Adhyaya 252

Verse 1

शूद्र उवाच । महदाश्चर्यमेतद्धि यत्सुरा वृक्षरूपिणः । चातुर्मास्ये समायाते सर्ववृक्षनिवासिनः

शूद्र म्हणाला—हे खरोखर मोठे आश्चर्य आहे की देव वृक्षरूप धारण करतात. चातुर्मास्य येताच ते सर्व वृक्षांमध्ये निवास करतात।

Verse 2

भगवन्के सुरास्ते तु केषुकेषु निवासिनः । एतद्विस्तरतो ब्रूहि ममानुग्रहकाम्यया

भगवन्, ते देव कोण आहेत आणि कोणकोणत्या वृक्षांत ते वास करतात? माझ्यावर अनुग्रह करण्याच्या इच्छेने हे सविस्तर सांगा।

Verse 3

गालव उवाच । अमृतं जलमित्याहुश्चातुर्मास्ये तदिच्छया । लीलया विधृतं देवैः पिबंति द्रुमदेवताः

गालव म्हणाला—चातुर्मास्यात त्यांच्या इच्छेने जलाला ‘अमृत’ असे म्हणतात. देवांनी लीलया धारण केलेले तेच जल वृक्षदेवता पितात।

Verse 4

तस्य पानान्महातृप्तिर्जायते नाऽत्र संशयः । बलं तेजश्च कांतिश्च सौष्ठवं लघुविक्रमः

त्या अमृततुल्य जलाचे पान केल्याने महान तृप्ती होते—यात संशय नाही। बल, तेज, कांती, सौष्ठव आणि हलका पराक्रम उत्पन्न होतो।

Verse 5

गुणा एते प्रजायन्ते पानात्कृष्णांशसंभवात् । नित्यामृतस्यपानेन बलं स्वल्पं प्रजायते

हे गुण त्या पेयाच्या पानाने उत्पन्न होतात, जे श्रीकृष्ण (विष्णु) यांच्या अंशातून प्रकट झाले आहे। पण साधारण अमृताचे नित्य पान केल्यास अल्पच बल निर्माण होते।

Verse 6

भोजनं तत्प्रशंसंति नित्यमेतन्न संशयः । तस्माच्चतुर्षु मासेषु पिबन्ति जलमेव हि

ते त्यालाच अन्न मानून नित्य प्रशंसा करतात—यात संशय नाही। म्हणून त्या चार महिन्यांत ते खरोखर फक्त जलच पितात।

Verse 7

वृक्षस्थाः पितरो देवाः प्राणिनां हित काम्यया । वृक्षाणां सेवनं श्रेष्ठं सर्वमासेषु सर्वदा

प्राण्यांच्या हिताची इच्छा ठेवून पितर व देव वृक्षांत वास करतात। वृक्षसेवा ही सर्वदा, सर्व महिन्यांत, श्रेष्ठ साधना आहे।

Verse 8

चातुर्मास्ये विशेषेण सेविताः सौख्यकारकाः । तिलोदकेन वृक्षाणां सेचनं सर्वकाम दम्

चातुर्मास्यात विशेषतः सेवा केल्यास ते सुखकारक ठरतात। तिलोदकाने वृक्षांचे सिंचन सर्वकामदायक आहे।

Verse 9

क्षीरवृक्षाः क्षीरयुक्तैस्तोयैः सिक्ताः शुभप्रदाः । चतुष्टयं च वृक्षाणां यच्चोक्तं पूर्वतो मया

दुधमिश्रित पाण्याने सिंचित केलेले क्षीरवृक्ष शुभफल देतात. आणि मी पूर्वी सांगितलेले चार वृक्षांचे चतुष्टयही स्मरा.

Verse 10

चातुर्मास्ये विशेषेण सर्वकाम फलप्रदम् । ब्रह्मा तु वटमाश्रित्य प्राणिनां स वरप्रदः

विशेषतः चातुर्मास्यात हे अनुष्ठान सर्व कामनांचे फल देते. वटवृक्षाचा आश्रय घेऊन ब्रह्मा प्राण्यांना वर देणारे होतात.

Verse 11

सावित्रीं तिलमास्थाय पवित्रं श्वेतभूषणम् । सुप्ते देवे विशेषेण तिलसेवा महाफला

तिळांनी सावित्रीचे पूजन-प्रतिष्ठा करून, श्वेत भूषणांसह पवित्रता धारण करावी. देव योगनिद्रेत असताना विशेषतः तिळसेवा महाफळ देते.

Verse 12

तिलाः पवित्रमतुलं तिला धर्मार्थसाधकाः । तिला मोक्षप्रदाश्चैव तिलाः पापापहारिणः

तिळ अतुल पवित्र आहेत. तिळ धर्म व अर्थ साधतात; तिळ मोक्षही देतात आणि तिळ पापांचे हरण करतात.

Verse 13

तिला विशेषफलदास्तिलाः शत्रुविनाशनाः । तिलाः सर्वेषु पुण्येषु प्रथमं समुदाहृताः

तिळ विशेष फल देतात आणि तिळ शत्रूंचा नाश करतात. सर्व पुण्यकर्मांत तिळांना प्रथम मानले आहे.

Verse 14

न तिला धान्यमित्याहुर्देवधान्यमिति स्मृतम् । तस्मात्सर्वेषु दानेषु तिल दानं महोत्तमम्

तीळ हे केवळ धान्य नाही; ते ‘देवधान्य’ म्हणून स्मरणात आहे. म्हणून सर्व दानांमध्ये तीळदान परम उत्तम आहे.

Verse 15

कनकेन युता येन तिलादत्तास्तु शूद्रज । ब्रह्महत्यादिपापानां विनाशस्तेन वै कृतः

हे शूद्रपुत्रा! जो मनुष्य सोन्यासह तीळ दान करतो, त्याच्यामुळे ब्रह्महत्या इत्यादी पापांचा निश्चयाने नाश होतो.

Verse 16

सावित्री च तिलाः प्रोक्ता सर्वकार्यार्थसाधकाः । तिलैस्तु तर्पणं कुर्याच्चातुर्मास्ये विशेषतः

सावित्री आणि तीळ हे सर्व कार्यार्थ साधणारे असे सांगितले आहेत. विशेषतः चातुर्मास्यात तीळांनी तर्पण करावे.

Verse 17

तिलानां दर्शनं पुण्यं स्पर्शनं सेवनं तथा । हवनं भक्षणं चैव शरीरोद्वर्त्तनं तथा

तीळांचे दर्शन पुण्यकारक आहे; स्पर्श व सेवनही तसेच. हवनात अर्पण, भक्षण आणि शरीराला उटणे लावणेही पवित्र आहे.

Verse 18

सर्वथा तिलवृक्षोऽयं दर्शनादेव पापहा । चातुर्मास्ये विशेषेण सेवितः सर्वसौख्यदः

हा तीळवृक्ष सर्व प्रकारे केवळ दर्शनानेच पापहारी आहे. चातुर्मास्यात विशेषतः याची सेवा-उपयोग केल्यास तो सर्व सुख देतो.

Verse 19

महेन्द्रो यवमा स्थाय स्थितो भूतहिते रतः । यवस्य सेवनं पुण्यं दर्शनं स्पर्शनं तथा

महेन्द्र (इंद्र) यव-वनस्पतीत वास करून सदैव भूतमात्राच्या हितासाठी रत असतो। यवाचे सेवन पुण्यकारक; त्याचे दर्शन व स्पर्शही पुण्यदायी आहेत.

Verse 20

यवैस्तु तर्पणं कुर्याद्देवानां दत्तमक्षयम् । प्रजानां पतयः सर्वे चूतवृक्षमुपाश्रिताः

यवांनी देवतांचे तर्पण केल्यास दिलेले अर्पण अक्षय होते. तसेच प्रजांचे सर्व अधिपती व रक्षक चूत (आंबा) वृक्षाचा आश्रय घेतात.

Verse 21

गन्धर्वा मलयं वृक्षमगुरुं गणनायकः । समुद्रा वेतसं वृक्षं यक्षा पुन्नागमेव च

गंधर्व मलय वृक्षात, गणनायक (गणेश) अगुरु वृक्षात वास करतो. समुद्र वेतस वृक्षात आणि यक्ष पुन्नाग वृक्षातही अधिष्ठित मानले आहेत.

Verse 22

नागवृक्षं तथा नागाः सिद्धाः कंकोलकं द्रुमम् । गुह्यकाः पनसं चैव किन्नरा मरिचं श्रिताः

नाग नागवृक्षाचा आश्रय घेतात; सिद्ध कंकोलक वृक्षात स्थित आहेत. गुह्यक पनस (फणस) वृक्षात आणि किन्नर मरिच (मिरी) वनस्पतीत आश्रित मानले आहेत.

Verse 23

यष्टीमधु समाश्रित्य कन्दर्पोऽभूद्व्यवस्थितः । रक्तांजनं महावृक्षं वह्निराश्रित्य तिष्ठति

यष्टीमधूचा आश्रय घेऊन कंदर्प (कामदेव) तेथे प्रतिष्ठित आहे. आणि वह्नि (अग्नी) रक्तांजन या महावृक्षाचा आश्रय घेऊन स्थित असतो.

Verse 24

यमो विभीतकं चैव बकुलं नैरृताधिपः । वरुणः खर्जुरीवृक्षं पूगवृक्षं च मारुतः

यम विभीतक वृक्षात वास करतो; नैऋति-दिशेचा अधिपती बकुळ वृक्षात। वरुण खर्जुरी (खजूर) वृक्षात आणि मारुत (वायू) पूग (सुपारी) वृक्षात स्थित आहे.

Verse 25

धनदोऽक्षोटकं वृक्षं रुद्राश्च बदरीद्रुमम् । सप्तर्षीणां महाताला बहुलश्चामरैर्वृतः

धनद (कुबेर) अक्षोटक (अखरोट) वृक्षात वास करतो आणि रुद्रगण बदरी (बोर) वृक्षात। सप्तर्षींसाठी महान् ताल (ताड) आहे, आणि बहुल चामरांनी वेढलेला आहे.

Verse 26

जंबूर्मेघैः परिवृतः कृष्णवर्णोऽघनाशनः । कृष्णस्य सदृशो वर्णस्तेन जंबू नगोत्तमः

जंबू वृक्ष मेघांनी वेढलेला, कृष्णवर्ण व पापनाशक आहे. त्याचा वर्ण श्रीकृष्णासारखा; म्हणून जंबू वृक्षांमध्ये श्रेष्ठ मानला जातो.

Verse 27

तत्फलैर्वासुदेवस्तु प्रीतो भवति दानतः । जंबूवृक्षं समाश्रित्य कुर्वंति द्विजभोजनम्

त्या फळांचे दान केल्याने वासुदेव प्रसन्न होतो. जंबू वृक्षाचा आश्रय घेऊन ते द्विजभोजन (ब्राह्मणभोजन) करतात.

Verse 28

तेषां प्रीतो हरिर्दद्यात्पु रुषार्थचतुष्टयम् । चातुर्मास्ये समायाते सुप्ते देवे जनार्दने

त्यांच्यावर प्रसन्न होऊन हरि पुरुषार्थ-चतुष्टय प्रदान करतो. चातुर्मास्य येताच, देव जनार्दन योगनिद्रेत शयन करीत असता—

Verse 29

ब्राह्मणान्भोजयेद्यस्तु सपत्नीकाञ्छुचिः स्थितः । तेन नारायणस्तुष्टो भवे ल्लक्ष्मीसहायवान्

जो मनुष्य शुद्ध राहून ब्राह्मणांना त्यांच्या पत्नीसह भोजन घालतो, त्या कर्माने लक्ष्मीसह नारायण प्रसन्न होतात।

Verse 30

लक्ष्मीनारायणप्रीत्यै वस्त्रालंकरणैः शुभैः । परिधाय सपत्नीकः कृतकृत्यो भवेन्नरः

लक्ष्मी-नारायणांच्या प्रीत्यर्थ शुभ वस्त्रे व अलंकार धारण करून, पत्नी सहित असे केल्याने मनुष्य कृतकृत्य होतो।

Verse 31

यद्रात्रित्रितयेनैव वटा शोकभवेन च । फलं संजायते तच्च जंबुना द्विजभोजनात्

तीन रात्रींच्या व्रताने व शोकजन्य वटव्रताने जे फळ मिळते, तेच फळ जंबूवृक्षाच्या निमित्त द्विजांना भोजन घालण्याने मिळते।

Verse 32

तस्मिन्दिने एकभुक्तं कारयेत्कृत्यकृत्तदा । बहुना च किमुक्तेन जंबूवृक्ष प्रपूजनात्

त्या दिवशी एकभुक्त नियम पाळून कृत्य पूर्ण करावे. अधिक काय सांगावे? जंबूवृक्षाची सम्यक पूजा केल्याने फळ निश्चित मिळते।

Verse 33

पुत्रपौत्रधनैर्युक्तो जायते नात्र संशयः । जंबूर्मेघैः परिवृता विद्युताऽशोक एव च

तो पुत्र, पौत्र व धन यांनी युक्त होतो—यात संशय नाही. मेघांनी वेढलेली जंबू, विद्युत्सह आणि अशोकवृक्षानेही शोभते।

Verse 34

वसुभिः स्वीकृतो नित्यं प्रिया लश्च महानगः । आदित्यैस्तु जपावृक्षो ह्यश्विभ्यां मदनस्तथा

वसूंनी प्रियाल व महान नागवृक्ष नित्य पवित्र मानले आहेत; आदित्यांनी जपा-वृक्ष, तसेच अश्विनीकुमारांनी मदन-वृक्षही पावन मानला आहे।

Verse 35

विश्वेभिश्च मधूकश्च गुग्गुलः पिशिताशनैः । सूर्येणार्कः पवित्रेण सोमे नाथ त्रिपत्रकः

विश्वेदेवांनी मधूक पवित्र मानला आहे, आणि पिशिताशनांनी गुग्गुळ; पवित्र सूर्याने अर्क-वृक्ष, तसेच हे नाथ, चंद्राने त्रिपत्रक स्वीकारले आहे।

Verse 36

खदिरो भूमिपुत्रेण अपामार्गो बुधेन च । अश्वत्थो गुरुणा चैव शुक्रेणोदुम्बरस्तथा

भूमिपुत्र (मंगळ) यांनी खदिर, बुधाने अपामार्ग, गुरूने अश्वत्थ, आणि तसेच शुक्राने उदुंबर-वृक्ष स्वीकारला आहे।

Verse 37

शमी शनैश्चरेणाथ स्वीकृता शूद्रजातिभिः । राहुणा स्वीकृता दूर्वा पितॄणां तर्पणोचिता

हे नाथ, शमी शनैश्चराने तसेच शूद्रजातींनी स्वीकारली आहे; दूर्वा राहूने स्वीकारली असून ती पितरांच्या तर्पणास योग्य आहे।

Verse 38

विष्णोश्च दयिता नित्यं चातुर्मास्ये विशेषतः । केतुना स्वीकृतो दर्भो याज्ञिकेयो महाफलः

हे विष्णो, हे सदा प्रिय—विशेषतः चातुर्मास्यात; केतूने दर्भ स्वीकारला आहे; तो याज्ञिकाचा स्वकीय असून महाफळ देणारा आहे।

Verse 39

विना येन शुभं कर्म संपूर्णं नैव जायते । पवित्राणां पवित्रं यो मङ्गलानां च मङ्गलम्

ज्याच्याविना कोणतेही शुभ कर्म कधीही पूर्ण होत नाही—तोच पवित्रांचा परम पवित्र, आणि सर्व मंगलांतील सर्वोच्च मंगल आहे।

Verse 40

मुमूर्षूणां मोक्षरूपो धरासंस्थो महाद्रुमः । अस्मिन्वसंति सततं ब्रह्मविष्णुशिवाः सदा

मरणासन्न जनांसाठी हा भूमीवर स्थिर असलेला महावृक्षच मोक्षस्वरूप आहे; यामध्ये ब्रह्मा, विष्णू आणि शिव सदैव निरंतर वास करतात।

Verse 41

मूले मध्ये तथाऽग्रे च यस्य नामापि तृप्ति दम् । अन्येऽपि देवा वृक्षांस्तानधिश्रित्य महाद्रुमाः

ज्याच्या मुळाशी, मध्यभागी आणि शिखरावर—ज्याचे नामस्मरणही तृप्तिदायक आहे—इतर देवही त्या वृक्षांचा आश्रय घेऊन महावृक्षांत निवास करतात।

Verse 42

प्रवर्त्तंते हि मासेषु चतुर्षु च न संशयः । चातुर्मास्ये देवपत्न्यः सर्वा वल्लीसमाश्रि ताः

निःसंशय चार महिन्यांत हे (व्रत-आचार) विशेषत्वाने प्रवर्ततात; चातुर्मास्यात देवपत्नी सर्व लता-वेलींमध्ये आश्रय घेतात।

Verse 43

प्रयच्छंति नृणां कामान्वांछितान्सेविता अपि । तस्मात्सर्वात्मभावेन पिप्पलो येन सेवितः

केवळ सेवा केली तरी ते मनुष्यांना इच्छित कामना देतात; म्हणून जो सर्वात्मभावाने पिंपळ (अश्वत्थ) वृक्षाची सेवा करतो तो धन्य होय।

Verse 44

सेविताः सकला वृक्षा श्चातुर्मास्ये विशेषतः । तुलसी सेविता येन सर्ववल्यश्च सेविताः

तुळशीची सेवा केली असता जणू सर्व वृक्षांचीच सेवा होते—विशेषतः चातुर्मास्यात; ज्याने तुळशीची सेवा केली, त्याने सर्व वेलींनाही सेवा केली.

Verse 45

आप्यायितं जगत्सर्वमाब्रह्मस्तंबसेवितम् । चातुर्मास्ये गृह स्थेन वानप्रस्थेन वा पुनः

अशा सेवेने सर्व जगत्—ब्रह्मापासून गवताच्या काडीपर्यंत—पोषित व धारण होते; चातुर्मास्यात ही सेवा गृहस्थाने केली तरी, वानप्रस्थाने केली तरी.

Verse 46

ब्रह्मचारियतिभ्यां च सेविता मोक्षदायिनी । एतेषां सर्ववृक्षाणां छेदनं नैव कारयेत्

ब्रह्मचारी व यती यांनीही जेव्हा तिची सेवा केली जाते, तेव्हा ती मोक्षदायिनी ठरते; या पवित्र वृक्षांपैकी कोणाचाही छेद कधीही करवू नये.

Verse 47

चातुर्मास्ये विशेषेण विना यज्ञादिकारणम् । एतदुक्तमशेषेण यत्पृष्टोऽहमिह त्वया

चातुर्मास्यात विशेषतः—यज्ञादी कारणांशिवाय—तू येथे जे विचारलेस, ते सर्व मी पूर्णपणे सांगितले आहे.

Verse 48

यथा वृक्षत्वमापन्ना देवाः सर्वेऽपि शूद्रज

हे शूद्रपुत्रा! सर्व देव कसे वृक्षत्वास प्राप्त झाले—(ते मी सांगतो)।

Verse 49

अश्वत्थमेकं पिचुमन्दमेकं न्यग्रोधमेकं दश तित्तिडीश्च । कपित्थबिल्वामलकीत्रयं च एतांश्च दृष्ट्वा नरकं न पश्येत्

एक अश्वत्थ, एक पिचुमंद, एक न्यग्रोध आणि दहा तित्तिडी वृक्ष; तसेच कपित्थ, बिल्व व आमलकी—हे त्रिक. यांचे दर्शन घेतल्यास मनुष्य नरक पाहत नाही.

Verse 50

सर्वे देवा विश्ववृक्षेशयाश्च कृष्णा धारा कृष्णमध्याग्रकाश्च । यस्मिन्देवे सेविते विश्वपूज्ये सर्वं तृप्तं जायते विश्वमेतत्

सर्व देव आणि विश्ववृक्षाचे अधिष्ठातेही तेथेच आहेत—कृष्ण धारांच्या रूपाने, तसेच त्याच्या मध्य व शिखरात व्यापलेल्या कृष्ण-तत्त्वाच्या रूपाने. त्या विश्वपूज्य देवाची सेवा केली असता हे संपूर्ण विश्व तृप्त व परिपूर्ण होते.