Adhyaya 80

Verse 1

। अथ सुपर्णाख्यमाहात्म्यं भविष्यंति । ऋषय ऊचुः । यदेतद्भवता प्रोक्तं तेजोवीर्यसमन्वितः । गरुडस्तेन संजज्ञे मुनीनां होमकर्मणा

आता ‘सुपर्ण’ नावाचे माहात्म्य सांगावे. ऋषी म्हणाले—आपण जे सांगितले की तेज व वीर्ययुक्त गरुड मुनींच्या होमकर्माने उत्पन्न झाला, ते आम्हांस स्पष्ट ऐकावयास आहे.

Verse 2

स कथं तत्र संभूत एतन्नो विस्तराद्वद । विनतायाः समुद्भूत इत्येषा श्रूयते श्रुतिः

तर तो तेथे कसा उत्पन्न झाला? हे आम्हांस विस्ताराने सांगा. कारण अशी श्रुती आम्ही ऐकली आहे की तो विनतेपासून उत्पन्न झाला.

Verse 3

सूत उवाच । योऽसावाथर्वणैर्मंत्रैः कलशश्चाभिमन्त्रितः । तैर्मंत्रैर्वालखिल्यैश्च महाऽमर्षसमन्वितैः

सूत म्हणाला—जो तो कलश अथर्वण मंत्रांनी अभिमंत्रित केला होता—त्याच मंत्रांनी—आणि महान तपोबलयुक्त वालखिल्य ऋषींनीही (संस्कारित) केला होता.

Verse 4

निवारितैश्च दक्षेण सूचिते विहगाधिपे । कश्यपस्तं समादाय कलशं प्रययौ गृहम्

आणि दक्षाने (त्यांना) थांबवून विहगाधिपतीचा निर्देश केला तेव्हा कश्यपाने तो कलश उचलून आपल्या घरी प्रस्थान केले.

Verse 5

ततः प्रोवाच संहृष्टो विनतां दयितां निजाम् । एतत्पिब जलं भद्रे मन्त्रपूतं महत्तरम्

तेव्हा आनंदित होऊन त्याने आपल्या प्रिय विनतेस म्हटले— “हे भद्रे, मंत्रांनी पवित्र झालेले हे महान जल प्या.”

Verse 6

येन ते जायते पुत्रः सहस्राक्षाधिको बली । तेजस्वी च यशस्वी च अजेयः सर्व दानवैः

“याच्या प्रभावाने तुला पुत्र होईल— सहस्राक्ष इंद्रापेक्षाही अधिक बलवान; तेजस्वी, यशस्वी आणि सर्व दानवांना अजेय.”

Verse 7

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा तत्क्षणादेव संपपौ । तत्तोयं सा वरारोहा सद्यो गर्भं ततो दधे

त्याचे वचन ऐकताच तिने त्या क्षणीच पिले. त्या सुलक्षणीने ते जल पिताच त्वरित गर्भ धारण केला.

Verse 8

एवं तज्जलपानेन तेजोवीर्यसम न्वितः । कश्यपाद्गरुडो जज्ञे सर्वसर्पभयावहः

अशा रीतीने त्या जलपानाने तेज व वीर्ययुक्त गरुडाचा कश्यपापासून जन्म झाला; तो सर्व सर्पांना भयकारक ठरला.

Verse 9

येनामृतं हृतं वीर्यात्परिभूय पुरंदरम् । मातृभक्तिपरीतेन सर्पाणां संनिवेदितम्

ज्याने आपल्या पराक्रमाने पुरंदर (इंद्र) यास पराभूत करून अमृत हरण केले, आणि मातृभक्तीने परिपूर्ण होऊन ते सर्पांना अर्पण केले.

Verse 10

यो जज्ञे दयितो विष्णोर्वाहनत्वमुपागतः । ध्वजाग्रे तु रथस्यापि यः सदैव व्यवस्थितः

जो विष्णूचा प्रिय म्हणून जन्मला, ज्याने त्यांच्या वाहनपदाची प्राप्ती केली, आणि जो रथाच्या ध्वजाच्या अग्रभागी सदैव स्थित असतो।

Verse 11

येन पूर्वं तपस्तप्त्वा क्षेत्रेऽत्रैव महात्मना । त्रिनेत्रस्तुष्टिमानीतो गतपक्षेण धीमता

ज्याने—पंख हरपूनही—याच पवित्र क्षेत्रात पूर्वीप्रमाणे तप केले; त्या धीमान महात्म्याने त्रिनेत्र महादेवांना संतुष्ट केले।

Verse 12

पक्षाप्तिर्येन संजाता यस्य भूयोऽपि तादृशी । देवदेवप्रसादेन विशिष्टा चाऽथ निर्मिता

देवाधिदेवांच्या कृपेने त्याला पुन्हा पंख प्राप्त झाले; आणि पुन्हा तसेच पंख घडले—दिव्य प्रसादाने अधिकच श्रेष्ठ व विशिष्ट।

Verse 13

मुनय ऊचुः । कथं तस्य गतौ पक्षौ गरुडस्य महात्मनः । पुनर्लब्धौ कथं तेन कथं तुष्टो महेश्वरः । एतन्नो विस्तराद्ब्रूहि सूतपुत्र यथातथम्

मुनी म्हणाले—महात्मा गरुडाचे पंख कसे गेले? त्याने ते पुन्हा कसे मिळवले? आणि महेश्वर कसे प्रसन्न झाले? हे सूतपुत्रा, जसे घडले तसे सविस्तर सांग।

Verse 14

सूत उवाच । पुरासीद्ब्राह्मणो मित्रं भृगुवंशकुलोद्वहः । गरुडस्य द्विजश्रेष्ठा बालभावादपि प्रभो

सूत म्हणाला—पूर्वी भृगुवंशाचा भूषण असा एक ब्राह्मण होता; हे द्विजश्रेष्ठ, हे प्रभो, तो बालपणापासूनच गरुडाचा मित्र होता।

Verse 15

तस्य कन्या पुरा जाता माधवी नाम संमता । रूपौदार्यसमोपेता सर्वलक्षणलक्षिता

त्याच्या घरी पूर्वी ‘माधवी’ नावाची कन्या जन्मली. ती रूप व उदारतेने युक्त, सर्व शुभ लक्षणांनी अलंकृत होती.

Verse 16

न देवी न च गन्धर्वी नासुरी न च पन्नगी । तादृग्रूपा महाभागा यादृशी सा सुमध्यमा

ती ना देवी, ना गंधर्वकन्या, ना असुरी, ना नागी होती. तरीही ती महाभाग्यवती सुमध्यमा अशी अनुपम रूपवती होती की त्यांच्यातही तशी नव्हती.

Verse 17

अथ तस्या वरार्थाय गरुडं विहगाधिपम् । स प्रोवाच परं मित्रं विनयावनतः स्थितः

मग तिच्यासाठी वर शोधण्याकरिता तो विहगाधिप गरुडाकडे गेला. विनयाने नतमस्तक होऊन उभा राहून त्याने आपल्या परम मित्रास सांगितले.

Verse 18

एतस्या मम कन्याया वरं त्वं विहगाधिप । सदृशं वीक्षयस्वाद्य येन तस्मै ददाम्यहम्

“हे विहगाधिप! माझ्या या कन्येसाठी आज तिच्यासारखा योग्य वर पाहा, ज्याला मी तिला अर्पण करू शकेन.”

Verse 19

गरुड उवाच । मम पृष्ठं समारुह्य समस्तं क्षितिमंडलम् । त्वं भ्रमस्व द्विजश्रेष्ठ गृहीत्वेमां च कन्यकाम्

गरुड म्हणाला—“हे द्विजश्रेष्ठ! माझ्या पाठीवर आरूढ होऊन ही कन्या घेऊन संपूर्ण भूमंडळावर भ्रमण कर.”

Verse 20

ततस्तस्याः कुमार्या वै अनुरूपं गुणान्वितम् । स्वयं चाहर भर्तारमेषा मैत्री ममोद्भवा

मग (ती म्हणाली)—या कुमारिकेस अनुरूप व सद्गुणसंपन्न असा वर तू स्वतःच आण; ही मैत्री माझ्यापासून उद्भवली आहे, आणि मी तुला साहाय्य करीन।

Verse 21

सूत उवाच । एवमुक्तोऽथ विप्रः स तत्क्षणात्कन्यया सह । आरूढो गारुडं पृष्ठं वरार्थाय द्विजोत्तमाः

सूत म्हणाले—असे ऐकताच तो विप्र तत्क्षणी कन्येसह गरुडाच्या पाठीवर आरूढ झाला आणि योग्य वराच्या शोधार्थ निघाला।

Verse 22

यंयं पश्यति विप्रः स कुमारं तरुणाकृतिम् । स स नो तस्य चित्तांते वर्ततेस्म कथंचन

तो विप्र ज्या-ज्या तरुणरूप कुमारास पाहे, त्यांपैकी कोणीही कशाही प्रकारे त्याच्या अंतःकरणात स्थिर बसेना।

Verse 23

कस्यचिद्रूपमत्युग्रं न कुलं च सुनिर्मलम् । कुलं रूपं च यस्य स्यात्तस्य नो गुणसंचयः

कुणाचे रूप अतिशय मोहक, पण कुल पूर्ण निर्मळ नाही; आणि ज्याच्याकडे कुल व रूप दोन्ही आहेत, त्याच्याकडे गुणसंचय नाही।

Verse 24

यस्य वा गुणसन्दोहस्तस्य नो रूपमुत्तमम् । पक्षपातं च वित्तं च तथान्यद्वरलक्षणम्

किंवा ज्याच्याकडे गुणांचा साठा होता, त्याच्याकडे उत्तम रूप नव्हते; आणि कुणाकडे पक्षपात, धन तसेच वराची इतर लक्षणेच अधिक दिसत।

Verse 25

एवं वर्षसहस्रांते भ्रमतस्तस्यभूतलम् । विप्रस्य पक्षिनाथस्य वरार्थाय द्रिजोत्तमाः

अशा रीतीने पृथ्वीवर हजार वर्षे भ्रमण करून, वरप्राप्तीसाठी पक्षिराजाच्या वाहनावर आरूढ तो श्रेष्ठ ब्राह्मण सतत शोध करीत राहिला।

Verse 26

कदाचिदथ तौ श्रान्तौ भ्रममाणावितस्ततः । क्षेत्रेऽत्रैव समायातौ वासुदेवदिदृक्षया

एकदा, इकडे-तिकडे भटकून थकलेले ते दोघे वासुदेवदर्शनाच्या उत्कंठेने याच पवित्र क्षेत्रात येऊन पोहोचले।

Verse 27

श्वेतद्वीपं समालोक्य तथान्यां बदरीं शुभाम् । क्षीरोदं च सवैकुण्ठं तथान्यं तस्य संश्रयम्

त्यांनी श्वेतद्वीप, तसेच शुभ बदरी पाहिली; वैकुंठासह क्षीरसागर आणि त्याची इतरही आश्रयधामे अवलोकिली।

Verse 28

अथ ताभ्यां मुनिर्दृष्टो नारदो ब्रह्मसंभवः । सांत्वपूर्वं तदा पृष्टो विष्णुं ब्रह्म सनातनम्

मग त्यांनी ब्रह्मापासून उत्पन्न झालेले मुनि नारद पाहिले; आणि प्रथम सांत्वनपर वचनांनी, सनातन परब्रह्म विष्णुविषयी त्यांना विचारले।

Verse 29

क्व देवः पुंडरीकाक्षः सांप्रतं वर्तते मुने । विष्णुस्थानानि सर्वाणि वीक्षितानि समंततः । आवाभ्यां संप्रहृष्टाभ्यां न संदृष्टः स केशवः

हे मुने! सध्या कमलनयन देव कुठे आहेत? आम्ही विष्णूची सर्व स्थाने सर्वत्र पाहिली; तरीही आनंदाने शोधूनही तो केशव आम्हांस दिसला नाही।

Verse 30

नारद उवाच । जलशायिस्वरूपेण यावन्मासचतुष्टयम् । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे स संतिष्ठति सर्वदा

नारद म्हणाले—जलशायी स्वरूपाने तो भगवान् चतुर्मासपर्यंत हाटकेश्वर-क्षेत्री सर्वदा विराजमान असतो।

Verse 31

तस्मात्तद्दर्शनार्थाय गम्यतां तत्र मा चिरम् । येन सन्दर्शनं याति द्वाभ्यामपि स चक्रधृक्

म्हणून त्यांच्या दर्शनासाठी तिथे त्वरित जाऊ या, विलंब नको; तिथे गेल्याने आपल्यादोघांनाही चक्रधारी प्रभूचे पावन दर्शन होईल।

Verse 32

अहमप्येव तत्रैव प्रस्थितस्तस्य दर्शनात् । प्रस्थितश्च त्वया युको देवकार्येण केनचित्

मीही त्याच्या दर्शनासाठी त्याच ठिकाणी निघालो आहे; आणि एखाद्या देवकार्यामुळे तुझ्यासहही प्रस्थान केले आहे।

Verse 33

अथ तौ पक्षिविप्रेन्द्रौ स च ब्रह्मसुतो मुनिः । प्राप्ताः सर्वे स्थितो यत्र जलशायी जनार्दनः

मग ते दोघे—पक्षिश्रेष्ठ आणि विप्रश्रेष्ठ—आणि ब्रह्मपुत्र मुनि, सर्वजण त्या स्थानी पोहोचले जिथे जलशायी जनार्दन विराजमान होता।

Verse 34

अथ दृष्ट्वा महत्तेजो वैष्णवं दूरतोऽपि तम् । ब्राह्मणं गरुडः प्राह नारदश्च मुनीश्वरः

मग दूरूनही ते महान वैष्णव तेज पाहून गरुडाने त्या ब्राह्मणास म्हटले; आणि मुनीश्वर नारदानेही म्हटले।

Verse 35

अत्रैव त्वं द्विजश्रेष्ठ तिष्ठ दूरेऽपि तेजसः । वैष्णवस्य सुतायुक्तः कल्पांताग्निसमम् व

हे द्विजश्रेष्ठ! तू इथेच थांब; त्या तेजापासून दूर राहा. हे वैष्णव तेज सामर्थ्यासह कल्पांताग्नीप्रमाणे आहे.

Verse 36

नो चेत्संपत्स्यसे भस्म पतंग इव पावकम् । समासाद्य निशायोगे मूढं भावं समाश्रितः

नाहीतर तू भस्म होशील—जसा पतंग अग्नीत झेपावतो. अयोग्य वेळी जवळ जाऊन, मोहग्रस्त भाव धरून.

Verse 37

आवाभ्यां तत्प्रसादेन सोढमेतत्सुदुःसहम् । न करोति शरीरार्ति तथान्यदपि कुत्सितम्

त्यांच्या कृपेने आम्हा दोघांनी हे अत्यंत दु:सह (तेज) सहन केले. ते आम्हाला देहपीडा करत नाही, ना अन्य कोणतेही अपायकारक दुःख.

Verse 38

एवं तं ब्राह्मणं तत्र मुक्त्वा दूरे सुतान्वितम् । गतौ तौ तत्र संसुप्तस्तोये यत्र जनार्दनः

अशा रीतीने त्या ब्राह्मणाला पुत्रासह तिथे दूर ठेवून, ते दोघे गेले जिथे जलावर जनार्दन निद्रिस्त शयन करीत होते.

Verse 39

दिव्यस्तुतिपरौ मूर्ध्नि धृतहस्तांजलीपुटौ । पुलकांकितसर्वांगावानन्दाश्रुप्लुताननौ

ते दोघे दिव्य स्तुतीत तल्लीन होते; मस्तकावर अंजलीबद्ध हात धरलेले. सर्वांगावर रोमांच, आणि मुख आनंदाश्रूंनी ओले झालेले.

Verse 40

त्रिःपरिकम्य तं देवमष्टांगं प्रणतौ हरिम् । दृष्टवन्तौ च पादांते संनिविष्टां समुद्रजाम्

त्या देव हरिची तीनदा प्रदक्षिणा करून व अष्टांग नमस्कार करून, त्या दोघांनी त्याच्या चरणांजवळ समुद्रकन्या श्रीलक्ष्मी बसलेली पाहिली।

Verse 41

पादसंवाहनासक्तां विष्णु वक्त्राहितेक्षणाम् । अथापरां वयोवृद्धां श्वेतवस्त्रावगुंठिताम्

त्याने एकीला विष्णूचे चरणसंवाहन करताना, तिची दृष्टी विष्णूच्या मुखावर स्थिर असलेली पाहिली; आणि मग दुसरीला—वयोवृद्ध, पूज्य, श्वेत वस्त्रांनी आच्छादित—पाहिले।

Verse 42

सन्निविष्टां तदभ्याशे सम्यग्ध्यानपरायणाम् । द्वादशार्कप्रभायुक्तां कृशांगीं पुलकान्विताम्

तो तिच्या जवळ बसलेली, सम्यक ध्यानात परायण, बारा सूर्यांसारख्या प्रभेने युक्त, कृशांगी व भक्तिरोमांचयुक्त अशी तिला त्याने पाहिले।

Verse 43

अथ तौ विष्णुना हर्षादुभावपि प्रहर्षितौ । संभाषितौ च संपृष्टौ यदर्थं च समागतौ

मग विष्णू आनंदित होऊन त्या दोघांनाही प्रहर्षित केले; त्यांच्याशी बोलून विचारले—तुम्ही दोघे कोणत्या कारणासाठी आला आहात?

Verse 44

श्रीनारद उवाच । अहं हि सुरकार्येण संप्राप्योऽत्र तवांतिकम् । गरुडो वै ब्राह्मणाय यन्मां पृच्छसि केशव

श्री नारद म्हणाले—हे केशवा! देवकार्यामुळे मी येथे तुझ्या सान्निध्यात आलो आहे; आणि गरुडही एका ब्राह्मणाच्या हितार्थ आला आहे—हेच तू मला विचारत आहेस।

Verse 45

श्रीभगवानुवाच । कच्चित्क्षेमं मुनिश्रेष्ठ सर्वेषां त्रिदिवौकसाम् । कच्चिन्नेंद्रस्य संजातं भयं दानवसंभवम्

श्रीभगवान म्हणाले—हे मुनिश्रेष्ठ, त्रिदिवात वसणाऱ्या सर्व देवांचे कुशल आहे ना? दानवांपासून उद्भवलेले भय इंद्राला उत्पन्न झाले आहे काय?

Verse 46

यज्ञभागं लभंते स्म कच्चिद्देवाः सवासवाः । कच्चिन्न दानवः कश्चिदुत्कटोऽभूद्धरातले

वासव (इंद्र) सहित देवगणांना यज्ञातील यथोचित भाग अजूनही मिळतो ना? आणि धरातळी कोणताही उग्र दानव उत्पन्न झाला नाही ना?

Verse 47

श्रीनारद उवाच । सांप्रतं धरणी प्राप्ता चतुर्वक्त्रस्य संनिधौ । रोरूयमाणा भारार्ता दानवैः पीडिता भृशम् । प्रोवाच पद्मजं तत्र दुःखेन महताऽन्विता

श्री नारद म्हणाले—आत्ताच धरणी चतुर्मुख ब्रह्म्याच्या सान्निध्यात आली. ती रडत, भाराने व्याकुळ आणि दानवांनी अत्यंत पीडित होऊन, मोठ्या दुःखाने ग्रस्त होऊन तेथे पद्मजाला म्हणाली।

Verse 48

धरण्युवाच । कालनेमिर्हतो योऽसौ विष्णुनाप्रभविष्णुना । उग्रसेनसुतः कंसः संभूतः स महासुरः

धरणी म्हणाली—जो कालनेमि त्या अप्रतिहत पराक्रमी विष्णूने मारला होता, तोच उग्रसेनाचा पुत्र कंस म्हणून जन्मला आहे; तो महासुर आहे।

Verse 49

अरिष्टो धेनुकः केशी प्रलम्बोनाम चापरः । तथान्या तु महारौद्रा पूतना नाम राक्षसी

अरिष्ट, धेनुक, केशी आणि प्रलंब नावाचा दुसरा; तसेच आणखी एक अत्यंत भयंकर—पूतना नावाची राक्षसी।

Verse 50

इतश्चेतश्च धावद्भिर्दानवैरेभिरेव च । वृथा मे जायते पीडा तथान्यैरपि दारुणैः

इकडे-तिकडे धावणाऱ्या दानवांमुळे आणि इतरही क्रूर जनांमुळे मला अखंड व्यर्थच पीडा होत राहते।

Verse 51

ऊर्ध्वबाहुस्तथा जातो मर्त्यलोके जनोऽधुना । बहुत्वान्न प्रमाति स्म कथंचिद्धि ममोपरि

आता मर्त्यलोकी उंचावलेले हात असलेले लोक खरोखर जन्मले आहेत; पण त्यांची संख्या फार असल्याने ते माझ्याकडे कधीच लक्ष देत नाहीत।

Verse 52

भारावतरणं देव न करिष्यसि चाशु चेत् । रसातलं प्रयास्यामि तदाऽहं नात्र संशयः

हे देवा! तू जर लवकर हा भार उतरवला नाहीस, तर मी निःसंशय रसातळाला जाईन।

Verse 53

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मणा लोककर्तृणा । संमंत्र्य विबुधैः सार्धं प्रेषितोऽहं तवांतिकम्

तिचे ते वचन ऐकून लोककर्ता ब्रह्मदेवांनी देवांसह विचारविनिमय करून मला तुझ्या सान्निध्यात पाठविले।

Verse 54

प्रोक्तव्यो भगवान्वाक्यं त्वया देवो जनार्दनः । यथाऽवतीर्य भूपृष्ठे भारमस्याः प्रणाशयेत्

तुला भगवान् जनार्दनांना हे वचन सांगायचे आहे की त्यांनी पृथ्वीपृष्ठावर अवतार घेऊन हिचा भार नष्ट करावा।

Verse 55

तस्माद्भूभितले देव कृत्वा जन्म स्वयं विभो । भारं नाशय मेदिन्या एतदर्थ मिहागतः

म्हणून हे देव, हे सर्वसमर्थ विभो! तू स्वेच्छेने पृथ्वीवर जन्म घे आणि देवी पृथ्वीचा भार दूर कर; याच हेतूने मी येथे आलो आहे.

Verse 56

श्रीभगवानुवाच । एवं मुने करिष्यामि संमंत्र्य ब्रह्मणा सह । भारावतरणं भूमेः साकं देवैः सवासवैः

श्रीभगवान म्हणाले: हे मुने, तसेच करीन. ब्रह्म्यासह सल्लामसलत करून, इंद्रादि देवांसह, भूमीचा भार उतरवीन (निवारण करीन).

Verse 57

एवमुक्त्वाऽथ तं विष्णुर्नारदं मुनिपुंगवम् । ततश्च गरुडं प्राह त्वं किमर्थमिहागतः

असे बोलून विष्णूंनी मुनिश्रेष्ठ नारदास संबोधिले; नंतर गरुडास म्हणाले: ‘तू कोणत्या हेतूने येथे आला आहेस?’