Adhyaya 93
या अध्यायात हाटकेश्वर-क्षेत्रातील गोमुखतीर्थाचे उत्पत्ती-कारण, लपणे आणि पुन्हा प्रकट होणे अशी कथा सांगितली आहे. शुभ तिथी-योगात तहानलेली गाय गवताचा तुरा उपटते, तेव्हा तिथून जलधारा फुटते व ती वाढत जाऊन मोठा कुंड बनतो; अनेक गायी तेथे पाणी पितात. रोगग्रस्त गोपालक त्या पाण्यात उतरून स्नान करतो आणि तत्क्षणी रोगमुक्त होऊन तेजस्वी देहाचा होतो; ही वार्ता पसरून ते स्थान “गोमुख” म्हणून प्रसिद्ध होते. ऋषी कारण विचारतात तेव्हा सूत अंबरीष राजाची तपश्चर्या सांगतात. त्याचा पुत्र कुष्ठरोगी होता; तो पूर्वजन्मातील ब्राह्मणवध (ब्रह्महत्या) या कर्मफलामुळे झाला असे मानले जाते—घुसखोर समजून ब्राह्मणाचा वध झाला होता. विष्णू प्रसन्न होऊन सूक्ष्म छिद्रातून पाताळातील जाह्नवी (गंगा) जल प्रकट करतात व स्नानाचा उपदेश देतात; पुत्र बरा होतो आणि छिद्र पुन्हा लपविले जाते. पुढे गोमुख-घटनेने तेच जल भूमीवर पुन्हा उघड झाले असे सांगितले आहे. भक्तीने केलेले स्नान पापनाशक व काही व्याधिनाशक मानले आहे. हाटकेश्वर प्रदेशात श्राद्ध केल्याने पितृऋण फेडले जाते; विशेषतः रविवारी पहाटेचे स्नान विशिष्ट उपचारफल देणारे, तसेच इतर दिवशीही श्रद्धाभक्तीने केलेले स्नान फलदायी असे प्रतिपादन आहे.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । अथान्यदपि तत्रास्ति गोमुखाख्यं सुशोभनम् । यद्गोवक्त्रात्पुरा लब्धं सर्वपातकनाशनम्
सूत म्हणाले—तेथे आणखी एक अतिशय शोभिवंत तीर्थ आहे, ज्याचे नाव ‘गोमुख’ आहे। जे प्राचीनकाळी गायीच्या मुखातून प्रकट झाले आणि सर्व पातकांचा नाश करणारे आहे।
Verse 2
पुरासीदत्र गोपालः कश्चित्कुष्ठसमावृतः । चमत्कारपुरं विप्र अतीव क्षामतां गतः
पूर्वी तेथे एक गोपाल होता, जो कुष्ठरोगाने ग्रस्त होता. हे विप्र! ‘चमत्कारपुर’ नावाच्या नगरात तो अत्यंत कृश व अशक्त झाला होता।
Verse 3
कस्यचित्त्वथ कालस्य तेन मार्गेण गोकुलम् । मध्याह्नसमये प्राप्तं चंद्रे चित्रासमन्वितः
नंतर काही काळाने त्याच मार्गाने जाताना, मध्यान्हसमयी गोकुळास पोहोचला; त्या वेळी चंद्रमा चित्रा नक्षत्रयुक्त होता।
Verse 4
एकादश्यां तृषार्त्तं च भास्करे वृषसंस्थिते । एकयापि ततो धेन्वा तृणस्तम्बमतीव हि । नीलमालोकितं तत्र दूरादेत्य प्रहर्षिता
एकादशीच्या दिवशी, सूर्य वृष राशीत असताना, तहानेने व्याकुळ झालेल्या एका गायीने दूरवरून तेथे निळसर भासणारा गवताचा तुरा पाहिला. त्या ठिकाणी जवळ येताच ती अत्यंत आनंदित झाली।
Verse 5
दन्तैर्द्रुतं समुत्पाट्य यावदाकर्षति द्विजाः । तावत्तज्जडमार्गेण तोयधारा विनिर्गता
हे द्विजांनो! तिने दातांनी ते झटपट उपटून ओढताच, त्या कठीण झालेल्या मार्गाने तत्क्षणी जलधारा बाहेर आली।
Verse 6
अथास्वाद्य तृणं तस्मात्तृषार्ता च शनैःशनैः । पपौ तोयं सुविश्रब्धा सुस्वादु क्षीरसंनिभम्
मग त्या तृणाचा आस्वाद घेऊन, तृषार्त ती गाय हळूहळू निर्धास्तपणे ते पाणी पिऊ लागली—गोड चवीचे, दुधासारखे।
Verse 7
तस्या वेगेन तत्तोयं पिबन्त्यास्तत्रभूतले । गर्ता जाता सुविस्तीर्णा सलिलेन समावृता
ती वेगाने व आतुरतेने पाणी पिताच, त्या भूमीवर एक फार विस्तीर्ण गर्त तयार झाला आणि तो पाण्याने भरून आच्छादित झाला।
Verse 8
ततोऽन्याः शतशो गावः पपुस्तोयं मुनिर्मलम् । तृषार्त्तास्तद्द्विजश्रेष्ठाः पीयूषरससंनिभम्
मग इतर शेकडो गायी तृषार्त होऊन, हे द्विजश्रेष्ठांनो, ते मुनिनिर्मळ, निष्कलंक पाणी अमृतरसासारखे पिऊ लागल्या।
Verse 9
यथायथा गता गावस्तत्र तोयं पिबंति ताः । सा गर्ता वक्त्रसंस्पर्शाद्वृद्धिं याति तथा तथा
जशी जशी गायी तिथे येऊन पाणी पित गेल्या, तशी तशी त्यांच्या मुखस्पर्शाने ती गर्त वाढत गेली व अधिकाधिक विस्तीर्ण झाली।
Verse 10
ततश्च गोकुले कृत्स्ने जाते तृष्णाविवर्जिते । गोपालोऽपि तृषार्तस्तु तस्मिंस्तोये विवेश च
तेव्हा संपूर्ण गोकुळ तृष्णामुक्त झाले; तरीही तृषार्त गोपाळही त्या जलात उतरला।
Verse 11
अंगं प्रक्षाल्य पीत्वापो यावन्निष्क्रामति द्रुतम् । तावत्पश्यति गात्रं स्वं द्वादशार्कसमप्रभम्
त्याने देह प्रक्षाळून ते जल प्राशन केले; जोवर ते त्वरेने बाहेर गेले नाही, तोवर त्याने आपले अंग द्वादश सूर्यांसारख्या तेजाने उजळलेले पाहिले।
Verse 12
ततो विस्मयमापन्नो गत्वा स्वीयं निकेतनम् । वृतांतं कथयामास लोकानां पुरतोऽखिलम्
मग तो विस्मयाने भरून आपल्या निवासस्थानी गेला आणि लोकांसमोर सर्व वृत्तांत सांगू लागला।
Verse 13
तृणस्तम्बं यथा धेन्वा तत्रोत्पाट्य प्रशक्तितः । यथा विनिर्गतं तोयं यथा तेनावगाहितम्
त्याने सांगितले—तेथे धेनूने जशी जोराने तृणस्तंब उपटला, तशीच पाणी कसे उसळून बाहेर आले, कसे प्रकट झाले आणि त्याने त्यात कसे स्नान केले।
Verse 15
भवंति च विनिर्मुक्ता रोगैः पापैश्च तत्क्षणात् । अपापाश्च पुनर्यांति तत्क्षणात्त्रिदिवालयम्
ते तत्क्षणी रोग व पापांपासून मुक्त होतात; निष्पाप होऊन त्याच क्षणी त्रिदिवांच्या धामास प्रस्थान करतात।
Verse 16
ततःप्रभृति तत्ख्यातं तीर्थं गोमुखसंज्ञितम् । गोमुखाद्भूतले जातं यतश्चैवं द्विजोत्तमाः
तेव्हापासून ते तीर्थ ‘गोमुख’ या नावाने प्रसिद्ध झाले; कारण गोमुखातून ते भूमीवर प्रकट झाले—हे द्विजोत्तमांनो।
Verse 17
अथ भीतः सहस्राक्षस्तद्दृष्ट्वा स्वर्गदायकम् । अक्लेशेन मनुष्याणां पूरयामास पांसुभिः
मग सहस्राक्ष (इंद्र) ते स्वर्गदायक पाहून भयभीत झाला; मनुष्यांना ते अक्लेशाने मिळू नये म्हणून त्याने ते वाळूने भरून टाकले।
Verse 18
ऋषय ऊचुः । किं तत्कारणमादिष्टं येन तत्तादृशं जलम् । तस्मात्स्थानाद्विनिष्क्रांतं सूतपुत्र वदस्व नः
ऋषी म्हणाले—कोणते आदेशित कारण असे की ज्यामुळे असे जल त्या स्थानातून बाहेर आले? हे सूतपुत्रा, आम्हाला सांग.
Verse 19
सूत उवाच । अत्र पूर्वं तपस्तप्तमम्बरीषेण भूभुजा । पुत्र शोकाभिभूतेन तोषितो गरुडध्वजः
सूत म्हणाला—येथे पूर्वी पुत्रशोकाने व्याकुळ राजा अंबरीषाने तप केले; आणि गरुडध्वज (विष्णू) प्रसन्न झाला।
Verse 20
तस्य पुत्रः सुविख्यातः सुवर्चा इति विश्रुतः । एको बभूव वृद्धत्वे कथंचिद्द्विजसत्तमाः
त्याचा पुत्र ‘सुवर्चा’ या नावाने अतिशय प्रसिद्ध होता; आणि राजा वृद्ध असतानाही तो कशातरी प्रकारे एकमेव पुत्र झाला—हे द्विजसत्तमांनो।
Verse 21
पूर्वकर्मविपाकेन स बालोऽपि च तत्सुतः । कुष्ठव्याधिसमाक्रांतः पितृमातृसुदुःखदः
पूर्वकर्मांच्या विपाकामुळे तो पुत्र, बालक असूनही, कुष्ठरोगाने ग्रस्त झाला आणि आई-वडिलांना अतिशय दुःख देणारा ठरला।
Verse 22
अथ तत्कामिकं क्षेत्रं स गत्वा पृथिवीपतिः । चकार रोगनाशाय स्वपुत्रार्थं महत्तपः
मग पृथ्वीपति राजा त्या काम्य क्षेत्रात गेला आणि आपल्या पुत्रासाठी रोगनाश व्हावा म्हणून महान तप करू लागला।
Verse 23
ततस्तुष्टिं गतस्तस्य स्वयमेव जनार्दनः । प्रदाय दर्शनं वाक्यं ततः प्रोवाच सादरम्
त्यानंतर त्याच्यावर प्रसन्न होऊन स्वयं जनार्दनाने दर्शन दिले; आणि मग आदरपूर्वक हे वचन उच्चारले।
Verse 24
परितुष्टोऽस्मि ते वत्स तस्माच्चित्तेऽभिवांछितम् । प्रार्थयस्व प्रयच्छामि वरं पुत्र न संशयः
‘वत्सा, मी तुझ्यावर पूर्ण प्रसन्न आहे; म्हणून तुझ्या चित्तात जे अभिष्ट आहे ते माग. पुत्रा, मी वर देईन—यात संशय नाही.’
Verse 25
राजोवाच । ममायं संमतः पुत्रो ग्रस्तः कुष्ठेन केशव । बालोऽपि तत्कुरुष्वास्य कुष्ठव्याधिपरिक्षयम्
राजा म्हणाला: ‘हे केशवा, माझा हा प्रिय पुत्र कुष्ठाने ग्रस्त आहे. तो बालक असला तरी कृपा करून याच्या कुष्ठव्याधीचा पूर्ण नाश कर.’
Verse 26
श्रीभगवानुवाच । एष आसीत्पुरा राजा मेघवाहनसंज्ञितः । ब्रह्मण्यश्च कृतज्ञश्च सर्वशास्त्रार्थपारगः
श्रीभगवान म्हणाले—पूर्वी हा मेघवाहन नावाचा राजा होता; ब्राह्मणनिष्ठ, कृतज्ञ आणि सर्व शास्त्रार्थांत पारंगत होता.
Verse 27
कस्यचित्त्वथ कालस्य ब्राह्मणोऽनेन घातितः । अंतःपुरे निशाकाले प्रविष्टो जारकर्मकृत
परंतु एका वेळी याने एका ब्राह्मणाचा वध केला—तो रात्री अंतःपुरात शिरून जारकर्म करीत होता.
Verse 28
अथ पश्यति यावत्स प्रभातेऽभ्युदिते रवौ । यज्ञोपवीतसंयुक्तस्तावत्स द्विजरूपधृक्
मग पहाटे सूर्य उगवल्यावर त्याने पाहिले—तो यज्ञोपवीतधारी, द्विजरूप धारण केलेला होता.
Verse 29
अथ तं ब्राह्मणं मत्वा घृणाविष्टः सुदुःखितः । गत्वा काशीपुरीं पश्चात्तपश्चक्रे समाहितः
त्याला ब्राह्मण समजताच तो पश्चात्तापाने व तीव्र दुःखाने व्याकुळ झाला. नंतर तो काशीपुरीस जाऊन एकाग्र मनाने तप करू लागला.
Verse 30
राज्ये पुत्रं समाधाय वैराग्यं परमं गतः । नियतो नियताहारो भिक्षान्नकृतभोजनः
राज्यात पुत्राला गादीवर बसवून तो परम वैराग्याला पोहोचला. संयमी व मिताहारी होऊन भिक्षेने मिळालेल्या अन्नावरच उपजीविका केली.
Verse 31
ततः कालेन संप्राप्तो यमस्य सदनं प्रति । विपाप्मापि च चिह्नेन युक्तोऽयं पृथिवीपतिः
नंतर काळाच्या ओघात तो राजा यमाच्या सदनास पोहोचला; पापमुक्त झाला तरी त्या कर्माचे एक चिन्ह त्याच्यावर राहिले.
Verse 32
ब्रह्मघातोद्भवेनैव बालभावेऽपि संस्थिते । येऽत्र कुष्ठसमायुक्ता दृश्यंते मानवा भुवि । तैर्नूनं ब्राह्मणाघातो विहितश्चान्यजन्मनि
जे येथे पृथ्वीवर बालपणीही कुष्ठरोगाने ग्रस्त दिसतात, ते केवळ ब्रह्महत्येच्या फळामुळेच; निश्चयच त्यांनी पूर्वजन्मी ब्राह्मणवध केला होता.
Verse 33
हाटकेश्वरजे क्षेत्रे यो गत्वा श्राद्धमाचरेत् । पितॄणां चैव सर्वेषामनृणः स प्रजायते
जो हाटकेश्वराच्या पवित्र क्षेत्रात जाऊन श्राद्ध करतो, तो सर्व पितरांप्रती ऋणमुक्त होतो.
Verse 34
न ब्राह्मणवधाद्बाह्यं कुष्ठव्याधिः प्रजायते । एतत्सत्यं विजानीहि वदतो मम भूपते
ब्राह्मणवधाव्यतिरिक्त कुष्ठरोग दुसऱ्या कोणत्याही कारणाने होत नाही; हे राजन्, माझ्या वचनास सत्य समज.
Verse 35
अंबरीष उवाच । एतदर्थं सुराधीश मया त्वं पूजितः प्रभो । प्रसन्ने त्वयि देवेश नासाध्यं विद्यते भुवि
अंबरीष म्हणाला—हे सुराधीश, प्रभो! याच हेतूने मी तुझी पूजा केली. हे देवेश, तू प्रसन्न झालास की पृथ्वीवर काहीही असाध्य नाही.
Verse 36
एवमुक्तस्ततस्तेन भगवान्मधुसूदनः । पातालजाह्नवीतोयं स सस्मार समाधिना
त्याने असे सांगितल्यावर भगवान मधुसूदन समाधीत प्रविष्ट होऊन पाताळातील जाह्नवी (गंगा) जलाचे स्मरण करू लागले.
Verse 37
सा ध्याता सहसा तेन विष्णुना प्रभविष्णुना । कृत्वा तु विवरं सूक्ष्मं विनिष्क्रांताऽथ तत्क्षणात्
प्रभविष्णु त्या विष्णूने ध्यान केल्यावर ती (जाह्नवीधारा) त्वरित सूक्ष्म विवर करून त्याक्षणीच प्रकट झाली.
Verse 38
ततः प्रोवाच वचनमंबरीषं चतुर्भुजः । निमज्जतु सुतस्तेऽत्र सुपुण्ये जाह्नवीजले
मग चतुर्भुज प्रभूंनी अंबरीषाला म्हटले— “तुझा पुत्र येथे या परम पुण्यदायी जाह्नवी जलात निमज्जन करो.”
Verse 39
येन कुष्ठविनिर्मुक्तस्तत्क्षणादेव जायते । तथा ब्रह्मवधोद्भूतैः पातकैरुपपातकैः
ज्यामुळे मनुष्य त्या क्षणीच कुष्ठरोगातून मुक्त होतो; तसेच ब्रह्महत्येतून उद्भवलेल्या पापांपासून व उपपापांपासूनही मुक्त होतो.
Verse 40
एतस्मिन्नेव काले तु समानीय सुतं नृपः । स्नापयामास तत्तोयैः प्रत्यक्षं शार्ङ्गधन्वनः
त्याच वेळी राजाने पुत्राला तेथे आणून, शार्ङ्गधन्वा (विष्णू) प्रत्यक्ष असताना, त्या जलांनी त्याचे स्नान घडविले.
Verse 41
ततः स बालकः सद्यः स्नातमात्रो द्विजोत्तमाः । कुष्ठव्याधिविनिर्मुक्तो जातो बालार्कसंनिभः
मग, हे द्विजोत्तमांनो! तो बालक स्नान होताच तत्क्षणी कुष्ठरोगातून मुक्त झाला आणि प्रभाती उगवत्या बालसूर्यासारखा तेजस्वी झाला।
Verse 42
ततः प्रणम्य तं देवं हर्षेण महताऽन्वितः । पित्रा समं जगामाथ स्वकीयं भवनं द्विजाः
नंतर त्या देवाला प्रणाम करून, महान आनंदाने भरलेला तो ब्राह्मण पित्याबरोबर आपल्या घरी गेला।
Verse 43
तस्मिन्गते महीपाले सपुत्रे तत्क्षणाद्धरिः । तद्रंध्रं पूरयामास यथा नो वेत्ति कश्चन
तो राजा पुत्रासह निघून गेल्यावर, हरिने तत्क्षणी ते छिद्र भरून टाकले, जेणेकरून कोणालाही त्याचा पत्ता लागू नये।
Verse 44
एतस्मात्कारणात्पूर्वं तत्तोयं सर्वपापहृत् । यद्गोमुखेन भूयोऽपि भूतले प्रकटीकृतम्
या कारणामुळे ते जल पूर्वापार सर्वपापहारी मानले जाते; कारण गोमुखाद्वारे ते पुन्हा पृथ्वीवर प्रकट झाले।
Verse 46
व्याधयोपि महारौद्रा दद्रुपामा समुद्भवाः । उपसर्गोद्भवाश्चैव विस्फोटकविचर्चिका
अतिभयंकर व्याधीही—उपसर्गजन्य दद्रु (दाद) व विचर्चिका (एक्झिमा), तसेच विस्फोटक (फोड-फुंसी) इत्यादी त्वचारोग—येथे सांगितले आहेत।
Verse 47
निष्कामस्तु पुनर्मर्त्यो यः स्नानं तत्र भक्तितः । कुरुते याति लोकं स देवदेवस्य चक्रिणः
जो निष्काम मनुष्य भक्तिभावाने तेथे स्नान करतो, तो देवाधिदेव चक्रधारी भगवान विष्णूचे लोक प्राप्त करतो।
Verse 48
यस्मिन्दिने समानीता सा गंगा तत्र विष्णुना । तस्मिन्दिने वृषे सूर्यः स्थितश्चित्रासु चंद्रमाः
ज्या दिवशी विष्णूंनी ती गंगा तेथे आणली, त्याच दिवशी सूर्य वृष (वृषभ) राशीत आणि चंद्र चित्रा नक्षत्रात स्थित होता।
Verse 49
अद्यापि तज्जलस्पर्शात्सुपवित्रो धरातले । यः स्नानं सूर्यवारेण कुरुतेऽर्कोदयं प्रति । तस्य नाशं द्रुतं यांति गलगंडादिका इह
आजही त्या जलाच्या स्पर्शाने पृथ्वीवर मनुष्य अत्यंत पवित्र होतो। जो रविवारी सूर्योदयाकडे मुख करून तेथे स्नान करतो, त्याचे गलगंड इत्यादी रोग इहलोकी लवकर नष्ट होतात।
Verse 50
तथान्येऽपि दिने तस्मिन्यदि तोयमवाप्य च । स्नानं करोति सद्भक्त्या तत्फलं सोऽपि चाप्नुयात्
तसेच इतर दिवशीही जर कोणी ते जल मिळवून खरी भक्तीने स्नान करील, तर तोही तेच फळ प्राप्त करतो।
Verse 93
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये गोमुखतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिनवतितमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडातील हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यात ‘गोमुखतीर्थ-माहात्म्य-वर्णन’ नामक त्र्याण्णवावा अध्याय समाप्त झाला।