Adhyaya 267

Verse 1

सूत उवाच । तस्मादेषा महाराज शिवरात्रिर्विपश्चिता । कर्तव्या पुरुषेणात्र लोकद्वयमभीप्सुना

सूत म्हणाले—म्हणून, हे महाराज, ही विवेकयुक्त शिवरात्रि-व्रत येथे त्या पुरुषाने अवश्य करावी, जो उभय लोकांचे (इह व पर) कल्याण इच्छितो।

Verse 2

आनर्त उवाच । मंकणेश्वरमाहात्म्यं मया विस्तरतः श्रुतम् । शिवरात्रिसमोपेतं यत्त्वया परिकीर्तितम्

आनर्त म्हणाले—तुम्ही शिवरात्रि-व्रतासह मंकणेश्वराचे जे माहात्म्य सांगितले, ते मी सविस्तर ऐकले आहे।

Verse 3

सांप्रतं वद मे कृत्स्नं सिद्धेश्वरसमुद्भवम् । विस्तरेण महाभाग परं कौतूहलं हि मे

आता, हे महाभाग, सिद्धेश्वराचा उद्भव मला संपूर्णपणे सविस्तर सांगा; कारण मला अत्यंत कुतूहल आहे।

Verse 4

भर्तृयज्ञ उवाच । सिद्धेश्वर इति ख्यातो महादेवो महीपते । तस्योत्पत्तिस्त्वया पूर्वं श्रुतात्र वदतो मम

भर्तृयज्ञ म्हणाले—हे महीपते! येथे महादेव ‘सिद्धेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध आहेत. त्यांची उत्पत्ती तू पूर्वी ऐकली आहेस; तरीही आता माझ्या मुखातून ती ऐक, जशी मी सांगतो।

Verse 5

सांप्रतं तत्फलं वच्मि तस्मिन्दृष्टे तु दानजम् । यत्फलं जायते नॄणां चक्रवर्तित्व संभवम्

आता मी त्या दर्शनाचे फळ सांगतो—तेथे दर्शन झाल्यावर केलेल्या दानातून पुण्य उत्पन्न होते. त्या पुण्यामुळे मनुष्यांना चक्रवर्ती पद प्राप्त होण्याची शक्यता निर्माण होते।

Verse 6

तुलापुरुषदानं च तत्र राजन्प्रशश्यते । य इच्छेच्चक्रवर्तित्वं समस्ते धरणीतले

हे राजन्! त्या ठिकाणी ‘तुलापुरुष-दान’ विशेष प्रशंसनीय मानले जाते—जो संपूर्ण पृथ्वीवर चक्रवर्ती होण्याची इच्छा करतो, त्याच्यासाठी।

Verse 7

आनर्त उवाच । तुलापुरुषदानस्य यो विधिः परिकीर्तितः । तं मे सर्वं समाचक्ष्व विस्तरेण महामुने

आनर्त म्हणाला—हे महामुने! तुलापुरुष-दानाची जी विधी सांगितली आहे, ती सर्व मला विस्ताराने समजावून सांगा।

Verse 8

भर्तृयज्ञ उवाच । चंद्रसूर्योपरागे वा अयने विषुवे तथा । तीर्थे वा पुरुषश्रेष्ठ तुलापुरुषसंभवम्

भर्तृयज्ञ म्हणाले—हे पुरुषश्रेष्ठ! चंद्रग्रहण किंवा सूर्यग्रहणकाळी, अयनकाळी, विषुवदिनी, किंवा एखाद्या तीर्थस्थानी—तुलापुरुष विधी करता येते।

Verse 9

प्रशंसंति विधिं सम्यक्प्राप्ते वा चेंदुसंक्षये । ब्राह्मणानां सुदांतानामनुष्ठानवतां सताम्

चंद्रक्षय (किंवा ग्रहणकाळ) आला असता सम्यक् विधीचे आचरण विशेष प्रशंसनीय आहे—सुदांत, सदाचारी व अनुष्ठाननिष्ठ ब्राह्मणांसह।

Verse 10

वेदाध्ययनयुक्तानां निर्दोषाणां च पार्थिव । विभज्य स भवेद्देयो नैकस्य च कथंचन

हे राजन्, वेदाध्ययनात रत व निर्दोष अशांनाच दान द्यावे; ते विभाजून अनेकांना द्यावे—कधीही एकट्यालाच नव्हे।

Verse 12

शुचौ देशे समे पुण्ये पूर्वोत्तरप्लवे शुभे । मंडपं कारयेद्विद्वान्रम्यं ष़ोशहस्तकम् । तन्मध्ये कारयेद्वेदिं चतुर्हस्त प्रमाणतः । यजमानस्य हस्तेन हस्तैकेन समुच्छ्रिताम्

शुद्ध, समतल व पुण्य स्थानी—पूर्व किंवा उत्तरकडे उतार असलेल्या शुभ भूमीवर—विद्वानाने सोळा हातांचे रम्य मंडप बांधावा. त्याच्या मध्यभागी चार हातांची वेदी करावी, जी यजमानाच्या हाताच्या मापाने एक हात उंच असावी।

Verse 14

चतुर्हस्तानि कुण्डानि चतुर्दिक्षु प्रकल्पयेत । एकहस्तप्रमाणानि आयामव्यासविस्तरात् । ऐशान्यामपरां वेदिं हस्तमात्रां न्यसेच्छुभाम् । रत्निमात्रोत्थितां चैव ग्रहांस्तत्र प्रकल्पयेत्

चारही दिशांना चार हातांची कुंडे प्रस्थापित करावीत; त्यांची लांबी-रुंदी-विस्तार प्रत्येकी एक हात मापाची असावी. ईशान कोपऱ्यात एक हात मापाची शुभ दुसरी वेदी ठेवावी आणि तेथे रत्निमात्र (एक बित्त) उंच ग्रह-आधार प्रस्थापित करावेत।

Verse 15

युग्मांश्च ऋत्विजः कार्याश्चतुर्दिक्षु यथाक्रमम् । बह्वृचोऽध्वर्यश्चैव च्छंदोगाथर्वणावपि

चारही दिशांना यथाक्रम युग्माने ऋत्विज नेमावेत—बह्वृच (ऋग्वेदी), अध्वर्यु (यजुर्वेदी), तसेच छांदोग व अथर्वणही।

Verse 16

तूष्णीं तु देवताहोमस्तैः कार्यः सुसमाहितैः । तल्लिंगैर्नृपतेमंत्रैः स्वशक्त्या जप एव च

त्यानंतर त्या सुसमाहित ऋत्विजांनी मौन धारण करून देवताहोम करावा; आणि हे नृप, योग्य लिंग-लक्षणयुक्त मंत्रांनी आपल्या शक्तीनुसार जपही करावा।

Verse 17

एकहस्तप्रविष्टं तु चतुर्हस्तोच्छ्रितं तथा । स्तंभद्वयं तु कर्तव्यं वेदियाम्योत्तरे स्थितम्

एक हस्त जमिनीत रोवून ते चार हस्त उंच उभारावे. वेदीच्या दक्षिण व उत्तर बाजूस दोन स्तंभ उभारावेत.

Verse 18

तन्मध्ये सुशुभं काष्ठं स्तंभजात्यं दृढं न्यसेत् । चन्दनः खदिरो वाथ बिल्वोवाऽश्वत्थ एव वा

त्या दोघांच्या मध्ये स्तंभास योग्य, दृढ व शोभिवंत काष्ठ नीट बसवावे—चंदन, खदिर, बिल्व किंवा अश्वत्थ यांपैकी कोणतेही असू शकते.

Verse 19

तिंदुको देवदारुर्वा श्रीपर्णी वा वटोऽथवा । अष्टौ वृक्षाः शुभाः शस्ताः स्तंभार्थं नृपसत्तम्

किंवा तिंदुक, देवदारू, श्रीपर्णी अथवा वट यांपैकीही असू शकते. हे नृपश्रेष्ठ, स्तंभासाठी हे आठही वृक्ष शुभ व प्रशंसनीय आहेत.

Verse 20

शिक्यद्वय समोपेतां तन्मध्ये विन्यसेत्तुलाम् । स्नातः शुक्लांबरधरः शुक्लमाल्यानुलेपनः

दोन शिक्यांनी युक्त अशी तुळा मध्ये ठेवावी. स्नान करून श्वेत वस्त्रे परिधान करावीत आणि श्वेत माळा व अनुलेपन धारण करावे.

Verse 21

पूरयित्वा समंताच्च लोकपालान्यथाक्रमम् । स्तंभान्संपूजयत्पश्चाद्गन्धमाल्यानुलेपनैः

चहूबाजूंनी यथाक्रम लोकपालांना अर्पण करून, नंतर गंध, माळा व अनुलेपनांनी स्तंभांची सम्यक पूजा करावी।

Verse 22

तुलां च पार्थिवश्रेष्ठ पुण्याहं च प्रकीर्तयेत् । यजमानो निजैः सर्वैरायुधैः कायसंस्थितैः

हे राजश्रेष्ठ! त्याने तुला-विधीचे यथाविधि प्रकीर्तन करावे आणि ‘पुण्याह’ म्हणावे। यजमानाने आपली सर्व आयुधे देहावर धारण करून उपस्थित राहावे।

Verse 23

पश्चिमां दिशमास्थाय प्राङ्मुखः श्रद्धयाऽन्वितः । कृतांजलिपुटो भूत्वा इमं मंत्रमुदीरयेत्

पश्चिम दिशेस उभा राहून, पूर्वाभिमुख, श्रद्धायुक्त होऊन, अंजली बांधून हा मंत्र उच्चारावा।

Verse 24

ब्रह्मणो दुहिता नित्यं सत्यं परममाश्रिता । काश्यपी गोत्रतश्चैव नामतो विश्रुता तुला

‘तुला’ या नावाने प्रसिद्ध ती ब्रह्मदेवाची नित्य कन्या आहे; परम सत्यात सदैव प्रतिष्ठित आणि काश्यप-गोत्रसम्भवा आहे।

Verse 25

त्वं तुले सत्यनामासि स्वभीष्टं चात्मनः शुभम् । करिष्यामि प्रसादं मे सांनिध्यं कुरु सांप्रतम्

हे तुले! तू ‘सत्य’ नावाने ओळखली जाते; माझे आत्मकल्याणकारी अभीष्ट पूर्ण कर. मी हा प्रसादकर्म करीन; कृपा करून आत्ताच येथे सान्निध्य कर.

Verse 26

ततस्तस्यां समारुह्य स्वशक्त्या यत्समाहृतम् । दानार्थं पूर्वमायोज्यं शिक्येन्यस्मिन्नरोत्तम

मग त्या तुलावर आरूढ होऊन, आपल्या शक्तीनुसार जे काही जमविले असेल ते दानार्थ प्रथम त्या शिक्य (झोळी) मध्ये नीट मांडावे—हे नरोत्तम।

Verse 27

सुवर्णं रजतं वाऽथ वस्त्रं चान्यदभीप्सितम् । यावत्साम्यं भवेद्राजन्नात्मनोऽभ्यधिकं च वा

हे राजन्, सुवर्ण, रजत, वस्त्र किंवा अन्य इच्छित दान असे द्यावे की ते आपल्या वजनाइतके होईल—किंवा त्याहून अधिकही।

Verse 28

ततोऽभीष्टां समासाद्य देवतां शिक्यमाश्रितः । उदकं जलमध्ये च तदर्थं प्रक्षिपेद्द्रुतम्

मग अभिष्ट देवतेजवळ जाऊन, शिक्य (तुला-झोळी) चा आधार घेऊन, त्या विधीसाठी जलामध्ये शीघ्र उदक अर्पण करावे।

Verse 29

सतिलं सहिरण्यं च साक्षतं विधिपूर्वकम् । अवतीर्य ततः सर्वं ब्राह्मणेभ्यो निवेदयेत्

तिळासहित, सुवर्णासहित व अक्षतासहित—विधिपूर्वक—मग (तुलावरून) उतरून ते सर्व ब्राह्मणांना निवेदावे।

Verse 30

यत्फलं प्राप्यते पश्चात्तदिहैकमनाः शृणु

यानंतर जे फळ प्राप्त होते, ते येथे एकाग्र मनाने ऐक।

Verse 31

अजानता जानता वा यत्पापं तु भवेत्कृतम् । तत्सर्वं नाशयेन्मर्त्यो दानस्यास्य प्रभावतः

अजाणतेपणी किंवा जाणूनबुजून मर्त्याने जे काही पाप केले असेल, या दानाच्या प्रभावाने ते सर्व नष्ट होते।

Verse 32

यावन्मात्रं कृतं पापमतीतं नृपसत्तम । तावन्मात्रं क्षयं याति तुलापुरुषदानतः

हे नृपश्रेष्ठ! पूर्वी जितक्या प्रमाणात पाप झाले असेल, तुलापुरुष-दानाने तितक्याच प्रमाणात त्याचा क्षय होतो।

Verse 33

ईश्वराणां समादिष्टं कायक्लेशभयात्मनाम् । पुरश्चरणमेतद्धि दानं तौल्यसमुद्भवम्

कायक्लेशाची भीती असलेल्या जनांसाठी ईश्वरांनी हे तौलोत्पन्न दान सांगितले आहे; हेच त्यांच्या दृष्टीने खरे पुरश्चरण आहे.

Verse 34

एतद्दत्तं दिलीपेन कार्तवीर्येण भूपते । पृथुना पुरुकुत्सेन तथान्यैरपि पार्थिवैः

हे भूपते! हे दान दिलीपाने, कार्तवीर्याने, पृथूने, पुरुकुत्साने तसेच इतरही राजांनी दिले आहे.

Verse 35

एतत्पुण्यं प्रशस्यं च सर्वकामप्रदं नृणाम् । तुलापुरुषदानं च सर्वोपद्रवनाशनम्

हे तुलापुरुष-दान पुण्यदायक व प्रशंसनीय आहे; ते मनुष्यांच्या सर्व इच्छा पूर्ण करते आणि सर्व उपद्रवांचा नाश करते.

Verse 36

आधयो व्याधयो न स्युर्न वैधव्यं गदोद्भवम् । संजायते नृपश्रेष्ठ न वियोगः स्वबन्धुभिः । तुलापुरुषदानस्य फलमेतदुदाहृतम्

हे नृपश्रेष्ठ! आधी-व्याधी उत्पन्न होत नाहीत, रोगजन्य वैधव्य येत नाही; आणि स्वबांधवांपासून वियोगही होत नाही—हे तुलापुरुष-दानाचे फल सांगितले आहे.

Verse 37

तुलापुरुषदानस्य प्रदत्तस्य नृपोत्तम । न शक्यते कथयितुं फलं यत्स्यात्कलौ युगे

हे नृपोत्तम! कलियुगात विधिपूर्वक दिलेल्या तुलापुरुष-दानाचे जे फल आहे, ते सांगणे शक्य नाही; ते वर्णनातीत आहे.

Verse 38

दक्षिणामूर्तिमासाद्य सिद्धेश्वरविभोः पुरः । यः प्रयच्छति भूपाल सहस्रगुणितं फलम्

हे भूपाल! जो दक्षिणामूर्तीच्या सान्निध्यात जाऊन, श्री सिद्धेश्वर विभूच्या समोर दान करतो, तो सहस्रगुणित फल प्राप्त करतो.

Verse 39

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन प्राप्य सिद्धेश्वरं विभुम् । तुलापुरुषदानं च कर्तव्यं सुविवेकिना

म्हणून सर्व प्रयत्नांनी श्री सिद्धेश्वर विभूजवळ पोहोचून, सुविवेकी पुरुषाने निश्चयाने तुलापुरुष-दान करावे.

Verse 40

एकत्र सर्वतीर्थानि सर्वाण्यायतनानि च । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे कथितानि स्वयंभुवा

हाटकेश्वरज क्षेत्रात सर्व तीर्थे आणि सर्व आयतने एकाच ठिकाणी एकवटलेली आहेत—असे स्वयंभू (ब्रह्मा) यांनी सांगितले आहे.

Verse 41

सिद्धेश्वरः सुरश्रेष्ठ एकत्र समुदाहृतः । तस्मिन्दृष्टे तथा स्पृष्टे पूजिते नृपसत्तम । सर्वेषां लभते मर्त्यः फलं यत्परिकीर्तितम्

हे नृपश्रेष्ठ! देवांमध्ये श्रेष्ठ सिद्धेश्वर येथे एकाच स्थानी संनिधानी असल्याचे सांगितले आहे. त्यांचे दर्शन, स्पर्श व पूजन केल्यास, हे राजश्रेष्ठा, मनुष्याला सर्व तीर्थांचे कथित फल प्राप्त होते.

Verse 267

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये श्रीसिद्धेश्वरमाहात्म्ये तुलापुरुषदानमाहात्म्यवर्णनं नाम सप्तषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडात, हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्य व श्रीसिद्धेश्वरमाहात्म्य अंतर्गत ‘तुलापुरुषदानमाहात्म्यवर्णन’ नावाचा दोनशे सदुसष्टावा अध्याय समाप्त झाला.