Adhyaya 35

Verse 1

। सूत उवाच । एवं तेषु प्रभग्नेषु हतेषु च सुरोत्तमाः । प्रहृष्टमनसः सर्वे स्तुत्वा देवं महेश्वरम्

सूत म्हणाले—अशा रीतीने ते पराभूत व हत झाल्यावर, सर्व श्रेष्ठ देव हर्षित मनाने महेश्वर देवाची स्तुती करू लागले।

Verse 2

तेनैव चाथ निर्मुक्ताः प्रणम्य च मुहुर्मुहुः । स्वंस्वं स्थानमथाजग्मुः शक्रविष्णुपुरःसराः

त्याच्याच कृपेने मुक्त होऊन ते वारंवार नमस्कार करीत, शक्र व विष्णू यांच्या पुढाकाराने आपापल्या स्थानास परत गेले।

Verse 3

तेऽपि दानवशार्दूला हताशाश्च सुरोत्तमैः । मंत्रं प्रचक्रिरे सर्वे नाशाय त्रिदिवौकसाम्

ते वाघासारखे दानवही, श्रेष्ठ देवांनी आशाभंग केल्याने, त्रिदिवातील निवास्यांच्या नाशासाठी सर्वांनी मिळून मंत्रयोजना केली।

Verse 4

तेषां मंत्रयतामेष निश्चयः समपद्यत । नान्यत्र धर्मविध्वंसाद्देवानां जायते क्षयः

त्यांच्या मंत्रणेत हा ठाम निर्णय झाला—धर्माचा विध्वंस झाल्याशिवाय देवांचा क्षय अन्यत्र होत नाही।

Verse 5

तस्मात्तपस्विनो यै च ये च यज्ञपरायणाः । तथान्ये निरता धर्मे निहन्तव्या निशागमे

म्हणून जे तपस्वी आहेत, जे यज्ञपरायण आहेत, तसेच धर्मात स्थिर असलेले अन्यही—रात्र येताच त्यांचा वध करावा।

Verse 6

एवं ते निश्चयं कृत्वा निष्क्रम्य वरुणालयात् । रात्रौ सदैव निघ्नंति जनान्धर्मपरायणान्

असा निश्चय करून ते वरुणाच्या धामातून बाहेर पडतात; आणि रात्री सदैव धर्मपरायण जनांचा संहार करीत राहतात.

Verse 7

यत्र यत्र भवेद्यज्ञः सत्रं ऽप्युत्सवोऽथवा । तत्र गत्वा निशायोगे प्रकुर्वंति जनक्षयम्

जिथे जिथे यज्ञ, सत्र किंवा उत्सव असे, तिथे ते रात्रिसंधीला जाऊन जनक्षय घडवितात.

Verse 8

तैः प्रसूता मखा ध्वस्ता दीक्षिता विनिपातिताः । ऋत्विजश्च तथान्येऽपि सामान्या द्विजसत्तमाः

त्यांनी यज्ञ उद्ध्वस्त केले, दीक्षितांना पाडले; ऋत्विज आणि इतरही मान्य ब्राह्मण, हे द्विजश्रेष्ठा, भूमीवर कोसळविले गेले.

Verse 9

आश्रमे मुनिमुख्यस्य शांडिल्यस्य महात्मनः । सहस्रं ब्राह्मणेंद्राणां भक्षितं तैर्दुरात्मभिः

मुनिमुख्य महात्मा शांडिल्यांच्या आश्रमात त्या दुरात्म्यांनी ब्राह्मणेंद्रांचे एक सहस्र भक्षण केले.

Verse 10

शतानि च सहस्राणि निहतानि द्विजन्मनाम् । विश्वामित्रस्य पञ्चैव सप्तात्रेश्चैव धीमतः

द्विजांचे शेकडो-हजारो वध झाले—विश्वामित्राने पाच, आणि धीमान अत्रिपुत्र (आत्रेय) यानेही सात मारले.

Verse 11

एतस्मिन्नेव काले तु समस्तं धरणीतलम् । नष्टयज्ञोत्सवं जातं कालेयभयपीडितम्

त्याच वेळी कालेयांच्या भयाने पीडित होऊन संपूर्ण धरणीतल यज्ञोत्सवविरहित झाले।

Verse 12

न कश्चिच्छयनं रात्रौ प्रकरोति मही तले । धृतायुधा जनाः सर्वे तिष्ठंति सह तापसैः

रात्री भूमीवर कोणीही झोपत नाही; सर्व लोक शस्त्रधारी होऊन तापसांसह जागून पहारा देतात।

Verse 13

रात्रौ स्वपंति ये केचिद्विश्वस्ता धर्मभाजनाः । तेषामस्थीनि दृश्यंते प्रातरेव हि केवलम्

जे धर्मपात्र लोक निर्धास्त होऊन रात्री झोपतात, त्यांच्या केवळ अस्थीच सकाळी दिसतात।

Verse 14

अथ देवगणाः सर्वे यज्ञभागविनाकृताः । प्रजग्मुः परमामार्ति ब्रह्मविष्णुपुरस्सराः

मग यज्ञभागापासून वंचित झालेले सर्व देवगण, ब्रह्मा-विष्णूंच्या अग्रस्थानी, परम व्यथेत पडले।

Verse 15

ततो गत्वा समुद्रांतं वधाय सुरविद्विषाम् । न शेकुर्विषमस्थांस्तान्मनसापि प्रधर्षितुम्

नंतर सुरविद्वेष्ट्यांचा वध करण्यासाठी ते समुद्रकाठी गेले; पण दुर्गम ठिकाणी बसलेल्या त्या शत्रूंना मनानेही पराभूत करू शकले नाहीत।

Verse 16

ततः समुद्रनाशाय मंत्रं चक्रुः सुदुःखिताः । तस्मिन्नष्टे भवन्त्येव वध्या दानवसत्तमाः

तेव्हा ते अतिशय दुःखी होऊन समुद्रनाशासाठी मंत्र रचू लागले. तो समुद्र नष्ट झाला की दानवांतील श्रेष्ठही निश्चयाने वध्य होतात.

Verse 17

अगस्त्येन विना नैष शोषं यास्यति सागरः । तस्मात्संप्रार्थयामोत्र कृत्ये गत्वा मुनीश्वरम्

अगस्त्याविना हा सागर शुष्क होणार नाही. म्हणून या कार्यसिद्धीसाठी आपण जाऊन त्या मुनीश्वरास कळकळीने प्रार्थना करूया.

Verse 18

चमत्कारपुरे क्षेत्रे स तिष्ठति च सन्मुनिः । तस्मात्तत्रैव गच्छामो येन गच्छति सत्वरम्

तो सत्मुनी चमत्कारपुराच्या पुण्यक्षेत्री निवास करतो. म्हणून आपण तिथेच त्वरेने जाऊ, जेणेकरून तोही तात्काळ प्रस्थान करील.

Verse 19

एवं निश्चित्य ते सर्वे त्रिदशास्तस्य चाश्रमम् । संप्राप्ता मुनिमुख्यस्य मित्रावरुण जन्मनः

असा निश्चय करून ते सर्व त्रिदश त्याच्या आश्रमास पोहोचले—मित्र व वरुण यांच्यापासून जन्मलेल्या त्या मुनिमुख्याच्या निवासस्थानी.

Verse 20

सोऽपि सर्वान्समालोक्य संप्राप्तान्सुरसत्तमान् । प्रहृष्टः सम्मुखस्तूर्णं जगामातीव सन्मुनिः

तोही आलेल्या त्या सर्व श्रेष्ठ देवांना पाहून आनंदित झाला; तो सत्मुनी त्वरेने त्यांच्या समोर भेटीस गेला.

Verse 21

प्रोवाच प्रांजलिर्वाक्यं हर्ष गद्गदया गिरा । ब्रह्मादींस्तान्सुरान्दृष्ट्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनः

तो हात जोडून, हर्षाने गद्गद झालेल्या वाणीने बोलला. ब्रह्मा आदी देवांना पाहून त्याचे डोळे विस्मयाने फाकले.

Verse 22

चमत्कारपुरं क्षेत्रमेतन्मेध्यमपि स्थितम् । भूयो मेध्यतरं जातं युष्माकं हि समाश्रयात्

‘चमत्कारपुर’ नावाचे हे क्षेत्र निश्चयच पवित्र व मंगलमय आहे; परंतु तुमच्या येथे आश्रयामुळे ते पूर्वीपेक्षा अधिक पवित्र झाले आहे.

Verse 23

तस्माद्वदत यत्कृत्यं मया संसिद्ध्यतेऽधुना । तत्सर्वं प्रकरिष्यामि यद्यपि स्यात्सुदुष्करम्

म्हणून सांगा, आता माझ्याकडून कोणते कर्तव्य सिद्ध व्हावे. ते जरी अतिशय कठीण असले तरी मी सर्व करून पूर्ण करीन.

Verse 24

देवा ऊचुः । कालेया इति दैत्या ये हतशेषाः सुरैः कृताः । ते समुद्रं समाश्रित्य निघ्नंति शुभकारिणः

देव म्हणाले—‘कालेय’ नावाचे जे दैत्य देवांनी मारूनही उरले आहेत, ते समुद्राचा आश्रय घेऊन तेथून शुभ व लोकहित करणाऱ्यांना मारतात.

Verse 25

शुभे नाशमनुप्राप्ते ध्रुवं नाशो दिवौकसाम् । तस्मात्तेषां वधार्थाय त्वं शोषय महार्णवम्

शुभाचा नाश झाला तर स्वर्गवासियांचा नाशही निश्चित आहे. म्हणून त्यांच्या वधासाठी तू हा महान समुद्र शोषून टाक.

Verse 26

येन ते गोचरं प्राप्ता दृष्टेर्दानवसत्तमाः । बध्यंते विबुधैः सर्वे जायंते च मखा इह

ज्यायोगे ते दानवश्रेष्ठ दृष्टीच्या गोचरात येतील; मग देवगण त्यांना सर्वांना बांधू शकतील, आणि येथे यज्ञ पुन्हा फुलतील।

Verse 27

अगस्त्य उवाच । अहं संवत्सरस्यांते शोषयिष्यामि सागरम् । विद्याबलं समाश्रित्य योगिनीनां सुरोत्तमाः

अगस्त्य म्हणाले—हे देवश्रेष्ठा! मी वर्षाच्या शेवटी सागर शोषून टाकीन; पवित्र विद्या-बलाचा आधार घेऊन आणि योगिनींच्या योगशक्तीने।

Verse 28

तस्माद्व्रजत हर्म्याणि यूयं याति हि वत्सरम् । यावद्भूयोऽपि वर्षांते कार्यमागमनं ध्रुवम्

म्हणून तुम्ही आपल्या प्रासादांकडे परत जा; एक पूर्ण वर्ष जाईल. मग वर्षाच्या शेवटी, करावयाच्या कार्यासाठी, तुम्हाला नक्कीच पुन्हा यावे लागेल।

Verse 29

ततो मया समं गत्वा शोषिते वरुणालये । हंतव्या दानवा दुष्टा हन्त यैः पीड्यते जगत्

मग माझ्याबरोबर जाऊन, वरुणाचे आलय—समुद्र—शोषल्यावर, ज्यांच्यामुळे जग पीडित आहे त्या दुष्ट दानवांचा वध करावाच लागेल।

Verse 30

ततो देवगणाः सर्वे गताः स्वेस्वे निकेतने । अगस्त्योऽपि समुद्योगं चक्रे विद्यासमुद्भवम्

तेव्हा देवगण सर्वजण आपल्या-आपल्या धामांना गेले. अगस्त्यांनीही विद्या-समुद्भव त्या महान उद्योगास आरंभ केला।

Verse 31

ततः सर्वाणि पीठानि यानि संति धरातले । तानि तत्रानयामास मंत्रशक्त्या महामुनिः

त्यानंतर महामुनींनी मंत्रशक्तीने धरातलावर असलेली सर्व पवित्र पीठे त्या स्थानी आणून एकत्र केली।

Verse 32

अष्टम्यां च चतुर्दश्यां तेषु संपूज्य भक्तितः । योगिनीनां च वृन्दानि कन्यकानां विशेषतः

अष्टमी व चतुर्दशीला तेथे भक्तिभावाने त्यांची विधिवत पूजा करावी—विशेषतः योगिनींच्या वृंदांची आणि विशेष करून कन्यकांच्या स्वरूपांची।

Verse 33

विद्यां विशोषिणीनाम समाराधयत द्विजः । पूजयित्वा दिशां पालान्क्षेत्रपालानपि द्विजः । आकाशचारिणीं चैव देवतां श्रद्धया द्विजः

त्या द्विजाने विशोषिणी-विद्येची यथाविधी आराधना केली। दिशांचे पालक व क्षेत्रपाल यांची पूजा करून, श्रद्धेने आकाशचारी देवीचीही उपासना केली।

Verse 34

ततः संवत्सरस्यांते प्रसन्ना तस्य देवता । प्रोवाच वद यत्कृत्यं सिद्धाहं तव सन्मुने

मग वर्षाच्या अखेरीस ती देवता प्रसन्न होऊन म्हणाली—“हे सन्मुने, जे कर्तव्य आहे ते सांग; मी तुझ्यासाठी सिद्ध होऊन समोर उभी आहे।”

Verse 35

अगस्त्य उवाच । यदि देवि प्रसन्ना मे तदास्यं विश सत्वरम् । येन संशोषयाम्याशु समुद्रं देवि वाग्यतः

अगस्त्य म्हणाले—“हे देवी, तू माझ्यावर प्रसन्न असशील तर त्वरेने माझ्या मुखात प्रवेश कर; ज्यायोगे, हे देवी, तुझ्या वाणीच्या बळाने मी समुद्र लवकर शोषून टाकीन।”

Verse 36

सा तथेति प्रतिज्ञाय प्रविष्टा सत्वरं मुखे । संशोषणी महाविद्या तस्यर्षेर्भावितात्मनः

ती ‘तथास्तु’ असे म्हणत प्रतिज्ञा करून त्वरेने त्याच्या मुखात प्रविष्ट झाली—‘संशोषणी’ नाम महाविद्या—तपाने भावित, संयतात्मा त्या ऋषीमध्ये प्रतिष्ठित झाली।

Verse 37

एतस्मिन्नंतरे प्राप्ताः सर्वे देवाः सवासवाः । धृतायुधकरा हृष्टाः संनद्धा युद्धहेतवे

याच दरम्यान इंद्रासह सर्व देव आले. हातात आयुधे धारण करून हर्षित झाले व युद्धकार्यासाठी पूर्ण सज्ज होते।

Verse 38

ततः संप्रस्थितो विप्रो देवैः सर्वैः समाहितः । वारिराशिं समुद्दिश्य संशुष्कवदनस्तदा

मग सर्व देवांच्या संगतीने तो विप्र-ऋषी प्रस्थान झाला. समुद्रराशीला उद्देशून त्या वेळी त्याचे मुख शुष्क झाले।

Verse 39

अथ गत्वा समुद्रांतं स्तूयमानो दिवालयैः । पिपासाकुलितोऽतीव सर्वान्देवानुवाच ह

नंतर समुद्रतटावर जाऊन, दिव्यलोकवासीयांनी स्तुती केलेला, तीव्र तहानेने व्याकुळ होऊन तो सर्व देवांना म्हणाला।

Verse 40

एषोऽहं सागरं सद्यः शोषयिष्यामि सांप्रतम् । यूयं भवत सोद्योगा वधाय सुरविद्विषाम्

“आता मी तत्काळ हा सागर शोषून टाकीन. तुम्ही सर्व देवद्वेष्ट्यांच्या वधासाठी तत्पर होऊन सज्ज व्हा.”

Verse 41

सूत उवाच । एवमुक्त्वा मुनिः सोऽथ मत्स्यकच्छपसंकुलम् । हेलया प्रपपौ कृत्स्नं ग्राहैः कीर्णं महार्णवम्

सूत म्हणाले—असे बोलून त्या मुनींनी सहजपणे मत्स्य व कच्छपांनी भरलेला, ग्राहांनी व्यापलेला संपूर्ण महासागर प्राशन केला।

Verse 42

ततः स्थलोपमे जाते ते दैत्याः सुरसत्तमैः । वध्यन्ते निशितैर्बाणैः समन्ताद्विजिगीषुभिः

नंतर रणभूमी स्थलासारखी झाल्यावर, विजयाची इच्छा असलेल्या देवश्रेष्ठांनी तीक्ष्ण बाणांनी त्या दैत्यांना सर्व बाजूंनी ठार केले।

Verse 43

अथ कृत्वा महद्युद्धं यथा शक्त्यातिदारुणम् । हतभूयिष्ठशेषा ये भित्त्वा भूमिं गता अधः

त्यानंतर त्यांनी यथाशक्ती अत्यंत भयंकर असे महायुद्ध केले; बहुतेक मारले गेल्यावर उरलेले भूमी भेदून अधोलोकात गेले।

Verse 44

ततः प्रोचुः सुराः सर्वे स्तुत्वा तं मुनिसत्तमम् । परित्यज जलं भूयः पूरणार्थं महोदधेः

मग सर्व देवांनी त्या मुनिश्रेष्ठाची स्तुती करून म्हटले—“महासागर पुन्हा भरावा म्हणून जल परत सोडा.”

Verse 45

नैषा वसुमती विप्र समुद्रेण विनाकृता । राजते वस्तुसंत्यक्ता यथा नारी विभूषिता

“हे विप्र! समुद्राविना ही वसुमती शोभत नाही; आवश्यक धन गमावल्यासारखी ती जणू अलंकृत नारी—पण पूर्णत्व देणारे काही नसल्याप्रमाणे.”

Verse 46

अगस्त्य उवाच । या मयाऽराधिता विद्या वर्षंयावत्प्रशोषणी । तया पीतमिदं तोयं परिणामगतं तथा

अगस्त्य म्हणाले—मी आराधिलेली विद्या-शक्ती वर्षभर पाणी शोषून घेण्यास समर्थ आहे. त्या शक्तीने हे जल मी प्राशन केले असून ते माझ्या देहात परिणाम पावले आहे.

Verse 47

एष यास्यति वै पूर्तिं भूयोऽपि वरुणालयः । खातश्चागाधतां प्राप्तो गंगातोयैः सुनिर्मलैः

हा वरुणालय (समुद्र) निश्चयच पुन्हा पूर्ण होईल. आणि ही खाई गंगेच्या अतिशय निर्मळ जलाने भरून निघण्यासाठी अधिकच खोल झाली आहे.

Verse 48

सगरोनाम भूपालो भविष्यति महीतले । तत्पुत्राः षष्टिसाहस्राः खनिष्यंति न संशयः

पृथ्वीवर सगर नावाचा एक राजा होईल. त्याचे पुत्र—साठ हजार—निःसंशयपणे (भूमी) खणतील.

Verse 49

तस्यैवान्वयवान्राजा भविष्यति भगीरथः । स ज्ञातिकारणाद्गंगां ब्रह्मांडादानयिष्यति

त्याच वंशात भगीरथ नावाचा राजा होईल. तो आपल्या ज्ञातिजनांच्या कारणासाठी गंगेला ब्रह्मांडलोकातून अवतरित करील.

Verse 50

प्रवाहेण ततस्तस्याः समंतादंभसांनिधिः । भविष्यति सुसंपूर्णः सत्यमेतन्मयोदितम्

नंतर तिच्या प्रवाहाने सर्व बाजूंनी जलनिधी समुद्र पूर्णपणे भरून जाईल. हे सत्य आहे—मी असेच सांगितले आहे.

Verse 51

देवा ऊचुः । देवकृत्यं मुनिश्रेष्ठ भवता ह्युपपादितम् । तस्मात्प्रार्थय चित्तस्थं वरं सर्वं मुनीश्वर

देव म्हणाले—हे मुनिश्रेष्ठ! आपण देवांचे कार्य निश्चयाने सिद्ध केले आहे. म्हणून, हे मुनीश्वर, आपल्या चित्तातील जे वर अभिप्रेत आहेत ते सर्व मागावे.

Verse 52

अगस्त्य उवाच । चमत्कारपुरे क्षेत्रे मया पीठान्यशेषतः । आनीतानि प्रभावेन मंत्राणां सुरसत्तमाः

अगस्त्य म्हणाले—हे सुरसत्तम! मंत्रांच्या प्रभावाने मी चमत्कारपुराच्या पवित्र क्षेत्रात सर्व पीठे अवशेष न ठेवता आणली आहेत.

Verse 53

तस्मात्तेषां सदा वासस्तत्रैवास्तु प्रभावतः । सर्वासां योगिनीनां च मातॄणां च विशेषतः

म्हणून त्या प्रभावाने त्यांचा वास सदैव तेथेच असो—विशेषतः सर्व योगिनीं व मातृकांचा.

Verse 54

अष्टम्यां च चतुर्दश्यां तानि यः श्रद्धयाऽन्वितः । पूजयिष्यति तस्य स्यात्समस्तं मनसेप्सितम्

जो श्रद्धायुक्त होऊन अष्टमी व चतुर्दशीला त्या (पीठ/शक्ती) यांची पूजा करील, त्याला मनोइच्छित सर्व काही प्राप्त होईल.

Verse 55

देवा ऊचुः । यस्माच्चित्राणि पीठानि त्वयानीतानि तत्र हि । तस्माच्चित्रेश्वरं नाम पीठमेकं भविष्यति

देव म्हणाले—कारण तुझ्यामुळे तेथे अद्भुत पीठे आणली गेली आहेत; म्हणून तेथे एक पीठ ‘चित्रेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध होईल.

Verse 56

यो यं काममभिध्याय तत्र पूजां करिष्यति । योगिनीनां च विद्यानां मातॄणां च विशेषतः

जो ज्या कामनेचे ध्यान करून तेथे पूजा करील—विशेषतः योगिनी, विद्या आणि मातृका यांची—

Verse 57

तंतं कामं नरः शीघ्रं संप्राप्स्यति महामुने । अस्माकं वरदानेन यद्यपि स्यात्सुपापकृत्

हे महामुने, आमच्या वरदानामुळे तो मनुष्य ती ती कामना शीघ्र प्राप्त करील, जरी तो घोर पापी असला तरीही।

Verse 58

एवमुक्त्वा सुराः सर्वे तमामन्त्र्य मुनीश्वरम् । गतास्त्रिविष्टपं हृष्टाः सोऽप्यगस्त्यः स्वमाश्रमम्

असे बोलून सर्व देवांनी मुनीश्वराची रजा घेऊन हर्षाने स्वर्गलोक गाठला; आणि अगस्त्यही आपल्या आश्रमास परतला।

Verse 59

सूत उवाच । एतद्वः सर्वमाख्यातं यथा स पयसांनिधिः । अगस्त्येन पुरा पीतो देवकार्यप्रसिद्धये

सूत म्हणाले—देवकार्य सिद्ध व्हावे म्हणून पूर्वी अगस्त्यांनी तो जलनिधी समुद्र कसा प्राशन केला, हे सर्व मी तुम्हाला सांगितले आहे।