Adhyaya 185

Verse 1

। अतिथिरुवाच । एतद्वः सर्वमाख्यातं यथा मे पिंगला गुरुः । संजाता कुररो जातो यथा तत्प्रवदान्यहम्

अतिथी म्हणाले—पिंगला कशी माझी गुरु झाली हे सर्व मी तुम्हाला सांगितले. आता कुरर (मासेमारी करणारा पक्षी) कसा उत्पन्न झाला आणि तो प्रसंग कसा घडला ते मी सांगतो।

Verse 2

ममासीद्द्रविणं भूरि पितृपैतामहं महत्

माझ्याकडे अपार धन होते—पिता व पितामहांकडून प्राप्त झालेले महान पैतृक वैभव।

Verse 3

येऽथ पुत्राश्च दायादा बांधवा अपि । ते मां सर्वे प्रबाधन्ते द्रव्यसस्यकृते सदा

माझे पुत्र, दायाद व इतर बांधव—हे सर्व धन-संपत्तीच्या लोभाने मला सदैव त्रास देतात।

Verse 4

यस्याहं न प्रयच्छामि स मां चैव प्रबाधते । सीदमानस्तु सुभृशं दर्शयन्प्राणसंक्षयम्

ज्याला मी देत नाही तोही मला छळतो; आणि मी फारच खचून जणू प्राणक्षयच दाखवीत बुडत चाललो आहे।

Verse 5

एक साम्ना प्रयाचंते वित्तं भेदेन चापरे । भयदानेन चान्येऽपि केचिद्दंडेन च द्विजाः

काही जण गोड बोलून धन मागतात, काही फूट पाडून; काही भीती दाखवून, तर काही—काही द्विजही—दंडाची धमकी देऊन।

Verse 6

एवं नाहं क्वचित्सौख्यं तेषां पार्श्वाल्लभामि भोः । चिन्तयानो दिवानक्तं क्लेशस्य परि संक्षयम् । उपायं न च पश्यामि येन शांतिः प्रजायते

अशा रीतीने, हे महोदय, त्यांच्या सान्निध्यात मला कुठेही सुख मिळत नाही. दिवस-रात्र मी दुःखाचा अंत कसा होईल याचाच विचार करतो; पण ज्याने शांती उत्पन्न होईल असा उपाय दिसत नाही.

Verse 7

अन्यस्मिन्दिवसे दृष्टः कृतमांसपरिग्रहः । कुररश्चंचुना व्योम्नि गच्छमानस्त्वरान्वितः

दुसऱ्या दिवशी मी पाहिले—कुरर पक्षी चोचीत मांसाचा तुकडा धरून, मोठ्या घाईने आकाशात उडत होता।

Verse 8

हन्यमानः समंताच्च मांसार्थे विविधैः खगैः । अथ तेन परिक्षिप्तं तन्मांसं पक्षिजाद्भयात्

मांसासाठी विविध पक्ष्यांनी त्याला चहुबाजूंनी हल्ला केला; तेव्हा इतर पक्ष्यांच्या भीतीने त्याने ते मांस खाली टाकले।

Verse 9

यावत्तावत्सुखी जातस्तेऽपिसर्वे समुज्झिताः । मयापि क्लिश्यमानेन तद्वच्च निजबांधवैः

जितक्याच वेळेस (मांस सोडले) तितक्याच वेळेस तो सुखी झाला आणि ते सर्व पक्षी दूर झाले; तसेच मीही माझ्याच बांधवांनी छळला जातो।

Verse 10

सामिषं कुररं दृष्ट्वा वध्यमानं निरामिषैः । आमिषस्य परित्यागात्कुररः सुखमेधते

मांस घेऊन असलेला कुरर निरामिष पक्ष्यांकडून मारला जातो असे पाहून कळते—मांसाचा त्याग केल्याने कुरर सुखाने वाढतो।

Verse 11

एवं निश्चित्य मनसा सर्वानानीय बांधवान् । पुत्रान्पौत्रांस्ततः सर्वान्पुरस्तेषां निवेदितम्

असा मनाशी निश्चय करून त्याने सर्व बांधवांना—पुत्र-पौत्रांसह—बोलावून, त्यांच्या समोर सर्व निवेदन केले।

Verse 12

त्रिःसत्यं शपथं कृत्वा नान्यदस्तीति मे गृहे । विभज्यार्थं यथान्यायं यूयं गृह्णीत बान्धवाः

तीनदा सत्याची शपथ घेऊन तो म्हणाला—“माझ्या घरी याखेरीज दुसरे काही नाही. न्यायाप्रमाणे धन विभागून घ्या, हे बंधूंनो।”

Verse 13

ततःप्रभृति तैर्मुक्तः सुखं तिष्ठाम्यहं द्विजाः । एतस्मात्कारणाज्जातो ममासौ कुररो गुरुः

त्या वेळेपासून, त्या (बंधनकारक गोष्टीं)पासून मुक्त होऊन, हे द्विजांनो, मी सुखाने राहतो. याच कारणामुळे तो कुरर पक्षी माझा गुरु झाला।

Verse 14

अर्थसंपद्विमोहाय विमोहो नरकाय च । तस्मादर्थमनर्थं तं मोक्षार्थी दूरतस्त्यजेत्

धन-संपत्ती मोह निर्माण करते आणि मोह नरकाकडे नेतो. म्हणून मोक्षार्थी त्या ‘धना’ला—जो खरेतर अनर्थ आहे—दूरूनच त्यागावा।

Verse 15

यथामिषं जले मत्स्यैर्भक्ष्यते श्वापदैर्भुवि । आकाशे पक्षिभिश्चैव तथा सर्वत्र वित्तवान्

जसे पाण्यात मासे, भूमीवर पशू आणि आकाशात पक्षी आमिष खातात—तसेच धनवान मनुष्य सर्वत्र भक्ष्य ठरतो।

Verse 16

दोषहीनोऽपि धनवान्भूपाद्यैः परिताप्यते । दरिद्रः कृतदोषोऽपि सर्वत्र निरुपद्रवः

दोष नसतानाही धनवानाला राजा इत्यादींकडून त्रास सहन करावा लागतो; पण दरिद्री मनुष्य—दोष केला तरी—सर्वत्र तुलनेने निर्विघ्न राहतो।

Verse 17

आलंबिताः परैर्यांति प्रस्खलंति पदेपदे । गद्गदानि च जल्पंते धनिनो मद्यपा इव

ते परावलंबी होऊन चालतात, पावलोपावली ठेचकाळतात; गद्गद बोलतात—धनाच्या मदाने धनीही जणू मद्यपीच।

Verse 18

भक्ते द्वेषो बहिः प्रीती रुचितं गुरुलघ्वपि । मुखे च कटुता नित्यं धनिनां ज्वरिणामिव

भक्ताविषयी अंतरी द्वेष, बाहेर प्रीतीचा देखावा; जड-हलके जे रुचेल तेच त्यांना प्रिय। मुखी नित्य कटुता—ज्वरग्रस्तांसारखी धनिकांची.

Verse 19

अर्थानामर्जने दुःखमर्जितानां च रक्षणे । नाशे दुःखं व्यये दुःखं धिगर्थो दुःखभाजनम्

धन मिळविण्यात दुःख, मिळालेल्याचे रक्षण करण्यात दुःख; नाशात दुःख, खर्चातही दुःख—धिक्कार असो धनाला, ते दुःखाचे भांडे आहे.

Verse 20

अर्थार्थी जीव लोकोऽयं स्मशानमपि सेवते । जनितारमपि त्यक्त्वा निःस्वं यांति सुता अपि

धनाच्या लोभाने हा जीवलोक स्मशानालाही धाव घेतो; आणि पुत्रसुद्धा जनकाला टाकून, तो निर्धन झाला की दूर निघून जातात.

Verse 21

सुतस्य वल्लभस्तावत्पिता पुत्रोऽपि वै पितुः । यावन्नार्थस्य संबन्धस्ताभ्यां भावी परस्परम् । संबन्धे वित्तजे जाते वैरं संजायते मिथः

पुत्राला पिता तोवरच प्रिय, आणि पित्याला पुत्रही तोवरच प्रिय—जोवर त्यांच्यात धनाचा संबंध टिकून असतो. वित्तातून संबंध झाला की परस्पर वैर उत्पन्न होते.

Verse 22

एतस्मात्कारणाद्वित्तं मया त्यक्तं तपोधनाः । तेन सौख्येन तिष्ठामि कुररस्योपदेशतः

या कारणामुळे, हे तपोधनांनो, मी धनाचा त्याग केला आहे। त्या त्यागसुखाने कुरर पक्ष्याच्या उपदेशानुसार मी आनंदाने स्थित आहे।

Verse 23

शृणुध्वं च महाभागा यथा मेऽहिर्गुरुः स्थितः

हे महाभागांनो, ऐका—माझ्यासमोर सर्प कसा गुरु-रूपाने स्थित झाला आहे.

Verse 24

यथा मया गृहं त्यक्तं दृष्ट्वा सर्पविचेष्टितम् । गृहारंभः सुदुःखाय सुखाय न कदाचन

सर्पाची चेष्टा पाहून मी घर त्यागले; कारण गृहस्थीचा आरंभ व पालन हे मोठ्या दुःखास कारणीभूत—खऱ्या सुखास कधीच नाही.

Verse 25

सर्पः परकृतं वेश्म प्रविश्य सुखमेधते । उषित्वा तत्र सौख्येन भूयोऽन्यत्तादृशं व्रजेत्

सर्प दुसऱ्याने बांधलेल्या घरात शिरून सुखाने वाढतो; तिथे आनंदाने राहून पुन्हा तसाच दुसरा ठिकाणा गाठतो.

Verse 26

मम त्वं कुरुते नैव ममेदं गृहमित्यसौ । न गृहं जायते तस्य न स्वयं हि कृतं यतः

तो कधीही ‘तू माझा’ किंवा ‘हे घर माझे’ असे मानत नाही; कारण त्याचे स्वतःचे घर होत नाही, कारण ते त्याने स्वतः बांधलेले नसते.

Verse 27

यः पुनः कुरुते हर्म्यं स्वयं क्लेशैः पृथग्विधैः । न तस्य याति तत्पश्चान्मृत्युकालेऽपि संस्थिते

जो मनुष्य नानाविध क्लेश सोसून स्वतः भव्य प्रासाद उभारतो, त्याचे ते सर्व नंतर सोबत जात नाही—मृत्यू आला तरीही।

Verse 28

गृहात्संजायते भार्या ततः पुत्रश्च कन्यका । तेषामर्थे करोति स्म कृत्याकृत्यं ततः परम्

घरातून पत्नी येते, मग पुत्र आणि कन्या; त्यांच्या खातिर माणूस पुढे कर्तव्य-अकर्तव्य दोन्ही करू लागतो.

Verse 30

पुत्रदारगृहक्षेत्रसक्ताः सीदंति जंतवः । लोभपंकार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव

पुत्र, पत्नी, घर व शेत यात आसक्त जीव बुडून जातात; लोभाच्या चिखलसमुद्रात मग्न, जणू वनातील जर्जर वृद्ध हत्ती.

Verse 31

एकः पापानि कुरुते फलं भुंक्ते महाजनः । भोक्तारो विप्रमुच्यंते कर्ता दोषेण लिप्यते

पाप एकजण करतो, पण फळ ‘महाजन’ भोगतो; भोगणारे सुटून जातात, कर्ता मात्र दोषाने लिप्त होतो.

Verse 32

एतस्मात्कारणाद्धर्म्यं मया त्यक्तं द्विजोत्तमाः । मोक्षमार्गार्गला भूतं दृष्ट्वा सर्पविचेष्टितम्

याच कारणामुळे, हे द्विजोत्तमांनो, मी ते ‘धर्म्य’ गृहस्थजीवन त्यागले; कारण सर्पासारखी चेष्टा पाहिली, जी मोक्षमार्गाला अडसर ठरली होती.

Verse 33

एकरात्रं वसेद्ग्रामे त्रिरात्रं पत्तने वसेत् । यो याति स यतिः प्रोक्तो योऽन्यो योगविडंबकः

गावात एक रात्र आणि नगरात तीन रात्र राहावे। जो निरंतर प्रवास करीत राहतो तोच यति; अन्य योगाचा ढोंगी होय।

Verse 34

विधूमे च प्रशांताग्नौ यस्तु माधुकरीं चरेत् । गृहे च विप्रमुख्यानां यतिः स नेतरः स्मृतः

ज्याची गृहाग्नी धूररहित व शांत आहे, जो ‘माधुकरी’ वृत्तीने श्रेष्ठ ब्राह्मणांच्या घरी भिक्षा मागून उपजीविका करतो—तोच यति मानला जातो, अन्य नाही.

Verse 35

दण्डी भिक्षां च वा कुर्यात्तदेव व्यसनं विना । यस्तिष्ठति न वैराग्यं याति नैव यतिर्हि सः

दंड धारण करून भिक्षा केली, आणि तेही व्यसनरहितपणे; तरी जो वैराग्यात स्थिर राहत नाही, तो यति होत नाही.

Verse 36

दिवा स्वप्नं वृथान्नं च स्त्रीकथाऽलोक्यमेव च । श्वेतवस्त्रं हिरण्यं च यतीनां पतनानि षट्

दिवसा झोप, व्यर्थ अन्नसेवन, स्त्रीविषयक कथा व स्त्रीदर्शन, श्वेत वस्त्र धारण आणि सुवर्ण ठेवणे—ही यतींच्या पतनाची सहा कारणे सांगितली आहेत.

Verse 37

समः शत्रौ च मित्रे च समलोष्टाश्मकांचनः । सुहृत्पुत्र उदासीनः स यतिर्नेतरः स्मृतः

जो शत्रू व मित्र यांच्याबाबत सम आहे, ज्याला ढेला, दगड व सोने समान आहेत, आणि जो मित्राच्या पुत्राबाबतही उदासीन राहतो—तोच यति मानला जातो, अन्य नाही.

Verse 38

समौ मानापमानौ च स्वदेशे परिकेपि वा । यो न हृष्यति न द्वेष्टि स यतिर्नेतरः स्मृतः

मान-अपमान सम मानून, स्वदेशी असो वा परदेशी, जो न हर्षित होतो न द्वेष करतो—तोच यति स्मरणीय, अन्य नाही।

Verse 39

यस्मिन्गृहे विशेषेण लभेद्भिक्षा च वाशनम् । तत्र नो याति यो भूयः स यतिर्नेतरः स्मृतः

ज्या घरात विशेष मानाने भिक्षा व निवास मिळतो, तरीही जो तिथे पुन्हा पुन्हा जात नाही—तोच यति स्मरणीय, अन्य नाही.

Verse 40

एवं ज्ञात्वा मया विप्र दृष्ट्वा सर्पविचेष्टितम् । सर्वसंगपरित्यागो मोक्षार्थं परिकल्पितः

हे विप्र! सर्पाची चेष्टा पाहून मी हे तत्त्व जाणले; म्हणून मोक्षासाठी सर्व संग-आसक्तीचा परित्याग मी स्वीकारला आहे.

Verse 41

एवं ममाहिः संजातो गुरुर्ब्राह्मणसत्तमाः । तत्प्रभावान्महत्तेजः संजातं विग्रहे मम

हे ब्राह्मणसत्तमांनो! अशा रीतीने तो सर्प माझा गुरु झाला; आणि त्याच्या प्रभावाने माझ्या देहात महान तेज प्रकट झाले.

Verse 42

यथा मे भ्रमरो जातो गुरुस्तद्वद्वदामि च । कस्मिन्वृक्षे मया दृष्टो भ्रमरः कोऽपि संगतः

जसा माझ्यासाठी भ्रमर गुरु झाला, तसेच मी सांगतो; कोणत्या वृक्षावर मी तो एखादा भ्रमर योगायोगाने पाहिला होता?

Verse 43

शाखाय तु समाश्रित्य कृतपूर्वनिबंधनम् । वसंतसमये प्राप्ते पुष्पवंतश्च ये द्रुमाः

शाखेचा आश्रय घेऊन, पूर्वी केलेले बंधन करून, वसंत ऋतू येताच सर्वत्र फुलांनी भरलेली झाडे शोभू लागली।

Verse 44

सुगन्धफलपुष्पाश्च सुगन्धदलसंयुताः । तेषामणुं समादाय श्रेष्ठश्रेष्ठतमं रसम्

सुगंधी फळे-फुले आणि सुवासिक पानांनी युक्त त्या वृक्षांतून भुंगा जरी अणुमात्र घेतो, तरीही श्रेष्ठातिश्रेष्ठ रस काढून घेतो।

Verse 45

नियोजयति शाखाग्रे तरोरस्य सदैव हि । अनिर्विण्णतया हृष्टस्तदा सम्यङ्निरीक्षितः

तो नेहमीच वृक्षाच्या शाखेच्या टोकाशी स्वतःला गुंतवून ठेवतो; न कंटाळता हर्षित राहून लक्ष्य नीट निरखत राहतो।

Verse 46

मधुजालं ततो जातं कालेन महता महत् । येनान्ये मधुना तृप्तिं प्राप्ताः शतसहस्रशः

मग दीर्घ काळाने मधाचा मोठा साठा तयार झाला; त्या मधाने शेकडो-हजारो इतर जण तृप्त झाले।

Verse 47

तच्चेष्टितं मया वीक्ष्य शास्त्राण्यन्यानि भूरिशः । ततस्तेषां समादाय सारभूतं पृथक्पृथक् । कृतानि भूरिशास्त्राणि वेदांतानि च कृत्स्नशः

ते कृत्य पाहून मी अनेक अन्य शास्त्रांचे सखोल परिशीलन केले. मग प्रत्येकातून सार वेगळे वेगळे घेऊन मी अनेक ग्रंथ आणि संपूर्ण वेदान्तही रचले।

Verse 48

उपजीवंति यान्यन्ये यथा भृङ्गास्तथा द्विजाः

जसे भुंगे अनेक फुलांमधून मधु गोळा करून उपजीविका करतात, तसेच द्विजही विविध शास्त्र-उपदेश व उपायांचा आधार घेऊन जीवननिर्वाह करतात।

Verse 49

एवं मे मधुपो जातो गुरुत्वे च द्विजोत्तमाः । तेनाहं तेजसा युक्तो नान्यदस्तीह कारणम्

अशा रीतीने, हे द्विजोत्तमा, गुरुत्वाच्या विषयात मी ‘मधुप’ (भुंगा) झालो. त्याचमुळे मी तेजाने युक्त झालो; येथे दुसरे कोणतेही कारण नाही।

Verse 50

वेदांतवादिनो येऽत्र प्रभवंति व्रतान्विताः । निर्लोभा गततृष्णाश्च ते भवंति सुतेजसः

जे येथे वेदान्ताचे उपदेशक म्हणून व्रतनिष्ठ, निर्लोभी व तृष्णातीत होऊन प्रकटतात, ते उत्तम आध्यात्मिक तेजाने संपन्न होतात।

Verse 51

एकेनापि विहीना ये प्रभवंति कुबुद्धयः । लोभमोहान्विताः पापा जायंते ते विचेतसः

परंतु जे कुबुद्धी लोक या गुणांपैकी एकही नसताना देखील प्रबळ होतात, ते लोभ-मोहाने युक्त पापी बनतात आणि योग्य विवेकशून्य होतात।

Verse 52

वेदांतानि सुभूरीणि मया दृष्ट्वा विचार्य च । समरूपाः कृता ग्रन्था मर्त्यलोकहितार्थिना

मी अनेक उत्तम वेदान्त-उपदेश पाहून व विचार करून, मर्त्यलोकाच्या हितासाठी समन्वित स्वरूपाचे ग्रंथ रचले आहेत।

Verse 53

एवं मे गुरुतां प्राप्तो मधुपो द्विजसत्तमाः । इषुकारो यथा जातस्तथा चैव ब्रवीमि वः

हे द्विजश्रेष्ठांनो! अशा रीतीने मी गुरुत्वाची गरिमा प्राप्त केली—मधुपासारखा; आणि जसा इषुकार (बाणकार) कुशल झाला, तसाच हा तत्त्वार्थ मी तुम्हांला सांगतो.

Verse 54

आत्मावलोकनार्थाय मया दृष्टाः सहस्रशः । योगिनो ज्ञानसंपन्नास्तैः प्रोक्तं च स्वशक्तितः

आत्मदर्शनासाठी मी हजारो ज्ञानसंपन्न योगींना भेटलो; आणि त्यांनी आपापल्या शक्तीनुसार मला उपदेश केला.

Verse 55

आत्मावलोकनं भावि सुशिष्याय यथा तथा । स समाधिजद्वारेण चतुराशीतिकेन च

ते म्हणाले—सुयोग्य शिष्याला आत्मदर्शन निश्चयाने होते; समाधीच्या द्वाराने आणि चौर्‍याऐंशी प्रकारच्या साधना-विधीने.

Verse 56

आसनैस्तत्प्रमाणैश्च पद्मासनप्रपूर्वकैः । असंख्यैः कारणैश्चैव ह्यध्यात्मपठनैस्तथा । ततोपि लक्षितो नैव मयाऽत्मा च कथंचन

पद्मासनादि आसने योग्य प्रमाणाने करूनही, असंख्य उपायांनी व अध्यात्मशास्त्रांच्या पठणानेही, तरीसुद्धा मी कशाही प्रकारे आत्म्याचे दर्शन करू शकलो नाही.

Verse 57

ततो वैराग्यमापन्नः प्रभ्रमामि धरातले । गुर्वर्थे न च लेभेऽहं गुरुमात्मावलोकने

मग वैराग्याने भरून मी पृथ्वीवर भटकत राहिलो; पण आत्मसाक्षात्कारासाठी मला खरा गुरु मिळाला नाही.

Verse 58

अन्यस्मिन्नहनि प्राप्ते राजमार्गेण गच्छता । मया दृष्टो महीपालः सैन्येन महता वृतः

पुन्हा एका दिवशी राजमार्गाने जात असता, मला एक महीपाल दिसला; तो मोठ्या सैन्याने वेढलेला होता.

Verse 59

ततोऽहं मार्गमुत्सृज्य संमुखस्य महीपतेः । उटजद्वारमाश्रित्य किंचिदूर्ध्वोपि संस्थितः

तेव्हा मी मार्ग सोडून राजासमोर तोंड करून, उटजाच्या दाराशी आश्रय घेतला आणि थोडे उंचावर उभा राहिलो.

Verse 60

तत्रापि च स्थितः कश्चित्पुरुषः कांडकारकः । ऋजुकर्मणि संयुक्तः शराणां नतपर्वणाम्

तेथेच एक पुरुष उभा होता—तो बाणांच्या कांड्या बनविणारा; तो सरळपणे, काळजीपूर्वक कामात गुंतून वाकड्या सांध्यांचे बाण सिद्ध करीत होता.

Verse 61

तस्मिन्दूरगते भूपे तथान्यः सेवकोऽभ्यगात्

राजा काहीसा दूर गेल्यावर, तेव्हा दुसरा एक सेवक तेथे आला.

Verse 62

तं पप्रच्छ त्वरायुक्तः शृण्वतोऽपि मम द्विजाः । कांडकर्मणि संसक्तमृजुत्वेन स्थितं तदा

हे द्विजांनो, तो सेवक घाईघाईने येऊन त्याला विचारू लागला; त्या वेळी मीही ऐकत होतो—तो कांडकर्मात गुंतून, एकाग्रतेने स्थिर उभा होता.

Verse 63

कियती वर्तते वेला गतस्य पृथिवीपतेः । मार्गेणानेन मे ब्रूहि येन गच्छामि पृष्ठतः

राजा निघून गेल्यापासून किती वेळ झाला? या मार्गाने मला सांग, ज्यायोगे मी त्याच्या मागून मागून जाऊ शकेन।

Verse 64

सोऽब्रवीत्तं तदा विप्रा अधोवक्त्रः स्थितो नरः । अनेन राजमार्गेण गच्छमानो महीपतिः

तेव्हा, हे विप्रांनो, तो मनुष्य—मुख खाली घालून उभा—त्याला म्हणाला: “महीपति या राजमार्गानेच जात आहेत.”

Verse 65

न मया वीक्षितः कश्चिदिदानीं राजसेवक । तदन्यं पृच्छ चेत्कार्यं तवानेन ब्रवीतु सः

हे राजसेवका, मी आत्ताच कोणालाही पाहिलेले नाही. तुला काही काम असेल तर दुसऱ्याला विचार; तो तुला सांगेल।

Verse 66

शरकर्मणि संसक्तस्त्वहमत्र व्यवस्थितः । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य स्वचित्ते चिन्तितं मया

मी येथे बाण तयार करण्याच्या कामात गुंतून बसलो आहे. त्याचे वचन ऐकून मी मनात त्याचा विचार केला।

Verse 67

एकचित्ततया योगो ब्रह्मज्ञानसमुद्भवः । नान्यथा भविता मे स ततश्चित्तनिरोधनम् । करोमि ब्रह्मसंसिद्ध्यै ततो मेऽसौ भविष्यति

एकचित्ततेने ब्रह्मज्ञानातून योग उत्पन्न होतो; अन्यथा तो मला प्राप्त होणार नाही. म्हणून ब्रह्मसिद्धीसाठी मी चित्तनिरोध करीत आहे; तेव्हा ती अनुभूती निश्चयाने माझी होईल।

Verse 68

ततःप्रभृति चित्ते स्वे धारयामि सदैव तु । विश्वरूपं तथा सूर्यं हृत्पंकजनिवासिनम्

त्या वेळेपासून मी आपल्या चित्तात सदैव विश्वरूप सूर्यदेवांना, हृदयकमळात वास करणाऱ्यांना, निरंतर धारण करीत असतो।

Verse 69

ततो दिक्षु दिगन्तेषु गगने धरणीतले । तमेकं चैव पश्यामि नान्यत्किंचिद्द्विजोत्तमाः

त्यानंतर सर्व दिशांत, दिगंतांपर्यंत, आकाशात व पृथ्वीवरही, हे द्विजोत्तमहो, मला फक्त तो एकच दिसतो; अन्य काहीच नाही।

Verse 70

अहं च तेजसा युक्तस्तत्प्रभावेण संस्थितः

आणि मीही त्याच्याच प्रभावाने तेजाने युक्त होऊन स्थिरपणे स्थित आहे।

Verse 71

एवं मे स गुरुर्जातः शरकारो द्विजोत्तमाः । शृणुध्वं कन्यका जाता गुरुत्वे मे यथा पुरा

अशा रीतीने, हे द्विजोत्तमहो, तो बाण बनविणारा माझा गुरु झाला. आता ऐका—पूर्वीप्रमाणेच एक कन्याही माझ्या गुरुत्वात गुरु झाली।

Verse 72

सर्वसंगपरित्यागी यदाहं निर्गतो गृहात् । ममानुपृष्ठतश्चैव ततो भार्या विनिर्गता

जेव्हा मी सर्व आसक्तीचा त्याग करून घरातून बाहेर पडलो, तेव्हा माझी पत्नीही माझ्यामागोमाग बाहेर आली।

Verse 73

शिशुं पुत्रं समादाय कन्यामेकां च शोभनाम् । ततोऽहं भार्यया प्रोक्तो वानप्रस्थाश्रमे स्थितः

आमचा शिशु पुत्र आणि एक शोभिवंत कन्या यांना घेऊन मग माझ्या पत्नीने मला सांगितले; आणि मी वानप्रस्थाश्रमात स्थित झालो।

Verse 74

कुरु मे वचनं मुक्तिरत्रैव हि भविष्यति । ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थोऽथवा यतिः । यदि स्यात्संयतात्मा स नूनं मुक्तिमवाप्नुयात्

माझे वचन पाळा—मुक्ती निश्चयाने इथेच मिळेल. ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थ किंवा यती—जो आत्मसंयमी असेल तो नक्कीच मुक्ती प्राप्त करील.

Verse 75

अथवा मां परित्यज्य यदि यास्यसि चान्यतः । तदहं च मरिष्यामि सत्यमेतदसंशयम्

पण जर मला सोडून तू दुसरीकडे गेलास, तर मीही मरेन—हे सत्य आहे, यात संशय नाही.

Verse 76

मृतायां मयि ते बालावेतावनुमरिष्यतः । कुमारी च कुमारश्च तस्मान्नाथ दयां कुरु

मी मरण पावल्यावर तुझे हे दोन्ही बालकही माझ्यामागे मरतील—कन्या आणि कुमार. म्हणून, हे नाथा, दया कर.

Verse 77

मा व्रजस्व परं तीर्थं परिजानन्नपि स्वयम् । हाटकेश्वरजं क्षेत्रमेतत्पुण्यतरं स्मृतम्

तू स्वतः तीर्थे जाणत असलास तरी दुसऱ्या तीर्थाला जाऊ नकोस. हाटकेश्वराचे हे क्षेत्र अधिक पुण्यदायक मानले गेले आहे.

Verse 78

सर्वेषामेव तीर्थानां श्रुतमेतन्मया विभो । वदतां ब्राह्मणेन्द्राणां तथान्येषां तपस्विनाम्

हे विभो! सर्व तीर्थांविषयी हे मी ऐकले आहे—श्रेष्ठ ब्राह्मणांच्या वचनांतून तसेच अन्य तपस्वीजनांकडूनही।

Verse 79

श्लोकोऽयं बहुधा नाथ कीर्त्यमानो मया विभो । विश्वामित्रस्य वक्त्रेण सन्मुनेः सत्यवादिनः

हे नाथ, हे विभो! हा श्लोक मी अनेकदा कीर्तन केला आहे—सत्यवादी सत्मुनी विश्वामित्रांच्या मुखातून प्राप्त झालेला।

Verse 81

ततः कृच्छ्रात्प्रतिज्ञातं मयाश्रमनिषेवणम् । वानप्रस्थोद्भवं वा स्यात्ततोऽहं तत्र संस्थितः

त्यानंतर कष्टाने मी आश्रमधर्माचे आचरण करण्याची प्रतिज्ञा केली. ते वानप्रस्थ-आचार असो; आणि मी त्या व्रतात तेथेच स्थिर झालो।

Verse 82

तत्रस्थस्य हि मे कन्या क्रीडते परतः स्थिता । वलयापूरिताभ्यां च प्रकोष्ठाभ्यां ततस्ततः

तेथे असताना माझी कन्या थोडी दूर उभी राहून खेळत असे; तिचे मनगट कंकणांनी भरलेले, आणि ती इकडे-तिकडे फिरत असे।

Verse 83

यथायथा सा कुरुते कन्दमूलफलाशनम् । तनुत्वं याति कायेन तथा चैव दिनेदिने

जशी जशी ती कंद-मूळ-फळ एवढेच अन्न घेत असे, तशी तशी दिवसेंदिवस तिची देहकृती अधिकच कृश होत जाई।

Verse 84

ततो मे जायते दुःखं तेषां पतन संभवम् । कस्यचित्त्वथ कालस्य संजातं वलयत्रयम् । तस्या हस्ते ततस्ताभ्यां शब्दः संजायते मिथः

तेव्हा त्यांच्या पतनाची भीती वाटून माझ्या अंतःकरणात दुःख उत्पन्न झाले. काही काळानंतर तिच्या हातात तीन वळे निर्माण झाली; आणि ती परस्परांशी घासली जाऊन खणखण असा शब्द होऊ लागला.

Verse 85

ततः कालेन महता ताभ्यामेकं व्यवस्थितम् । न संघर्षो न शब्दश्च तत्रस्थस्य च जायते

मोठा काळ गेल्यावर हे उमगले की एकच (वळे) एकटे राहिले तर ना घर्षण होते ना आवाज; तसेच जो एकाकी राहतो त्याच्याजवळ कलह उत्पन्न होत नाही.

Verse 86

तद्विचिन्त्य मया सोऽपि ह्याश्रमः परिवर्जितः । चिन्तितं च मया चित्ते कृत्वा चैवं सुनिश्चयम्

हे विचार करून मी तो आश्रमधर्मही सोडून दिला. मनात चिंतन करून मी असा दृढ निश्चय केला.

Verse 87

बहुभिः कलहो नित्यं द्वाभ्यां संघर्षणं तथा । एकाकी विचरिष्यामि कुमारीवलयं यथा

अनेकांबरोबर नेहमी कलह होतो; दोघांमध्येही घर्षण होते. म्हणून मी एकाकीच भटकत राहीन—कुमारीच्या मनगटावरील एकमेव वळ्यासारखा, जो एकटा असता खणखणत नाही.

Verse 88

ततः सुप्तां परित्यज्य तां भार्यां शिशुसंयुताम् । गतोऽहं दूरमध्वानं यत्र नो वेत्ति सा च माम्

मग शिशुसह झोपलेल्या माझ्या पत्नीला सोडून मी दूरच्या प्रवासाला निघालो—अशा ठिकाणी, जिथे तिला माझी खबर नसेल आणि मला तिचीही नसेल.

Verse 89

यत्राऽस्तमितशायी च यलब्धकृतभोजनः । भ्रमामि मेदिनीपृष्ठे त्यक्त्वा संसारबन्धनम्

जिथे जिथे मी असतो, तेथेच सूर्यास्त झाल्यावर शयन करतो आणि जे काही यदृच्छेने मिळते तेच भोजन करतो। अशा रीतीने संसारबंधन टाकून मी पृथ्वीपृष्ठावर भ्रमण करीत असतो।

Verse 90

ततो मे ज्ञानमापन्नमेवं विप्राः शनैःशनैः । अतीतानागतं चैव वर्तमानं विशेषतः

त्यानंतर, हे विप्रहो, अशा प्रकारे हळूहळू माझ्या ठायी ज्ञान प्रकट झाले—भूतकाळाचे, भविष्यकाळाचे आणि विशेषतः वर्तमानाचे।

Verse 91

एवं मे कन्यका जाता गुरुत्वे द्विजसत्तमाः

अशा रीतीने, हे द्विजश्रेष्ठांनो, माझ्या येथे एक कन्या जन्मली—जी पुढे गुरुत्व, म्हणजे आचार्यत्वाच्या मानास पात्र ठरणारी होती।

Verse 92

एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि गुरोः कृते । न युष्माकं पुरो मिथ्या कीर्तयामि कथंचन

गुरूच्या हेतूसाठी मला जे विचारले गेले, ते सर्व मी तुम्हांला सांगितले आहे। तुमच्या समोर मी कधीही कोणत्याही प्रकारे असत्य कथन करीत नाही।

Verse 93

एवं मे ज्ञानमुत्पन्नं प्रकारैः षड्भिरेव च । एभिर्लोकोत्तरं ज्ञानं युष्मत्प्रत्ययकारकम्

अशा प्रकारे माझ्या ठायी नेमक्या सहा प्रकारांनी ज्ञान उत्पन्न झाले. यांच्यामुळे लोकातीत (अलौकिक) ज्ञान—जे तुमच्यात दृढ प्रत्यय निर्माण करते—स्थापित झाले.

Verse 94

सूत उवाच । ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे पप्रच्छुस्तं द्विजोत्तमाः । वानप्रस्थाश्रमं त्यक्त्वा भार्यां शिशुसमन्विताम् । क्व गतस्त्वं तदाचक्ष्व कियत्कालं च संस्थितः

सूत म्हणाले—त्यानंतर ते सर्व ब्राह्मण, द्विजोत्तम, त्याला विचारू लागले—“वानप्रस्थ-आश्रम सोडून आणि शिशुसहित पत्नीचा त्याग करून तू कुठे गेलास? ते सांग, आणि तिथे किती काळ राहिलास?”

Verse 95

अतिथिरुवाच । अहं भीतः सहस्राणि ग्रामाणां च शतानि च । यत्रास्तमितशायी सन्ननेकानि द्विजोत्तमाः । संख्यया रहितान्येव वर्षाणां च शतानि च

अतिथी म्हणाला—“भीतीने मी हजारो गावे आणि शेकडो ठिकाणे फिरलो; जिथे अनेक द्विजोत्तम ब्राह्मण सूर्यास्ती शयन करीत. मी वर्षांची शतकेही घालविली—मोजणीपलीकडे.”

Verse 96

दृष्टानि मुख्यतीर्थानि तथैवायतनानि च । दृष्टाश्च पर्वताः श्रेष्ठा नद्यश्च विमलोदकाः

“मी मुख्य तीर्थे तसेच पवित्र आयतने (देवालय) पाहिली आहेत. श्रेष्ठ पर्वत आणि निर्मळ जलाच्या नद्याही मी पाहिल्या आहेत.”

Verse 97

स्वयमेव मया ज्ञातो वाराणस्यां स्थितेन च । यज्ञः पैतामहो भावी स्थानेऽस्मिन्मामके यतः

“वाराणसीत राहात असताना मला स्वतःच कळले की माझ्याच या स्थानी ‘पैतामह’ यज्ञ होणार आहे—पितामह-संबंधित प्राचीन यज्ञ.”

Verse 98

ततोऽहं सत्वरं प्राप्तः कौतुकेन द्विजोत्तमाः । कीदृशः स मखो भावी यत्र यज्वा पितामहः

“म्हणून, हे द्विजोत्तमांनो, कुतूहलाने मी त्वरेने येथे आलो—तो मख (यज्ञ) कसा असेल, ज्यात स्वतः पितामह यजमान असतील?”

Verse 99

सूत उवाच । एतस्मिन्नंतरे प्राप्ताः सर्वे देवाः सवासवाः । वासुदेवं पुरस्कृत्य तथा चैव महेश्वरम्

सूत म्हणाले—याच दरम्यान इंद्रासह सर्व देव आले. त्यांनी वासुदेवाला अग्रभागी ठेवून तसेच महेश्वरालाही पुढे करून आगमन केले.

Verse 100

कमान्तरं समासाद्य पुलस्त्याद्यास्तथर्त्विजः । ब्रह्मापि स्वयमायातो मृगचर्मधरस्तथा

नियोजित अवकाश प्राप्त होताच पुलस्त्य आदी व ऋत्विजही आले. स्वयं ब्रह्मदेवही मृगचर्म धारण करून तेथे आले.

Verse 101

ततस्ते तुष्टिमापन्नास्तस्य ज्ञानेन तेन च । प्रोचुश्च वरदास्तुभ्यं सर्व एव दिवौकसः

मग त्याच्या त्या ज्ञानाने संतुष्ट होऊन स्वर्गवासी सर्व देव वरदाते होऊन तुला म्हणाले.

Verse 102

तस्माद्वरय भद्रं ते प्रार्थयस्व यथेप्सितम् । अवश्यं तव दास्यामो यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

म्हणून वर माग; तुझे कल्याण असो. जे इच्छित आहे तेच माग; ते अत्यंत दुर्लभ असले तरी आम्ही निश्चयाने तुला देऊ.

Verse 103

अतिथिरुवाच । यदि तुष्टाः सुरा मह्यं प्रयच्छंति वरं मम । अनेनैव शरीरेण देवत्वं प्रार्थयाम्यहम्

अतिथी म्हणाला—देव प्रसन्न होऊन मला वर देत असतील, तर मी याच शरीरासह देवत्वाची प्रार्थना करतो.

Verse 105

देवा ऊचुः । नूनं त्वं विबुधो भूत्वा देवलोके निवत्स्यसि । अनेनेव शरीरेण यज्ञभागविवर्जितः

देव म्हणाले—निश्चितच तू देवत्व प्राप्त करून देवलोकात वास करशील; पण याच देहाने यज्ञभागापासून वंचित राहशील.

Verse 106

यच्छामो यदि ते विप्र यज्ञांशं मानुषस्य भोः । अप्रामाण्यं श्रुतेर्भावि तव दत्तेन तेन च

हे विप्र! आम्ही तुला मानुषाचा यज्ञांश दिला, तर तुझ्या त्या दानामुळे श्रुतीचे प्रामाण्य बाधित होईल.

Verse 107

अतिथिरुवाच । देवत्वेन न मे कार्यं यज्ञांशरहितेन च । तदहं साधयिष्यामि यथा मुक्तिर्भविष्यति

अतिथी म्हणाला—यज्ञभागरहित देवत्व मला नको. मी अशी साधना करीन की ज्यायोगे मुक्ती होईल.

Verse 109

यज्ञभागसमोपेतं तथान्येषां दिवौकसाम् । विशेषेण सुरश्रेष्ठाः स्थानं चोपरि संस्थितम्

यज्ञभागाने युक्त असे इतर स्वर्गवासीय जसे; तसेच, हे सुरश्रेष्ठांनो, विशेषतः एक उच्च स्थानही स्थापित आहे.

Verse 110

प्रतिज्ञातस्तथा सर्वैर्वरोऽस्य विबुधैर्यतः । तस्मात्प्रदीयतामस्मै यदभीष्टं सुरोत्तमाः

कारण सर्व देवांनी त्याला वर देण्याची प्रतिज्ञा केली आहे; म्हणून, हे सुरोत्तमांनो, त्यास जे अभिष्ट आहे ते द्यावे.

Verse 111

महेश्वर उवाच । यथाऽस्य जायते तृप्तिर्यज्ञभागाधिका सदा । तथाहं कथयिष्यामि शृण्वंतु विबुधोत्तमाः

महेश्वर म्हणाले—ज्याप्रमाणे त्याची तृप्ती यज्ञभागांपेक्षाही सदैव अधिक होते, ते मी सांगतो; हे देवश्रेष्ठांनो, ऐका।

Verse 112

य एष क्रियते यज्ञस्तस्य नाथो हरिः स्मृतः । एतस्मात्कारणात्प्रोक्तः स देवो यज्ञपूरुषः

हा जो यज्ञ केला जातो, त्याचा नाथ हरि असे स्मरणात आहे; म्हणूनच तो देव ‘यज्ञपुरुष’ म्हणून सांगितला आहे।

Verse 113

अद्यप्रभृति यत्किंचिच्छ्राद्धं मर्त्ये भविष्यति । दैवं वा पैतृकं वाऽपि तस्य चांते व्यवस्थितः

आजपासून मर्त्यलोकात जे काही श्राद्ध होईल—दैव असो वा पैतृक—त्याच्या शेवटी तोच स्थिर राहील।

Verse 114

एतस्य नाम संकीर्त्य पश्चाच्च यज्ञपूरुषम् । संकीर्त्य भोजनं देयं ब्राह्मणस्य द्विजोत्तमाः

हे द्विजोत्तमांनो, प्रथम त्याचे नामसंकीर्तन करून, नंतर यज्ञपुरुषाचे संकीर्तन करून, ब्राह्मणास भोजन द्यावे—श्रद्धेने त्या उच्चारासह।

Verse 115

तेनास्य भविता तृप्तिर्यज्ञांताऽभ्यधिका सदा । अदत्त्वास्य कृतं श्राद्धं यत्किंचित्प्रभविष्यति

यामुळे त्याची तृप्ती सदैव यज्ञाच्या शेवटापेक्षाही अधिक होईल; परंतु हे (उचित दान/उच्चार) न देता जे काही श्राद्ध केले जाईल ते निष्फळ ठरेल।

Verse 116

तद्यास्यत्यखिलं व्यर्थं तथा भस्महुतं यथा । वैश्वदेवांतमासाद्य यश्चैनं पूजयिष्यति

जे काही केले आहे ते सर्व व्यर्थ ठरेल—जसे भस्मात घातलेली आहुती. परंतु जो वैश्वदेवाच्या शेवटी येऊन याचे विधिपूर्वक पूजन करील, त्याचेच कर्म सफल होईल.

Verse 117

विष्णुनामसमोपेतं भविष्यति तदक्षयम् । दत्तं स्वल्पमपि प्रायः श्रद्धापूतेन चेतसा

विष्णुनामासहित दिलेले कोणतेही दान अक्षय होते. श्रद्धेने पवित्र झालेल्या चित्ताने दिलेले थोडेसे दानही बहुधा अव्यभिचारी पुण्य देते.

Verse 118

श्राद्धे वा वैश्वदेवे वा यश्चैनं नार्चयिष्यति । संप्राप्तं व्यर्थतां तस्य तच्च सर्वं भविष्यति

श्राद्धात असो वा वैश्वदेवात—जो याचे अर्चन करणार नाही, त्याने मिळवलेले व केलेले सर्व व्यर्थ ठरेल.

Verse 119

अस्मिंस्तुष्टिं गते सर्वे सुरा यास्यंति संमुदम् । पितरश्च तमायांति विमुखे संमुखे तथा

हा तुष्ट झाला की सर्व देव आनंदाने हर्षित होऊन जातात. पितरही त्याच्याकडे येतात—जे विमुख होते तेही संमुख होतात.

Verse 120

तच्छ्रुत्वा विबुधाः सर्वे महेश्वरवचस्तदा । तथेति मुदिताः प्रोचुर्ब्रह्मविष्णुपुरस्सराः

तेव्हा महेश्वराचे वचन ऐकून सर्व देव आनंदित होऊन म्हणाले—“तथास्तु”; त्यांच्या अग्रभागी ब्रह्मा व विष्णु होते.

Verse 121

ततःप्रभृति संजाता पूजा चातिथिसंभवा । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजा कार्याऽतिथेः सदा । यज्ञे पूरुषयज्ञस्य न चैकस्य कथंचन

त्या वेळेपासून अतिथी-सत्काराशी संबंधित पूजा प्रचलित झाली. म्हणून सर्व प्रयत्नांनी नेहमी अतिथीची पूजा करावी—यज्ञातही ‘पुरुष-यज्ञ’ म्हणून; कोणत्याही प्रकारे तिची उपेक्षा करू नये.

Verse 122

अतिथिरुवाच । अत्रास्ति मामकं तीर्थं मया यत्र तपः कृतम् । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे पुरुकाले द्विजोत्तमाः

अतिथी म्हणाला—येथे माझे एक तीर्थ आहे, जिथे मी तप केले. हाटकेश्वराच्या पवित्र क्षेत्रात, प्राचीन काळी, हे द्विजोत्तमांनो!

Verse 123

अंगारकेण संयुक्ता चतुर्थी स्याद्यदा तिथिः । सांनिध्यं तत्र कार्यं च सर्वैर्देवैश्च तद्दिने

जेव्हा चतुर्थी तिथी अङ्गारक (मंगळवार) याच्याशी संयुक्त होते, तेव्हा त्या दिवशी तेथे सर्व देवांनी आपले सान्निध्य प्रस्थापित करावे.

Verse 124

कुर्यात्तत्रैव यः स्नानं तस्मिन्नहनि संस्थिते । सर्वतीर्थफलं तस्य जायतां वः प्रसादतः

जो त्या दिवशी तेथेच राहून स्नान करतो, त्याला सर्व तीर्थांचे फळ मिळते; तुमच्या प्रसादाने ते फळ त्यास प्राप्त होवो.

Verse 125

तथास्त्विति ततः सर्वेऽतिथिं प्रोचुः सुरोत्तमाः । एतस्मिन्नंतरे प्राह पुलस्त्यर्षिः पितामहम्

मग सर्व श्रेष्ठ देवांनी अतिथीस “तथास्तु” असे म्हटले. तेवढ्यात पुलस्त्य ऋषींनी पितामह (ब्रह्मा) यांना सांगितले.

Verse 126

पुलस्त्य उवाच । ऋत्विजः सकला देवाः संस्थिताः कौतुकान्विताः । उत्तिष्ठंतु च ते शीघ्रं यज्ञकर्मप्रसिद्धये

पुलस्त्य म्हणाले—ऋत्विज आणि सर्व देव उत्सुकतेने एकत्र झाले आहेत। तुम्ही सर्वांनी शीघ्र उठावे, जेणेकरून यज्ञकर्माची सिद्धी होऊन विधी पूर्ण होईल।

Verse 127

एतस्मिन्नंतरे सर्वे तस्य वाक्यप्रणोदिताः । उत्थिता ऋत्विजो ये च स्वानि स्थानानि भेजिरे । ततः प्रववृते यज्ञः सपुनर्द्विजसत्तमाः । कुर्वता यज्ञकर्माणि होमपूर्वाणि यानि च

याच दरम्यान त्याच्या वचनांनी प्रेरित होऊन सर्वजण उठले. ऋत्विज आपापल्या स्थानांवर बसले. मग यज्ञ पुन्हा सुरू झाला; श्रेष्ठ द्विजांनी होमापासून आरंभ करून यज्ञकर्मे पुनः करीत राहिले।

Verse 129

कोशकारमिवात्मानं वेष्टयन्नावबुध्यते

जो स्वतःला रेशीमकिड्यासारखा कोशात गुंडाळतो, तो आपल्या आत्मस्वरूपाचे ज्ञान प्राप्त करू शकत नाही।