिष्यत्यसंशयम् । वासुदेव त्वया यस्मादेषा वै पंचभर्तृका

हे वासुदेवा! तू या ‘पंचभर्तृका’ स्त्रीशी संग केला आहेस; म्हणून ती निःसंशय दीर्घकाळ कारागृहात राहील।

Verse 68

अनुमोदिता विधेः पूर्वं तस्माच्छप्स्याम्यसंशयम् । त्वं चापि परभृत्यत्वं संप्राप्स्यसि सुदुर्मते

विधात्याने पूर्वीच अनुमोदन दिले असल्याने मी निःसंशय तुला शाप देईन; आणि हे सुदुर्मते, तूही पराधीन दासत्वाला प्राप्त होशील।

Verse 69

समीपस्थोऽपि रुद्र त्वं कर्मैतद्यदुपेक्षसे । निषेधयसि नो मूढ तस्माच्शृणु वचो मम

हे रुद्रा! जवळ असूनही तू या कर्माकडे दुर्लक्ष करतोस; हे मूढा, तू प्रतिबंध घालत नाहीस. म्हणून माझे वचन ऐक।

Verse 70

जीवमानस्य कांतस्य मया तद्विरहोद्भवम् । संसेवितं मृतायां ते दयितायां भविष्यति

तुझा कांत जिवंत असताना मी त्याच्या विरहातून उत्पन्न झालेल्या भावाचा आस्वाद घेतला; पण तुझी दयिता मरण पावल्यावर तेच विरहदुःख तुझ्या वाट्याला येईल।

Verse 71

यत्र यज्ञे प्रविष्टेयं गर्हिता पंचभर्तृका । भवानपि हविर्वह्ने यत्त्वं गृह्णासि लौल्यतः

ज्या यज्ञात ही निंद्य ‘पंचभर्तृका’ स्त्री प्रविष्ट झाली, हे हविर्वाहक अग्ने! तूही लोभाने हवि स्वीकारलेस।

Verse 72

तथान्येषु च यज्ञेषु सम्यक्छंकाविवर्जितः । तस्माद्दुष्टसमाचार सर्वभक्षो भविष्यसि

तसेच इतर यज्ञांतही योग्य शंका-संकोच न ठेवता; म्हणून दुष्ट आचरणाचा होऊन तू सर्वभक्ष (सर्वकाही भक्षण करणारा) होशील।

Verse 73

स्वधया स्वाहया सार्धं सदा दुःखसमन्वितः । नैवाप्स्यसि परं सौख्यं सर्वकालं यथा पुरा

स्वधा व स्वाहा यांच्यासह तू सदैव दुःखयुक्त राहशील; पूर्वी जसे होते तसे परम सुख तुला कोणत्याही काळी मिळणार नाही।

Verse 74

एते च ब्राह्मणाः सर्वे लोभोपहतचेतसः । होमं प्रकुर्वते ये च मखे चापि विगर्हिते

आणि हे सर्व ब्राह्मण, ज्यांची मने लोभाने ग्रस्त झाली आहेत—जे निंद्य यज्ञातही होम करतात—

Verse 75

वित्तलोभेन यत्रैषा निविष्टा पञ्चभर्तृका । तथा च वचनं प्रोक्तं ब्राह्मणीयं भविष्यति

जिथे धनलोभाने ही ‘पंचभर्तृका’ स्त्री बसविली गेली, तिथेही असे वचन उच्चारले गेले की हा प्रसंग ‘ब्राह्मणीय’ (ब्राह्मण-संबंधी) ठरेल।

Verse 76

दरिद्रोपहतास्तस्माद्वृषलीपतयस्तथा । वेदविक्रयकर्तारो भविष्यथ न संशयः

म्हणून दारिद्र्याने पीडित होऊन तुम्ही वृषली-स्त्रियांचे पती व्हाल; आणि वेदाचा विक्रय करणारेही व्हाल—यात संशय नाही।

Verse 77

भोभो वित्तपते वित्तं ददासि मखविप्लवे । तस्माद्यत्तेऽखिलं वित्तमभोग्यं संभविष्यति

हे धनाधिपती! विघ्नांनी बिघडलेल्या यज्ञात तू धन देत आहेस; म्हणून तुझे सर्व धन अभोग्य होईल, उपभोगास अयोग्य ठरेल।

Verse 78

तथा देवगणाः सर्वे साहाय्यं ये समाश्रिताः । अत्र कुर्वंति दोषाढ्ये यज्ञे वै पांचभर्तृके

तसेच साहाय्यासाठी येथे आलेले सर्व देवगण—या यज्ञात सहभागी होऊन—दोषांनी भरलेल्या या ‘पांचभर्तृक’ यज्ञात प्रवृत्त होत आहेत।

Verse 79

संतानेन परित्यक्तास्ते भविष्यंति सांप्रतम् । दानवैश्च पराभूता दुःखं प्राप्स्यति केवलम्

ते आता आपल्या संततीकडूनच परित्यक्त होतील; आणि दानवांकडून पराभूत होऊन केवळ दुःखच प्राप्त करतील।

Verse 80

एतस्याः पार्श्वतश्चान्याश्चतस्रो या व्यवस्थिताः । आभीरीति सप त्नीति प्रोक्ता ध्यानप्रहर्षिताः

तिच्या बाजूस उभ्या असलेल्या आणखी चार स्त्रिया—‘आभीरी’ व ‘सपत्नी’ असे म्हटल्या गेलेल्या—आपल्या ध्यानभावाने हर्षित झाल्या होत्या।

Verse 81

मम द्वेषपरा नित्यं शिवदूतीपुरस्सराः । तासां परस्परं संगः कदाचिच्च भविष्यति

त्या सदैव माझ्याविषयी द्वेषाने भरलेल्या, शिवाच्या दूतिका पुढे करून चालणाऱ्या; त्यांचा परस्पर संगही कधीतरीच होईल.

Verse 82

नान्येनात्र नरेणापि दृष्टिमात्रमपि क्षितौ । पर्वताग्रेषु दुर्गेषु चागम्येषु च देहिनाम् । वासः संपत्स्यते नित्यं सर्वभोगविवर्जितः

येथे पृथ्वीवर त्यांना दुसऱ्या कोणत्याही पुरुषाचे केवळ दर्शनही होणार नाही. पर्वतशिखरांवरील दुर्गम, देहधाऱ्यांना अगम्य स्थानी त्यांचा नित्य वास होईल—सर्व भोगसुखांपासून वंचित.

Verse 83

सूत उवाच । एवमुक्त्वाऽथ सावित्रीकोपोपहतचेतसा । विसृज्य देवपत्नीस्ताः सर्वा याः पार्श्वतः स्थिताः

सूत म्हणाले—असे बोलून, क्रोधाने व्याकुळ झालेल्या सावित्रीने बाजूला उभ्या असलेल्या सर्व देवपत्नींना निरोप दिला.

Verse 84

उदङ्मुखी प्रतस्थे च वार्यमाणापि सर्वतः । सर्वाभिर्देवपत्नीभिर्लक्ष्मीपूर्वाभिरेवच

ती उत्तराभिमुख निघाली, जरी सर्व बाजूंनी तिला अडविले जात होते—लक्ष्मीच्या नेतृत्वाखाली सर्व देवपत्नींकडूनही.

Verse 85

तत्र यास्यामि नो यत्र नामापि किल वै यतः । श्रूयते कामुकस्यास्य तत्र यास्याम्यहं द्रुतम्

मी तिथे जाईन जिथे या कामातुराच्या नावाचाही उच्चार ऐकू येत नाही; त्या ठिकाणी मी त्वरेने जाईन.

Verse 86

एकश्चरणयोर्न्यस्तो वामः पर्वतरोधसि । द्वितीयेन समारूढा तस्यागस्य तथोपरि

तिने पर्वताच्या उतारावर डावा चरण ठेवला आणि दुसऱ्या चरणाने त्या कड्यावर चढून वर गेली।

Verse 87

अद्यापि तत्पदं वामं तस्यास्तत्र प्रदृश्यते । सर्वपापहरं पुण्यं स्थितं पर्वतरोधसि

आजही तेथे तिचा डावा पदचिन्ह दिसतो; पर्वताच्या उतारावर स्थित ते पुण्यचिन्ह सर्व पापांचा नाश करते।

Verse 88

अपि पापसमाचारो यस्तं पूजयते नरः । सर्वपातकनिर्मुक्तः स याति परमं पदम्

पापाचारी असला तरी जो त्या पवित्र चिन्हाची पूजा करतो, तो सर्व महापातकांपासून मुक्त होऊन परम पदाला पोहोचतो।

Verse 89

यो यं काममभि ध्याय तमर्चयति मानवः । अवश्यं समवाप्नोति यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

मानव ज्या-ज्या इच्छेचे ध्यान करून त्या भावाने पूजा करतो, ती इच्छा नक्कीच पूर्ण होते—जरी ती अत्यंत दुर्लभ असली तरी।

Verse 90

सूत उवाच । एवं तत्र स्थिता देवी सावित्री पर्वता श्रया । अपमानं महत्प्राप्य सकाशात्स्वपतेस्तदा

सूत म्हणाले—अशा रीतीने पर्वताचा आश्रय घेऊन देवी सावित्री तेथेच स्थिर राहिली; तेव्हा तिला आपल्या पतीजवळ मोठा अपमान सहन करावा लागला।

Verse 91

यस्तामर्चयते सम्यक्पौर्णमास्यां विशेषतः । सर्वान्कामानवाप्नोति स मनोवांछितां स्तदा

जो तिची यथाविधी पूजा करतो—विशेषतः पौर्णिमेला—तो सर्व इच्छा, मनात दीर्घकाळ जपलेल्या इच्छाही, प्राप्त करतो।

Verse 92

या नारी कुरुते भक्त्या दीपदानं तदग्रतः । रक्ततंतुभिराज्येन श्रूयतां तस्य यत्फलम्

जी स्त्री भक्तीने तिच्या समोर लाल वात व तुपाचा दीप अर्पण करते, तिचे फळ ऐका।

Verse 93

यावन्तस्तंतवस्तस्य दह्यंते दीप संभवाः । मुहूर्तानि च यावंति घृतदीपश्च तिष्ठति । तावज्जन्मसहस्राणि सा स्यात्सौभाग्यभांगिनी

त्या दीपाच्या जितक्या वात (तंतु) जळून संपतात आणि जितके मुहूर्त तुपाचा दीप तेवत राहतो—तितक्या सहस्र जन्मांपर्यंत ती सौभाग्यवती होते।

Verse 94

पुत्रपौत्रसमोपेता धनिनी शील मंडना न दुर्भगा न वन्ध्या च न च काणा विरूपिका

ती पुत्र-पौत्रांनी युक्त, धनवती व सद्गुणांनी अलंकृत होते—न दुर्भाग्यवती, न वंध्या, न काणी, न विद्रूप।

Verse 95

या नृत्यं कुरुते नारी विधवापि तदग्रतः । गीतं वा कुरुते तत्र तस्याः शृणुत यत्फलम्

जी स्त्री—विधवेसुद्धा—तिच्या समोर तेथे नृत्य करते किंवा गीत गाते, तिचे फळ ऐका।

Verse 96

यथायथा नृत्यमाना स्वगात्रं विधुनोति च । तथातथा धुनोत्येव यत्पापं प्रकृतं पुरा

ती जशी जशी नृत्य करत आपल्या अंगांना झटकते, तशी तशी पूर्वी केलेली पापेही निश्चयाने झटकून टाकते।

Verse 97

यावन्तो जन्तवो गीतं तस्याः शृण्वंति तत्र च । तावंति दिवि वर्षाणि सहस्राणि वसेच्च सा

तेथे जितके जीव तिचे पवित्र गीत ऐकतात, तितक्या सहस्र वर्षांपर्यंत ती स्वर्गात वास करते।

Verse 98

सावित्रीं या समुद्दिश्य फलदानं करोति सा । फलसंख्याप्रमाणानि युगानि दिवि मोदते

जी सावित्रीला उद्देशून फळांचे दान करते, ती दिलेल्या फळांच्या संख्येइतकी युगे स्वर्गात आनंद भोगते।

Verse 99

मिष्टान्नं यच्छते यश्च नारीणां च विशेषतः । तस्या दक्षिणमूर्तौ च भर्त्राढ्यानां द्विजोत्तमाः । स च सिक्थप्रमाणानि युगा नि दिवि मोदते

आणि जो मिष्टान्न दान करतो—विशेषतः स्त्रियांना—तिच्या दक्षिणमुख रूपाजवळ, हे द्विजोत्तमांनो, तोही ‘सिक्थ’ प्रमाणाइतकी युगे स्वर्गात आनंद भोगतो।

Verse 100

यः श्राद्धं कुरुते तत्र सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः । रसेनैकेन सस्येन तथैकेन द्विजोत्तमाः । तस्यापि जायते पुण्यं गयाश्राद्धेन यद्भवेत्

जो तेथे योग्य श्रद्धेसह श्राद्ध करतो—फक्त एक रसयुक्त पदार्थ आणि एक अन्नदानानेही—हे द्विजोत्तमांनो, त्यालाही गयाश्राद्धासारखे पुण्य प्राप्त होते।

Verse 101

यः करोति द्विजस्तस्या दक्षिणां दिशमाश्रितः । सन्ध्योपासनमेकं तु स्वपत्न्या क्षिपितैर्जलैः

जो द्विज पुरुष तिच्या दक्षिण बाजूस उभा राहून आपल्या पत्नीने शिंपडलेल्या जलाने एकदाही संध्या-उपासना करतो,

Verse 102

सायंतने च संप्राप्ते काले ब्राह्मणसत्तमाः । तेन स्याद्वंदिता संध्या सम्यग्द्वादशवार्षिकी

हे ब्राह्मणश्रेष्ठांनो! सायंकाळ येताच त्या कर्मामुळे संध्येला यथायोग्य वंदन होते, जणू बारा वर्षांच्या अनुष्ठानाचे पुण्यफळ प्राप्त होते।

Verse 103

यो जपेद्ब्राह्मणस्तस्याः सावित्रीं पुरतः स्थितः । तस्य यत्स्यात्फलं विप्राः श्रूयतां तद्वदामि वः

जो ब्राह्मण तिच्या समोर उभा राहून सावित्री-मंत्राचा जप करतो, हे विप्रांनो, त्याचे जे फळ होते ते ऐका—मी तुम्हाला सांगतो।

Verse 104

दशभिर्ज्जन्मजनितं शतेन च पुरा कृतम् । त्रियुगे तु सहस्रेण तस्य नश्यति पातकम्

दहा जपांनी या जन्मातील पाप नष्ट होते; शंभर जपांनी पूर्वी केलेले पाप; आणि हजार जपांनी तीन युगांत केलेले पापही नष्ट होते।

Verse 105

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन चमत्कारपुरं प्रति । गत्वा तां पूजयेद्देवीं स्तोतव्या च विशेषतः

म्हणून सर्व प्रयत्नांनी चमत्कारपुरास जाऊन त्या देवीची पूजा करावी आणि विशेषतः स्तोत्रांनी तिची स्तुती करावी।

Verse 106

सावित्र्या इदमाख्यानं यः पठेच्छृणुयाच्च वा । सर्वपापविनिर्मुक्तः सुखभागत्र जायते

जो सावित्रीचे हे आख्यान वाचतो किंवा ऐकतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन या लोकी सुखाचा भागीदार होतो।

Verse 107

एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽहं द्विजोत्तमाः । सावित्र्याः कृत्स्नं माहात्म्यं किं भूयः प्रवदाम्यहम्

हे द्विजोत्तमांनो, तुम्ही जे विचारले ते सर्व मी सांगितले। सावित्रीचे संपूर्ण माहात्म्य वर्णिले—आता मी आणखी काय सांगू?

Verse 192

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये सावित्रीमाहात्म्यवर्णनंनाम द्विनवत्युत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडात, हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्यातील ‘सावित्रीमाहात्म्यवर्णन’ नामक एकशे बाण्णवावा अध्याय समाप्त झाला।