Adhyaya 165
या अध्यायात सूत सांगतात की सरस्वतीच्या पुण्य तटाला काही काळ बाहेरील समूह व नगरवासी यांच्यात विशेष सामाजिक महत्त्व प्राप्त झाले होते. परंतु नंतर विश्वामित्रांच्या शापाने सरस्वती रक्तवाहिनी होते; तिच्या काठी राक्षस, भूत, प्रेत, पिशाच इत्यादी सीमांत सत्तांचा वावर वाढतो. त्यामुळे मानवसमुदाय भयभीत होऊन तो प्रदेश सोडून अधिक सुरक्षित पवित्र भूभागाकडे, विशेषतः मार्कंडेयांच्या आश्रमाजवळील नर्मदा-तटाकडे, स्थलांतर करतो. ऋषी शापाचे कारण विचारतात; सूत हे विश्वामित्र–वसिष्ठ वैर आणि क्षत्रियातून ब्राह्मणत्व प्राप्त करण्याच्या आकांक्षेच्या व्यापक कथानकात बसवतात। पुढे उत्पत्ती-कथेत भृगुवंशी ऋषी ऋचीक कौशिकी नदीजवळील भोजकट येथे येतात. गाधीची कन्या (गौरीपूजेशी संबंधित) पाहून ते ब्राह्म-विवाहाने तिची मागणी करतात. गाधी कन्याशुल्क म्हणून प्रत्येकी एक काळा कान असलेले सातशे वेगवान घोडे मागतात. ऋचीक कान्यकुब्जास जाऊन गंगेच्या तटी ‘अश्वो वोढा’ मंत्राचा छंद-ऋषि-देवता-विनियोगासह जप करतात; तेव्हा नदीतून अपेक्षित घोडे प्रकट होतात. यामुळे अश्वतीर्थाची कीर्ती पसरते; तेथे स्नान केल्यास अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते असे सांगितले असून, यज्ञप्रतिष्ठा तीर्थसेवेने सर्वांना सुलभ होते।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । ततःप्रभृतिपुण्ये च सरस्वत्यास्तटेशुभे । बाह्यानां नागराणां च स्थानं जातं महत्तरम्
सूत म्हणाले—त्यानंतर पुण्यदायी व शुभ सरस्वतीच्या तीरावर बाह्य नागरांचे वस्तीस्थान अतिशय मोठे व प्रसिद्ध झाले।
Verse 2
पुत्रपौत्रप्रवृद्धानां दौहित्राणां द्विजोत्तमाः । चमत्कारपुरस्याग्रे यज्ज्ञातं विद्यया धनैः
हे द्विजोत्तमांनो, पुत्र-पौत्र व दौहित्र वाढू लागल्यावर, चमत्कारपुराच्या अग्रभागी विद्या व धनाने जे प्राप्त झाले होते ते सर्वत्र प्रसिद्ध झाले।
Verse 3
कस्यचित्त्वथ कालस्य विश्वामित्रेण धीमता । शप्ता सरस्वती कोपात्कृता रुधिरवाहिनी
नंतर एका वेळी धीमान विश्वामित्राने क्रोधाने सरस्वतीला शाप दिला आणि ती रुधिरवाहिनी झाली।
Verse 4
ततः संसेव्यते हृष्टै राक्षसैः सा दिवानिशम् । गीतनृत्यपरैश्चान्यैर्भूतैः प्रेतैः पिशाचकैः
त्यानंतर तो प्रदेश दिवसरात्र हर्षित राक्षसांनी सेविला जाऊ लागला; तसेच गीत-नृत्यात रत इतर भूत, प्रेत व पिशाचही तेथे संचार करू लागले।
Verse 5
ततस्ते नागरा बाह्यास्तां त्यक्त्वा दूरतः स्थिताः । कांदिशीकास्ततो याता भक्ष्यमाणास्तु राक्षसैः । नर्मदायास्तटे पुण्ये मार्कण्डाश्रमसंनिधौ
तेव्हा बाह्य नागरांनी तो प्रदेश त्यागून दूर राहणे पत्करले. नंतर राक्षसांच्या भक्षणास पडत पडत ते कांदिशीकाकडे गेले, आणि अखेरीस नर्मदेच्या पुण्य तटी, मार्कण्डेय-आश्रमाच्या सान्निध्यात पोहोचले।
Verse 6
ऋषय ऊचुः । कस्मात्सरस्वती शप्ता विश्वामित्रेण धीमता । महानद्या कोऽपराधस्तया तस्य विनिर्मितः
ऋषी म्हणाले—धीमान विश्वामित्रांनी सरस्वतीला शाप का दिला? त्या महानदीने त्यांच्याविरुद्ध कोणता अपराध केला होता?
Verse 7
सूत उवाच । आसीत्पुरा महद्वैरं विश्वामित्रवसिष्ठयोः । ब्राह्मण्यस्य कृते विप्राः प्राणान्तकरणं महत् । स सर्वैर्ब्राह्मणैः प्रोक्तो विश्वामित्रो महामुनिः
सूत म्हणाले—पूर्वी विश्वामित्र व वसिष्ठ यांच्यात महान वैर उत्पन्न झाले. ब्राह्मण्य प्राप्तीसाठी, हे विप्रहो, त्यांनी प्राणांतिक कठोर तप केले; आणि विश्वामित्र महामुनी म्हणून सर्व ब्राह्मणांनी त्यांना मान्यता दिली।
Verse 8
क्षत्रियोऽपि पुरस्कृत्य देवदेवं पितामहम् । न चैकेन वसिष्ठेन तेनैतद्वैरमाहितम्
क्षत्रिय असूनही त्यांनी देवदेव पितामह ब्रह्मदेवांना अग्रस्थानी ठेवले; आणि हे वैर केवळ वसिष्ठामुळेच निर्माण झाले असे नव्हते।
Verse 9
ऋषय ऊचुः । क्षत्रियोऽपि कथं विप्रो विश्वा मित्रो महामते । वसिष्ठेन कथं नोक्तो यः प्रोक्तो ब्रह्मणा स्वयम्
ऋषी म्हणाले—हे महामते! क्षत्रिय असूनही विश्वामित्र ब्राह्मण कसा झाला? आणि ज्याला स्वयं ब्रह्मदेवांनी ब्राह्मण म्हणून घोषित केले, त्याला वसिष्ठांनी का मान्यता दिली नाही?
Verse 10
एतन्नः सर्वमाचक्ष्व परं कौतूहलं स्थितम्
हे सर्व आम्हाला सविस्तर सांगावे; आमच्या मनात मोठे कुतूहल उत्पन्न झाले आहे.
Verse 11
सूत उवाच । आसीत्पुरा ऋचीकाख्यो भृगुपुत्रो महामुनिः । व्रताध्ययनसंपन्नः सुतपस्वी महायशाः
सूत म्हणाला—पूर्वी भृगुपुत्र ऋचीक नावाचे महामुनी होते; व्रत व अध्ययनाने संपन्न, महान तपस्वी आणि कीर्तिमान.
Verse 12
तीर्थयात्राप्रसंगेन स कदाचिन्मुनीश्वरः । स्थानं भोजकटं नाम प्राप्तो गाधिमहीपतेः । यत्र सा कौशिकीनाम नदी त्रैलोक्यविश्रुता
तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने एकदा ते मुनिश्रेष्ठ गाधि राजाच्या भोजकट नावाच्या स्थानी पोहोचले; जिथे त्रैलोक्यात प्रसिद्ध कौशिकी नदी वाहते.
Verse 13
तस्यां स्नात्वा द्विजश्रेष्ठो यावत्तिष्ठति तीरगः । समाधिस्थो जपं कुर्वन्संतर्प्य पितृदेवताः
त्या नदीत स्नान करून द्विजश्रेष्ठ त्या तीर्थावर थांबला; समाधिस्थ होऊन जप करीत त्याने पितरांना व देवांना तृप्त केले.
Verse 14
तावत्तत्र समायाता राजकन्या सुशोभना । सर्वलक्षणसम्पूर्णा सर्वैरेव गुणैर्युता
तेवढ्यातच तेथे एक अतिशय शोभिवंत राजकन्या आली—सर्व शुभलक्षणांनी परिपूर्ण व सर्व गुणांनी युक्त।
Verse 15
स तां संवीक्षते यावत्सर्वावयवशोभनाम् । तावत्कामशरैर्व्याप्तः कर्तव्यं नाभ्यविंदत
तो तिच्या सर्वांगाच्या शोभेकडे पाहत असतानाच तो कामदेवाच्या बाणांनी व्याप्त झाला आणि काय कर्तव्य ते ठरवू शकला नाही.
Verse 16
ततः पप्रच्छ लोकान्स लब्ध्वा कृच्छ्रेण चेतनाम् । कस्येयं कन्यका साध्वी किमर्थमिह चागता
मग तो कष्टाने शुद्धीवर येऊन त्याने लोकांना विचारले—“ही साध्वी कन्या कोणाची आहे, आणि कोणत्या हेतूने इथे आली आहे?”
Verse 17
क्व यास्यति वरारोहा सर्वं मे कथ्यतां जनाः
“ही वरारोहा कुठे जात आहे? हे जनहो, मला सर्व काही सांगा.”
Verse 18
जना ऊचुः । एषा गाधिसुतानाम ख्याता त्रैलोक्यसुन्दरी । अन्तःपुरात्समायाता गौरीपूजनलालसा
लोक म्हणाले—“ही गाधीची कन्या म्हणून प्रसिद्ध, त्रैलोक्यसुंदरी आहे. ही अंतःपुरातून आली असून गौरीपूजनाची लालसा बाळगते.”
Verse 19
वांछमाना सुभर्त्तारं सर्वैः समुदितंगुणैः । प्रासादोऽयं स्थितो योऽत्र नदीतीरे बृहत्तरः
सर्व उत्तम गुणांनी युक्त असा सुयोग्य पती इच्छित ती येथे येते; आणि येथे नदीकाठी हा विशाल प्रासाद उभा आहे.
Verse 20
उमा संतिष्ठते चात्र सर्वैः संपूजिता सुरैः । एतां च स्नापयित्वेयं पूजयित्वा यथा क्रमम्
येथे उमा विराजमान आहेत; सर्व देवांनी त्यांची विधिपूर्वक पूजा केली आहे. त्यांच्या प्रतिमेला स्नान घालून, मग यथाक्रम विधीनुसार पूजन करावे.
Verse 21
नैवेद्यं विविधं दत्त्वा करिष्यति ततः परम् । वीणाविनोदमात्रं च श्रुतिमार्गसुखावहम्
विविध नैवेद्य अर्पण केल्यावर, त्यानंतर ती वीणेचा मधुर विनोद करील—जो श्रुतीमार्गाचा सुखरस देणारा आहे.
Verse 22
ततो यास्यति हर्म्यं स्वं मन्दीभूते च भास्करे । ऋचीकस्तु तदाकर्ण्य लोकानां वचनं च यत्
मग सूर्य मावळतीकडे मंद झाला की ती आपल्या हर्म्यात जाईल; पण ऋचीकाने लोकांचे जे बोलणे ऐकले, त्याचा विचार केला.
Verse 23
ययौ गाधिगृहं शीघ्रं कामबाणप्रपीडितः । तं दृष्ट्वा सहसा प्राप्तमृचीकं भृगु सत्तमम् । संमुखः प्रययौ तूर्णं गाधिः पार्थिवसत्तमः
कामबाणांनी व्याकुळ होऊन तो शीघ्र गाधीच्या घरी गेला. भृगुश्रेष्ठ ऋचीक अचानक आलेला पाहून, राजश्रेष्ठ गाधी समोरून धावून जाऊन त्याचे स्वागतास पुढे झाला.
Verse 24
गृह्योक्तेन विधानेन कृत्वा चैवार्हणं ततः । कृतांजलिपुटो भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह
गृह्यविधीनुसार सत्कार व अर्घ्यादी करून, मग हात जोडून भक्तिभावाने त्याने हे वचन उच्चारले।
Verse 25
निःस्पृहस्यापि ते विप्र किमागमनकारणम् । तत्सर्वं मे समाचक्ष्व येन यच्छामि तेऽखिलम्
हे विप्र! तुम्ही निःस्पृह आहात, तरी तुमच्या आगमनाचे कारण काय? ते सर्व मला सांगा, ज्यायोगे मी तुम्हाला सर्व काही देईन।
Verse 26
ऋचीक उवाच । तव कन्याऽस्ति विप्रेंद्र वरार्हा वरवर्णिनी । ब्राह्मोक्तेन विवाहेन तां मे देहि महीपते
ऋचीक म्हणाला—हे राजश्रेष्ठ! तुझी एक कन्या आहे, ती उत्तम वरास योग्य व सुंदर वर्णाची आहे. हे महीपते! शास्त्रोक्त ब्राह्मविवाहाने ती मला दे.
Verse 27
एतदर्थमहं प्राप्तो गृहे तव स्मरार्दितः । सा मया वीक्षिता राजन्गौरीपूजार्थमागता
याच हेतूने, कामाने व्याकुळ होऊन, मी तुझ्या घरी आलो आहे. हे राजन्! गौरीपूजेसाठी आलेली ती मला दिसली.
Verse 28
सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा भयसंत्रस्तो गाधिः पार्थिवसत्तमः । असवर्णं च तं मत्वा दरिद्रं वृद्धमेवच । अदाने शापभीतस्तु ततो व्याजमुवाच सः
सूत म्हणाला—हे ऐकून राजश्रेष्ठ गाधी भयाने थरथरला. त्याला असवर्ण, दरिद्री व वृद्ध असे मानूनही, न दिल्यास शाप होईल या भीतीने त्याने मग सबबीने उत्तर दिले।
Verse 29
अस्माकं कन्यकादाने शुल्कमस्ति द्विजोत्तम । तच्चेद्यच्छसि कन्यां तां तुभ्यं दास्याम्यसंशयम्
हे द्विजोत्तम! आमच्या कन्यादानास शुल्क आहे. ते जर तू दिलेस, तर निःसंशय मी ती कन्या तुला देईन.
Verse 30
ऋचीक उवाच । ब्रूहि पार्थिवशार्दूल कन्याशुल्कं मम द्रुतम् । येन यच्छामि ते सर्वं यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्
ऋचीक म्हणाला—हे राजशार्दूल! कन्याशुल्क मला लवकर सांग; ज्यायोगे मी तुला सर्व काही देईन, जरी ते अत्यंत दुर्लभ असले तरी.
Verse 31
गाधिरुवाच । एकतः श्यामकर्णानामश्वानां वातरंहसाम् । शतानि सप्त विप्रेंद्र श्वेतानां चैव सर्वतः
गाधी म्हणाला—हे विप्रेंद्र! एका बाजूस श्यामकर्ण, वाऱ्यासारख्या वेगाने धावणारे सातशे घोडे हवेत; आणि उरलेल्या सर्व अंगांनी ते पूर्ण श्वेत असावेत.
Verse 32
य आनीय प्रदद्यान्मे तस्मै कन्यां ददाम्यहम्
जो ते आणून मला देईल, त्यालाच मी माझी कन्या देईन.
Verse 33
सूत उवाच । स तथेति प्रतिज्ञाय ऋचीको मुनिसत्तमः । कान्यकुब्जं समासाद्य गंगातीरे विवेश ह
सूत म्हणाला—‘तथास्तु’ असे म्हणून प्रतिज्ञा करून मुनिश्रेष्ठ ऋचीक निघाला. काण्यकुब्जास पोहोचून तो गंगातीरावर प्रविष्ट झाला.
Verse 34
अश्वो वोढेति यत्सूक्तं चतुःषष्टिसमुद्भवम् । छंदऋषिदेवतायुक्तं जपं चक्रे ततः परम्
त्यानंतर त्याने “अश्वो वोढा…” या आरंभाच्या, चौसष्टीतून उद्भवलेल्या, छंद‑ऋषि‑देवता सहित त्या सूक्ताचा विधिपूर्वक जप केला।
Verse 35
विनियोगं वाजिकृतं गाधिना यत्प्रकीर्तितम् । ततस्ते वाजिनस्तस्मान्निष्क्रांताः सलिलाद्द्विजाः
गाधीने सांगितलेल्या अश्व‑उत्पादक विनियोगाप्रमाणे विधी केल्यावर, हे द्विजा, त्या जलातून ते घोडे बाहेर आले।
Verse 36
सर्वश्वेताः सुवेगाश्च श्यामैकश्रवणास्तथा । शतानि सप्तसंख्यानि तावत्संख्यै र्नरैयुताः
ते सर्व पांढऱ्या रंगाचे, अतिशय वेगवान आणि एका कानाने काळसर होते; संख्या सातशे होती, आणि तितकेच पुरुष त्यांच्या सोबत होते।
Verse 37
ततः प्रभृति विख्यातमश्वतीर्थं धरातले । गंगातीरे शुभे पुण्ये कान्यकुब्जसमीपगम् । यस्मिन्स्नाने कृते मर्त्यो वाजिमेधफलं लभेत्
त्या वेळेपासून पृथ्वीवर अश्वतीर्थ प्रसिद्ध झाले—गंगेच्या शुभ, पुण्य तीरावर, कान्यकुब्जाजवळ. तेथे स्नान केल्यास मनुष्याला अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते।
Verse 165
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां सहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्येऽश्वतीर्थोत्पत्तिवर्णनंनाम पंचषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणाच्या एकाशीतिसाहस्री संहितेतील षष्ठ नागरखंडात, हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्यात ‘अश्वतीर्थोत्पत्ती-वर्णन’ नावाचा एकशे पासष्टावा अध्याय समाप्त झाला।