Adhyaya 182

Verse 1

सूत उवाच । एवं पत्नीं समासाद्य गायत्रीं चतुराननः । संप्रहृष्टमना भूत्वा प्रस्थितो यज्ञमण्डपम्

सूत म्हणाले—अशा रीतीने गायत्रीला पत्नी म्हणून प्राप्त करून चतुरानन ब्रह्मा हर्षित मनाने यज्ञमंडपाकडे निघाले।

Verse 2

गायत्र्यपि समादाय मूर्ध्नि तामरणिं मुदा । प्रतस्थे संपरित्यज्य गोपभावं विगर्हितम्

गायत्रीनेही आनंदाने ती अरणी मस्तकी धारण करून निंद्य गोपस्त्रीचा वेष टाकून प्रस्थान केले।

Verse 3

वाद्यमानेषु वाद्येषु ब्रह्मघोषे दिवंगते । कलं प्रगायमानेषु गन्धर्वेषु समंततः

वाद्ये वाजत होती, वेदघोष आकाशात उंचावत होते आणि सर्वत्र गंधर्व मधुर स्वरात गात होते—

Verse 4

सर्वदेवद्विजोपेतः संप्राप्तो यज्ञमण्डपे । गायत्र्या सहितो ब्रह्मा मानुषं भावमाश्रितः

सर्व देव व द्विजांसह, गायत्रीसह ब्रह्मा मानवी भाव धारण करून यज्ञमंडपात आले।

Verse 5

एतस्मिन्नंतरे चक्रे केशनिर्वपणं विधेः । विश्वकर्मा नखानां च गायत्र्यास्तदनंतरम्

याच वेळी विश्वकर्म्याने विधात्या (ब्रह्मा) यांचे केशनिर्वपन केले आणि त्यानंतर लगेच गायत्रीचे नख छाटले।

Verse 6

औदुम्बरं ततो दण्डं पुलस्त्योऽस्मै समाददे । एणशृंगान्वितं चर्म मन्त्रवद्विजसत्तमाः

त्यानंतर पुलस्त्य ऋषींनी त्याला औदुंबरकाष्ठाचा दंड दिला; आणि मंत्रोच्चारांसह श्रेष्ठ द्विजांनी शिंगयुक्त मृगचर्मही अर्पण केले।

Verse 7

पत्नीशालां गृहीत्वा च गायत्रीं मौनधारिणीम् । मेखलां निदधे चान्यां कट्यां मौंजीमयीं शुभाम्

पत्नीशाला स्वीकारून आणि मौनव्रतासह गायत्री धारण करून, त्याने नंतर कटीवर मुंजगवताची बनलेली दुसरी शुभ मेखला बांधली।

Verse 8

ततश्चक्रे परं कर्म यदुक्तं यज्ञमंडपे । ऋत्विग्भिः सहितो वेधा वेदवाक्यसमादृतः

मग यज्ञमंडपात सांगितल्याप्रमाणे परम कर्म त्याने केले; ऋत्विजांसह वेधा ब्रह्मा वेदवचनांचा मान राखून ते संपन्न करीत होता।

Verse 9

प्रवर्ग्ये जायमाने च तत्राश्चर्यमभून्महत् । जाल्मरूपधरः कश्चिद्दिग्वासा विकृताननः

प्रवर्ग्य विधी चालू असताना तेथे मोठे आश्चर्य घडले; दुष्टस्वरूप धारण केलेला, दिगंबर, विकृत मुखाचा कोणी एक प्रकट झाला।

Verse 10

कपालपाणिरायातो भोजनं दीयतामिति । निषेध्यमानोऽपि च तैः प्रविष्टो याज्ञिकं सदः । स कृत्वाऽटनमन्याय्यं तर्ज्यमानोऽपि तापसैः

कपाल हातात घेऊन तो आला व म्हणाला—“भोजन द्या!” त्यांनी रोखले तरी तो याज्ञिक सभेत शिरला; आणि अन्याय्य रीतीने फिरत राहिला, तपस्वींनी धारेवर धरले तरीही थांबला नाही।

Verse 11

सदस्या ऊचुः । कस्मात्पापसमेतस्त्वं प्रविष्टो यज्ञमण्डपे । कपाली नग्नरूपो यो यज्ञकर्मविवर्जितः

सभासदस्य म्हणाले—पापासह तू यज्ञमंडपात का प्रवेश केलास? हे कपालधारी, नग्नरूप, आणि यज्ञकर्मवर्जित!

Verse 12

तस्माद्गच्छ द्रुतं मूढ यावद्ब्रह्मा न कुप्यति । तथाऽन्ये ब्राह्मणश्रेष्ठास्तथा देवाः सवासवाः

म्हणून, हे मूढा, त्वरेने निघून जा—ब्रह्मा क्रुद्ध होण्यापूर्वी; तसेच अन्य ब्राह्मणश्रेष्ठ आणि इंद्रासह देवगणही रुष्ट होऊ नयेत।

Verse 13

जाल्म उवाच । ब्रह्मयज्ञमिमं श्रुत्वा दूरादत्र समागतः । बुभुक्षितो द्विजश्रेष्ठास्तत्किमर्थं विगर्हथ

जाल्म म्हणाला—हा ब्रह्मयज्ञ ऐकून मी दूरवरून येथे आलो आहे। हे द्विजश्रेष्ठांनो, मी भुकेला आहे; मग मला का निंदता?

Verse 14

दीनांधैः कृपणैः सवैर्स्तर्पितैः क्रतुरुच्यते । अन्यथाऽसौ विनाशाय यदुक्तं ब्राह्मणैर्वचः

दीन, आंधळे व कृपण—सर्वांना तृप्त केले तरच क्रतू ‘संपन्न’ म्हणतात; अन्यथा तो विनाशाकडे जातो—हे ब्राह्मणांचे वचन आहे।

Verse 15

अन्नहीनो दहेद्राष्टं मन्त्रहीनस्तु ऋत्विजः । याज्ञिकं दक्षिणा हीनो नास्ति यज्ञसमो रिपुः

अन्नहीन यज्ञ राष्ट्राला जाळून टाकतो; मंत्रहीन ऋत्विज यज्ञकर्म बिघडवतो; आणि दक्षिणाहीन यजमान—दोषयुक्त यज्ञासारखा शत्रू नाही।

Verse 16

ब्राह्मणा ऊचुः । यदि त्वं भोक्तुकामस्तु समायातो व्रज द्रुतम् । एतस्यां सत्रशालायां भुञ्जते यत्र तापसाः । दीनान्धाः कृपणाश्चैव ततः क्षुत्क्षामकंठिताः

ब्राह्मण म्हणाले—जर तू भोजनाची इच्छा घेऊन आला असशील, तर लवकर जा. या सत्रशाळेत जिथे तपस्वी भोजन करतात, तिथेच दीन, आंधळे व कृपणही—भुकेने कंठ कोरडा पडून क्षीण झालेले—भोजन करतात.

Verse 17

अथवा धनकामस्त्वं वस्त्रकामोऽथ तापस । व्रज वित्तपतिर्यत्र दानशालां समाश्रितः

किंवा, हे तापसा—जर तुला धन हवे असेल किंवा वस्त्रांची इच्छा असेल, तर जिथे धनाचा स्वामी दानशाळेत आश्रय घेऊन विराजमान आहे तिथे जा.

Verse 18

अनिंद्योऽयं महामूर्ख यज्ञः पैतामहो यतः । अर्चितः सर्वतः पुण्यं तत्किं निन्दसि दुर्मते

अरे महामूर्ख! हा यज्ञ निंद्य नाही; कारण हा पितामह (ब्रह्मा) यांचा प्राचीन विधी आहे. सर्वत्र तो पुण्यरूपाने पूजिला जातो; मग, हे दुर्बुद्धी, तू त्याची निंदा का करतोस?

Verse 19

सूत उवाच । एवमुक्तः कपालं स परिक्षिप्य धरातले । जगामादर्शनं सद्यो दीपवद्द्विजसत्तमाः

सूत म्हणाले—असे सांगितल्यावर त्याने कपालपात्र जमिनीवर फेकले; आणि हे द्विजश्रेष्ठांनो, तो दीपक विझावा तसे क्षणार्धात अदृश्य झाला.

Verse 20

ऋत्विज ऊचुः । कथं यज्ञक्रिया कार्या कपाले सदसि स्थिते । परिक्षिपथ तस्मात्तु एवमूचुर्द्विजोत्तमाः

ऋत्विज म्हणाले—सभेत कपाल पडले असताना यज्ञकर्म कसे करावे? म्हणून ते बाहेर फेकून द्या—असे द्विजोत्तमांनी सांगितले.

Verse 21

अथैको बहुधा प्रोक्तः सदस्यैश्च द्विजोत्तमैः । दण्डकाष्ठं समुद्यम्य प्रचिक्षेप बहिस्तथा

तेव्हा सभेतील श्रेष्ठ द्विजांनी वारंवार प्रवृत्त केल्यावर एका पुरुषाने लाकडी दंड उचलून तो बाहेर फेकून दिला।

Verse 22

अथान्यत्तत्र संजातं कपालं तादृशं पुनः । तस्मिन्नपि तथा क्षिप्ते भूयोऽन्यत्समपद्यत

मग तिथेच पुन्हा तसाच दुसरा कपाल उत्पन्न झाला. तोही तसाच फेकल्यावर पुन्हा आणखी एक प्रकट झाला.

Verse 23

एवं शतसहस्राणि ह्ययुतान्यर्बुदानि च । तत्र जातानि तैर्व्याप्तो यज्ञवाटः समंततः

अशा रीतीने शतसहस्रे, अयुते, अगदी अर्बुदांपर्यंत कपालें तिथे उत्पन्न झाली; आणि त्यांमुळे यज्ञवाट सर्व बाजूंनी व्यापून गेला.

Verse 24

हाहाकारस्ततौ जज्ञे समस्ते यज्ञमण्डपे । दृष्ट्वा कपालसंघांस्तान्यज्ञ कर्मप्रदूषकान्

यज्ञकर्म दूषित करणारे ते कपालसमूह पाहून संपूर्ण यज्ञमंडपात हाहाकार माजला.

Verse 25

अथ संचिंतयामास ध्यानं कृत्वा पितामहः । हरारिष्टं समाज्ञाय तत्सर्वं हृष्टरूपधृक्

तेव्हा पितामह ब्रह्मदेव ध्यान करून विचार करू लागले; आणि हे अरिष्ट हर (शिव) कडून आले आहे असे जाणून ते सर्व पाहून प्रसन्नमुख झाले.

Verse 26

कृतांजलिपुटो भूत्वा ततः प्रोवाच सादरम् । महेश्वरं समासाद्य यज्ञवाटसमाश्रितम्

तेव्हा त्याने हात जोडून आदराने बोलले—यज्ञवाटेत विराजमान महेश्वरास जवळ जाऊन।

Verse 27

किमिदं युज्यते देव यज्ञेऽस्मिन्कर्मणः क्षतिः । तस्मात्संहर सर्वाणि कपालानि सुरेश्वर

हे देव! हे कसे योग्य? या यज्ञात कर्माचीच हानी होत आहे. म्हणून, हे सुरेश्वर, ही सर्व कपालपात्रे संहरून घ्या।

Verse 28

यज्ञकर्मविलोपोऽयं मा भूत्त्वयि समागते

आपण आल्यावर यज्ञकर्माचा हा विघ्न-विलोप होऊ नये।

Verse 29

ततः प्रोवाच संक्रुद्धो भगवाञ्छशिशेखरः । तन्ममेष्टतमं पात्रं भोजनाय सदा स्थितम्

मग क्रुद्ध होऊन भगवान शशिशेखर म्हणाले—“हे माझे अत्यंत प्रिय पात्र आहे; माझ्या भोजनासाठी ते सदैव सिद्ध असते.”

Verse 30

एते द्विजाधमाः कस्माद्विद्विषंतिपितामह । तथा न मां समुद्दिश्य जुहुवुर्जातवेदसि

हे पितामह (ब्रह्मा)! हे द्विजाधम का द्वेष करतात? त्यांनी जातवेद (अग्नी) मध्ये मला उद्देशून न करता आहुती दिली आहे।

Verse 31

यथान्यादेवता स्तद्वन्मन्त्रपूतं हविर्विधे । तस्माद्यदि विधे कार्या समाप्तिर्यज्ञकर्मणि

जशी इतर देवतांना आहुती अर्पिली जाते, तशीच हे विधाते ब्रह्मा, मंत्रांनी पवित्र झालेले हवि योग्य रीतीने अर्पण करावे. म्हणून यज्ञकर्माची विधिपूर्वक समाप्ती करायची असल्यास, त्या विधीनुसार पूर्णाहुती करून समारोप करावा।

Verse 32

तत्कपालाश्रितं हव्यं कर्तव्यं सकलं त्विदम् । तथा च मां समु द्दिश्य विशषाज्जातवेदसि

हे सर्व हव्य त्या कपाल-पात्रावर ठेवूनच करावे. तसेच विशेषतः मला उद्देशून जातवेद (अग्नी) मध्ये आहुती अर्पण करावी।

Verse 33

होतव्यं हविरेवात्र समाप्तिं यास्यति क्रतुः । नान्यथा सत्यमेवोक्तं तवाग्रे चतुरानन

इथे केवळ हविचेच होम करावा; त्यानेच क्रतू (यज्ञ) समाप्तीस जाईल—अन्यथा नाही. हे चतुरानना, तुझ्यासमोर मी हे सत्यच सांगतो।

Verse 34

पितामह उवाच । रूपाणि तव देवेश पृथग्भूतान्यनेकशः । संख्यया परिहीनानि ध्येयानि सकलानि च

पितामह (ब्रह्मा) म्हणाले—हे देवेश, तुझी रूपे अनेक प्रकारची व विविध भेदांनी पृथक् आहेत; ती संख्येने अगणित आहेत. ती सर्व रूपे समग्रतेने ध्यान करण्यास योग्य आहेत।

Verse 35

एतन्महाव्रतं रूपमाख्यातं ते त्रिलोचन । नैवं च मखकर्म स्यात्तत्रैव च न युज्यते

हे त्रिलोचना, हे ‘महाव्रत’ रूप तू मला सांगितलेस. पण अशा प्रकारे मखकर्म (यज्ञकर्म) होऊ शकत नाही; त्या यज्ञविधीत तेथे ते योग्य ठरत नाही।

Verse 36

अद्यैतत्कर्म कर्तुं च श्रुतिबाह्यं कथंचन । तव वाक्यमपि त्र्यक्ष नान्यथा कर्तुमु त्सहे

आज हे कर्म करणे कसेही श्रुती-विधानाबाहेर जाईल; तरीही हे त्रिनेत्रा, तुझ्या आज्ञेच्या विरुद्ध करावयाचे धैर्य मला नाही।

Verse 37

मृन्मयेषु कपालेषु हविः श्राप्यं सुरेश्वर । अद्यप्रभृति यज्ञेषु पुरोडाशात्मिकं द्विजैः । तवोद्देशेन देवेश होतव्यं शतरुद्रि यम्

हे सुरेश्वरा! मृन्मय कपालांत अर्पिलेले हवि आजपासून संस्कारित मानले जावे. म्हणून यज्ञांत द्विजांनी तुझ्या उद्देशाने, हे देवेशा, पुरोडाश-रूप हवि तसेच शतरुद्रीय विधीही अर्पावा।

Verse 38

विशेषात्सर्वयज्ञेषु जप्यं चैव विशेषतः । कपालानां तु द्वारेण त्वया रूपं निजं कृतम्

सर्व यज्ञांत याचा जप विशेषत्वाने करावा; कारण कपालांच्या माध्यमातून तू आपले निजरूप प्रकट केले आहेस।

Verse 39

प्रकटं च सुरश्रेष्ठ कपाले श्वरसंज्ञितः । तस्मात्त्वं भविता रुद्र क्षेत्रेऽस्मिन्द्वादशोऽपरः

हे सुरश्रेष्ठा! तू येथे ‘कपालेश्वर’ या नामाने प्रत्यक्ष प्रकट झाला आहेस; म्हणून हे रुद्रा, या क्षेत्रात तू आणखी एक—अतिरिक्त—द्वादश रूप ठरशील।

Verse 40

अत्र यज्ञं समारभ्य यस्त्वां प्राक्पूजयिष्यति । अविघ्नेन मख स्तस्य समाप्तिं प्रव्रजिष्यति

जो येथे यज्ञ आरंभ करून प्रथम तुझी पूजा करील, त्याचा मख अविघ्नपणे चालून पूर्णत्वास जाईल।

Verse 41

एवमुक्ते ततस्तेन कपालानि द्विजोत्तमाः । तानि सर्वाणि नष्टानि संख्यया रहितानि च

असे बोलताच, हे द्विजोत्तमांनो, ती सर्व कपालें तत्क्षणी पूर्णपणे नाहीशी झाली; त्यांची संख्या मोजता येईना।

Verse 42

ततो हृष्टश्चतुर्वक्त्रः स्थापयामास तत्क्षणात् । लिगं माहेश्वरं तत्र कपालेश्वरसंज्ञितम्

मग हर्षित चतुर्वक्त्र (ब्रह्मा) यांनी त्याच क्षणी तेथे माहेश्वर लिंगाची स्थापना केली; ते ‘कपालेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध झाले।

Verse 43

अब्रवीच्च ततो वाक्यं यश्चैतत्पूजयिष्यति । मम कुण्डत्रये स्नात्वा स यास्यति परां गतिम्

मग ते म्हणाले—‘जो या (कपालेश्वर)ची पूजा करील आणि माझ्या तीन कुंडांत स्नान करील, तो परम गतीला जाईल.’

Verse 44

शुक्लपक्षे चतुर्दश्यां कार्तिके जागरं तु यः । करिष्यति पुनश्चास्य लिंगस्य सुसमाहितः । आजन्मप्रभवात्पापात्स विमुक्तिमवाप्स्यति

जो कार्तिक शुक्ल पक्षातील चतुर्दशीला सुसमाहित होऊन जागरण करील आणि या लिंगासाठी पुन्हा हा विधी आचरेल, तो जन्मापासून साचलेल्या पापांतून मुक्त होईल।

Verse 45

एवमुक्तेऽथ विधिना प्रहृष्टस्त्रिपुरांतकः । यज्ञमण्डपमासाद्य प्रस्थितो वेदिसंनिधौ

असे सांगितल्यावर, ब्रह्म्याच्या विधीने प्रसन्न झालेला त्रिपुरांतक (शिव) यज्ञमंडपात आला आणि वेदीच्या सन्निधीकडे प्रस्थित झाला।

Verse 46

ब्राह्मणैश्च ततः कर्म प्रारब्धं यज्ञसम्भवम् । विस्मयोत्फुल्लनयनैर्नमस्कृत्य महेश्वरम्

त्यानंतर ब्राह्मणांनी यज्ञसम्भव कर्मकांड आरंभिले; आणि विस्मयाने फुललेल्या नेत्रांनी महेश्वर (शिव) यांस नमस्कार करून प्रणाम केला।

Verse 47

सूत उवाच । एवं च यज तस्तस्य चतुर्वक्त्रस्य तत्र च । ऋषीणां कोटिरायाता दक्षिणापथवासिनाम्

सूत म्हणाले—अशा रीतीने तेथे चतुर्मुख (ब्रह्मा) यज्ञ करीत असता, दक्षिणापथवासी ऋषींचा एक कोटी समूह तेथे येऊन पोहोचला।

Verse 49

कीदृक्क्षेत्रं च तत्पुण्यं हाटकेश्वरसंज्ञितम् । कीदृशास्ते च विप्रेन्द्रा ऋत्विजस्तत्र ये स्थिताः

हाटकेश्वर नावाने प्रसिद्ध ते पुण्यक्षेत्र कसे आहे? आणि तेथे स्थित असलेले ते श्रेष्ठ विप्र—ऋत्विज—कसे आहेत?

Verse 50

अथ ते सुपरिश्रांता मध्यंदिनगते रवौ । रविवारेण संप्राप्ते नक्षत्रे चाश्विसंस्थिते

मग सूर्य मध्याह्नास आला तेव्हा ते फारच थकले; आणि रविवार आला व अश्विनी नक्षत्र स्थित झाले तेव्हा,

Verse 51

वैवस्वत्यां तिथौ चैव प्राप्ता घर्मपीडिताः । कंचिज्जलाशयं प्राप्य प्रविष्टाः सलिलं शुभम्

वैवस्वती तिथीतही, कडक उन्हाने पीडित होऊन ते एका जलाशयाजवळ पोहोचले आणि त्या शुभ जलात उतरले।

Verse 52

शंकुकर्णा महाकर्णा वकनासास्तथापरे । महोदरा बृहद्दन्ता दीर्घोष्ठाः स्थूलमस्तकाः

काहींचे कान शंकूसारखे, काहींचे अतिमोठे; काहींची नाक वाकडी होती. त्यांचे पोट मोठे, दात विशाल, ओठ लांब आणि मस्तक स्थूल होते.

Verse 53

चिपिटाक्षास्तथा चान्ये दीर्घग्रीवास्तथा परे । कृष्णांगाः स्फुटितैः पादैर्नखैर्दीर्घैः समुत्थितैः

काहींचे डोळे आत गेलेले, काहींच्या मान लांब होत्या. त्यांची शरीरे काळी, पाय तडकलेले आणि लांब उंचावलेले नख स्पष्ट दिसत होते.

Verse 54

ततो यावद्विनिष्क्रांताः प्रपश्यन्ति परस्परम् । तावद्वैरूपस्यनिर्मुक्ताः संजाताः कामसन्निभाः

मग ते बाहेर येऊन एकमेकांकडे पाहताच, त्याच क्षणी ते वैरूप्यापासून मुक्त झाले आणि कामदेवासारखे सुंदर झाले.

Verse 55

ततो विस्मयमापन्ना मिथः प्रोचुः प्रहर्षिताः । रूपव्यत्ययमालोक्य ज्ञात्वा तीर्थं तदुत्तमम् । अत्र स्नानादिदं रूपमस्माभिः प्राप्तमुत्तमम्

तेव्हा ते आश्चर्यचकित व आनंदित होऊन एकमेकांशी बोलले. रूपातील बदल पाहून आणि ते तीर्थ उत्तम आहे असे जाणून म्हणाले— ‘येथे स्नान केल्याने आम्हांस हे श्रेष्ठ रूप प्राप्त झाले.’

Verse 56

यस्मात्तस्मादिदं तीर्थं रूपतीर्थं भविष्यति । त्रैलोक्ये सकले ख्यातं सर्वपातकनाशनम्

म्हणूनच हे तीर्थ ‘रूपतीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध होईल— त्रैलोक्यात सर्वत्र ख्यात आणि सर्व पापांचा नाश करणारे.

Verse 57

येऽत्र स्नानं करिष्यन्ति श्रद्धया परया युताः । सुरूपास्ते भविष्यंति सदा जन्मनि जन्मनि

जे येथे परम श्रद्धेने स्नान करतील, ते जन्मोजन्मी सदैव सुरूप व सुंदर देहाचे होतील.

Verse 58

पितॄंश्च तर्पयिष्यन्ति य त्र श्रद्धासमन्विताः । जलेनापि गयाश्राद्धात्ते लप्स्यन्ते धिकं फलम्

जे येथे श्रद्धायुक्त होऊन पितरांचे तर्पण करतात, ते केवळ या जलानेही गयाश्राद्धापेक्षा अधिक फल मिळवितात.

Verse 59

येऽत्र रत्नप्रदानं च प्रकरिष्यन्ति मानवाः । भविष्यंति न संदेहो राजानस्ते भवेभवे

जे मनुष्य येथे रत्नदान करतील, ते निःसंशय जन्मोजन्मी राजे होतील.

Verse 60

स्थास्यामो वयमत्रैव सांप्रतं कृतनिश्चयाः । न यास्यामो वयं तीर्थं यद्यपि स्यात्सुशोभनम्

आम्ही आता दृढ निश्चय केला आहे—इथेच राहू; दुसरे तीर्थ कितीही सुंदर असले तरी आम्ही तिकडे जाणार नाही.

Verse 61

एवमुक्त्वाऽथ व्यभजंस्तत्सर्वं मुनयश्च ते । यज्ञोपवीतमात्राणि स्वानि तीर्थानि चक्रिरे

असे बोलून त्या मुनींनी सर्व काही वाटून घेतले आणि केवळ यज्ञोपवीताला साधन मानून आपापली तीर्थे स्थापन केली.

Verse 62

सूत उवाच । अद्यापि च द्विजश्रेष्ठास्तत्र तीर्थे जगद्गुरुः । प्रथमं स्पृशते तोयं नित्यं स्याद्दयितं शुभम्

सूत म्हणाला—हे द्विजश्रेष्ठांनो! आजही त्या तीर्थी जगद्गुरु प्रथम जलास स्पर्श करतात; ते जल नित्य प्रिय व अत्यंत शुभ आहे.

Verse 63

निष्कामस्तु पुनर्मर्त्यो यः स्नानं तत्र श्रद्धया । कुरुते स परं श्रेयः प्राप्नुयात्सिद्धिलक्षणम्

जो मनुष्य निष्काम होऊन श्रद्धेने तेथे स्नान करतो, तो परम श्रेय प्राप्त करतो आणि सिद्धिलक्षणे मिळवितो.

Verse 64

एवं ते मुनयः सर्वे विभज्य तन्महत्सरः । सायंतनं च तत्रैव कृत्वा कर्म सुविस्तरम्

अशा रीतीने सर्व मुनिंनी त्या महान सरोवराचे विभाजन करून, तेथेच सायंकालीन कर्मकांड सविस्तरपणे करून पूर्ण केले.

Verse 65

ततो निशामुखे प्राप्ता यत्र देवः पितामहः । दीक्षितस्त्वथ मौनी च यज्ञमण्डपसंश्रितः

नंतर रात्रि सुरू होताच ते त्या स्थानी पोहोचले, जिथे देव पितामह (ब्रह्मा) यज्ञासाठी दीक्षित होऊन मौन धारण करून यज्ञमंडपात आश्रित होते.

Verse 66

तं प्रणम्य ततः सर्वे गता यत्रर्त्विजः स्थिताः । उपविष्टाः परिश्रान्ता दिवा यज्ञियकर्मणा

त्यांना प्रणाम करून ते सर्व जिथे ऋत्विज उभे होते तिथे गेले; दिवसभरच्या यज्ञकर्माने थकलेले ऋत्विज तेथे बसलेले होते.

Verse 67

इन्द्रादिकैः सुरैर्भक्त्या मृद्यमानाङ्घ्रयः स्थिताः । अभिवाद्याथ तान्सर्वानुपविष्टास्ततो ग्रतः

इंद्रादि देवगण भक्तिभावाने तेथे उभे राहून चरणसेवा करू लागले. मग त्या सर्वांना नमस्कार करून ते नंतर आदराने बसले.

Verse 68

चक्रुश्चाथ कथाश्चित्रा यज्ञकर्मसमुद्भवाः । सोमपानस्य संबन्धो व्यत्ययं च समुद्भवम्

मग त्यांनी यज्ञकर्मातून उद्भवलेल्या अनेक विचित्र चर्चा केल्या. सोमपानाचा योग्य संबंध आणि त्यातून होणारे उलट-भ्रष्ट व्यत्यय यांवरही वादविवाद केला.

Verse 69

उद्गातुः प्रभवं चैव तथाध्वर्योः परस्परम् । प्रोचुस्ते तत्त्वमाश्रित्य तथान्ये दूषयन्ति तत्

उद्गात्याच्या कार्याचा योग्य आधार आणि अध्वर्यूंचा परस्पर संबंध त्यांनी सांगितला. जे त्यांना तत्त्व वाटले ते मांडले; पण काही जणांनी त्याच मतावर दोषारोप केला.

Verse 70

अन्ये मीमांसकास्तत्र कोपसंरक्तलोचनाः । हन्युस्तेषां मतं वादमाश्रिता वाग्विचक्षणाः

तेथे इतर मीमांसक क्रोधाने लाल झालेल्या डोळ्यांनी, वाणीमध्ये चतुर, वादाला धरून विरोधकांचे मत पाडून टाकण्यास प्रवृत्त झाले.

Verse 71

परिशिष्टविदश्चान्ये मध्यस्था द्विजसत्तमाः । प्रोचुर्वादं परित्यज्य साभिप्रायं यथोदितम्

परिशिष्टांचे जाणकार, मध्यस्थ व निष्पक्ष असे इतर श्रेष्ठ द्विज वाद सोडून, जसा अभिप्राय आहे तसा योग्य रीतीने अर्थ सांगू लागले.

Verse 72

महावीरपुरोडाशचयनप्रमुखांस्तथा । विवादांश्चक्रिरे चान्ये स्वंस्वं पक्षं समाश्रिताः

इतरांनी आपापला पक्ष धरून महावीर-हविर्भाग, पुरोडाश, वेदी-चयन इत्यादी प्रमुख विषयांवरही वादविवाद उभे केले।

Verse 73

एवं सा रजनी तेषामतिक्रान्ता द्विजन्मनाम्

अशा रीतीने त्या द्विजांची ती रात्रि त्या विषयांत तन्मय होऊन निघून गेली।

Verse 182

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये रूपतीर्थोत्पत्तिपूर्वकप्रथमयज्ञदिवसवृत्तान्तवर्णनंनाम द्व्यशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखण्डातील हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यात ‘रूपतीर्थोत्पत्तीपूर्वक प्रथम यज्ञदिवसवृत्तान्तवर्णन’ नामक १८२ वा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 488

श्रुत्वा पैतामहं यज्ञं कौतुकेन समन्विताः । कीदृशो भविता यज्ञो दीक्षितो यत्र पद्मजः

पैतामह यज्ञ ऐकून ते कुतूहलाने भरले—“ज्या यज्ञात पद्मज ब्रह्मा स्वतः दीक्षित कर्ता आहेत, तो यज्ञ कसा असेल?”