Adhyaya 266

Verse 1

ऋषय ऊचुः । श्रुतानि मुख्यतीर्थानि तत्क्षेत्रप्रोद्भवानि च । येषु स्नातो नरः स्म्यक्सर्व तीर्थफलं लभेत्

ऋषी म्हणाले—त्या पवित्र क्षेत्रात उत्पन्न झालेली मुख्य तीर्थे आम्ही ऐकली आहेत; ज्यांत विधिपूर्वक स्नान केल्यास मनुष्य सर्व तीर्थांचे फळ प्राप्त करतो।

Verse 2

लिंगानि च महाभाग तत्र मुख्यानि यानि च । यैर्दृष्टैर्लभ्यते श्रेयः सर्वेषां तानि नो वद

हे महाभाग! तेथे जी जी मुख्य लिंगे आहेत, आणि ज्यांच्या दर्शनाने सर्वांना परम कल्याण मिळते, ती आम्हांस सांगा।

Verse 3

सूत उवाच । तत्र च मंकणाख्यं तु लिंगमस्ति सुशोभनम् । तथा सिद्धेश्वरं नाम गौतमेश्वरसंयुतम्

सूत म्हणाले—तेथे ‘मंकण’ नावाचे अतिशय शोभिवंत लिंग आहे. तसेच ‘सिद्धेश्वर’ नावाचे (लिंग) आहे, जे ‘गौतमेश्वर’ाशी संयुक्त आहे।

Verse 4

कपालेश्वमन्यच्च चतुर्थं परिकीर्तितम् । एकैकं सर्वलिंगानां फलं यच्छत्यसंशयम् । यथोक्तविधिना सम्यग्यथोक्तं द्विजसत्तमाः

आणखी एक ‘कपालेश्वर’ (लिंग) चौथे म्हणून कीर्तित आहे. हे द्विजश्रेष्ठांनो! शास्त्रोक्त विधीने यथावत् पूजन केल्यास, यांपैकी प्रत्येक लिंग निःसंशय सर्व लिंगांचे फल प्रदान करते।

Verse 5

तत्र तावत्प्रवक्ष्यामि मंकणेश्वरजं फलम् । मकाराक्षरयुक्तस्य लिंगस्यात्र द्विजोत्तमाः

आता, हे द्विजोत्तमांनो! तेथे ‘म’कार अक्षरयुक्त या मंकणेश्वर-लिंगापासून प्राप्त होणारे फल मी सांगतो।

Verse 6

शिवरात्रिं समासाद्य यस्तस्य पुरुषो द्विजाः । कुर्याज्जागरणं रात्रौ निराहारः स्थितः शुचिः

हे द्विजांनो! शिवरात्रि आल्यावर जो त्याचा भक्त पुरुष रात्री जागरण करील—उपवास करून, स्थिर व शुचिर्भूत राहून—(तो पुण्याचा अधिकारी होतो)।

Verse 7

सर्वलिंगोद्भवं चैव फलं दर्शनसंभवम् । जायते नात्र संदेह इत्युवाच हरः स्वयम्

दर्शनाने जे फळ प्राप्त होते, ते सर्व लिंगांपासून उत्पन्न फळच आहे; यात संशय नाही—असे स्वयं हर (शिव) म्हणाले।

Verse 8

ऋषय ऊचुः । शिवरात्रिर्महाभाग कस्मिन्काले तु सा भवेत् । विध्यानं चैव माहात्म्यं सर्वं नो विस्तराद्वद

ऋषी म्हणाले—हे महाभाग! शिवरात्रि कोणत्या काळी येते? तिचा विधी-विधान व माहात्म्य—सर्व आम्हांस विस्ताराने सांगा।

Verse 9

सूत उवाच माघस्य कृष्णपक्षे या तिथिश्चैव चतुर्दशी । तस्या रात्रिः समाख्याता शिवरात्रिसमुद्भवा

सूत म्हणाले—माघ महिन्याच्या कृष्णपक्षातील जी चतुर्दशी तिथी, तिची रात्र ‘शिवरात्रि’ म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Verse 10

तस्यां सर्वेषु लिंगेषु सदा संक्रमते हरः । विशेषात्सर्वपुण्येषु ख्यातेयं मंकणेश्वरे

त्या रात्री हर (शिव) सदैव सर्व लिंगांत संचार करतात; तरी सर्व पुण्यस्थानी विशेषतः मंकणेश्वर येथे हे अधिक प्रसिद्ध आहे।

Verse 11

ऋषय ऊचुः । शिवरात्रिः कथं जाता केनैषा च विनिर्मिता । कस्माद्बहुफला जाता सर्वं नो विस्तराद्वद

ऋषी म्हणाले—शिवरात्रि कशी उत्पन्न झाली? तिला कोणी स्थापित केले? ती इतकी बहुफलदायिनी का झाली? सर्व आम्हांस विस्ताराने सांगा।

Verse 12

सूत उवाच । अत्र वः कीर्तयिष्यामि पूर्ववृत्तं कथानकम् । भर्तृयज्ञस्य संवादमश्वसेनस्य भूपतेः

सूत म्हणाले—येथे मी तुम्हांला एक प्राचीन वृत्तांत सांगतो; म्हणजे भर्तृयज्ञ आणि राजा अश्वसेन यांचा संवाद।

Verse 13

आनर्ताधिपतिः पूर्वमश्वसेन इति स्मृतः । आसीद्धर्मपरो नित्यं वेदवेदागंपारगः

पूर्वी आनर्त देशाचा अधिपती ‘अश्वसेन’ म्हणून प्रसिद्ध होता. तो नित्य धर्मपरायण आणि वेद-वेदांगांचा पारंगत होता.

Verse 14

भर्तृयज्ञः पुरा तेन इदं पृष्टः कुतूहलात् । कलिकालं समुद्वीक्ष्य वर्धमानं दिनेदिने

कलियुग दिनेंदिवस वाढताना पाहून, कुतूहलाने त्याने पूर्वी भर्तृयज्ञांना हे विचारले होते.

Verse 15

अश्वसेन उवाच । कलिकालकृते किंचिद्व्रतं मे वद सन्मुने । स्वल्पायासं महत्पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम्

अश्वसेन म्हणाला—हे सत्मुने, कलियुगासाठी मला एखादे व्रत सांगा; जे अल्प परिश्रमाचे, महान पुण्य देणारे आणि सर्व पापांचा नाश करणारे असेल.

Verse 16

स्वल्पायुषः सदा मर्त्या ब्रह्मन्कृतयुगे पुरा । त्रेतायां द्वापरे चैव किमु प्राप्ते कलौ युगे

हे ब्राह्मण, मर्त्य सदा अल्पायुषीच आहेत—पूर्वी कृतयुगातही, तसेच त्रेता व द्वापरातही; मग आता कलियुग प्राप्त झाल्यावर तर काय सांगावे!

Verse 17

तस्माद्वर्षव्रतं त्यक्त्वा किंचिदेकाह्निकं वद

म्हणून वर्षभरचे व्रत बाजूला ठेवून, मला एखादे एकदिवसीय व्रत सांगा।

Verse 18

श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम् । न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं वास्य न वा कृतम्

जे काम उद्या करायचे ते आजच करावे; आणि जे अपराह्णाचे ते पूर्वाह्णातच। कारण मृत्यू काम झाले की नाही याची वाट पाहत नाही।

Verse 19

तस्य तद्वचं श्रुत्वा भर्तृयज्ञ उदारधीः । अब्रवीत्सुचिरं ध्यात्वा ज्ञात्वा दिव्येन चक्षुषा

त्याचे वचन ऐकून उदारबुद्धी भर्तृयज्ञाने—दीर्घ काळ ध्यान करून व दिव्यदृष्टीने जाणून—म्हटले।

Verse 20

अस्ति राजन्व्रतं पुण्यं शिवरात्रीतिसंज्ञितम् । एकाह्निकं महाराज सर्वपातकनाशनम्

हे राजन्, ‘शिवरात्रि’ नावाचे एक पुण्य व्रत आहे। हे महाराज, ते एकदिवसीय असून सर्व पातकांचा नाश करणारे आहे।

Verse 21

तत्र यद्दीयते दानं हुतं जप्तं तथैव च । सर्वमक्षयतां याति रात्रि जागरणे कृते

त्या प्रसंगी जे दान दिले जाते, जे हवन केले जाते आणि जो जप केला जातो—रात्रि जागरण केल्यास ते सर्व अक्षय फलदायी होते।

Verse 22

अपुत्रो लभते पुत्रानधनो धनमाप्नुयात् । स्वल्पायुर्दीर्घमायु्ष्यं शत्रूणां चैव संक्षयम्

अपुत्राला पुत्रप्राप्ती होते, निर्धनाला धन मिळते। अल्पायुष्याला दीर्घायुष्य लाभते आणि शत्रूंचाही क्षय होतो।

Verse 23

यंयं काममभिध्यायन्व्रतमेतत्समाचरेत् । तंतं समाप्नुयान्मर्त्यो निष्कामो मोक्षमाप्नुयात्

मनुष्य ज्या-ज्या कामनेचे चिंतन करून हे व्रत आचरतो, तो त्या-त्या फलास प्राप्त होतो; आणि निष्काम भावे केल्यास मोक्ष मिळतो.

Verse 24

कार्पण्येनाथ वित्तेन यदि कुर्यात्प्रजागरम् । तथा वर्षकृतात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः

दीनभावाने किंवा धनसंपत्तीने, जर कोणी रात्रिजागर करील, तर तो वर्षभर साचलेल्या पापांतून मुक्त होतो—यात संशय नाही.

Verse 25

यानि कान्यत्र लिंगानि स्थावराणि चराणि च । तेषु संक्रमते देवस्तस्यां रात्रौ यतो हरः

येथे जी जी लिंगे आहेत—स्थावर असोत वा चल—त्या रात्रौ देव त्यांत संक्रांत होतो; कारण त्या रात्री हर (शिव) अवतरतो.

Verse 26

शिवरात्रिस्ततः प्रोक्ता तेन सा हरवल्लभा । प्रार्थितः स सुरैः सर्वैर्लोकानुग्रहकाम्यया

म्हणून ती ‘शिवरात्रि’ म्हणून सांगितली; त्यामुळे ती रात्रि हराला अत्यंत प्रिय आहे. लोकांच्या कल्याणासाठी सर्व देवांनी त्याची प्रार्थना केली होती.

Verse 27

भगवन्कलिकालेऽस्मिन्सर्वपापसमन्विते । वर्षपापविशुद्ध्यर्थं दिनमेकं क्षितौ व्रज । येन त्वत्पूजया पूता मर्त्याः शुद्धिमवाप्नुयुः

हे भगवन्! सर्व पापांनी भरलेल्या या कलियुगात वर्षभरच्या पापशुद्धीसाठी आपण एक दिवस पृथ्वीवर अवतरावे, जेणेकरून आपल्या पूजेमुळे पावन होऊन मर्त्य शुद्धी प्राप्त करतील।

Verse 28

ततो दत्तं हुतं तेषामस्माकमुपतिष्ठति । यदुच्छिष्टं नरैर्दत्तं तद्वृथा जायतेऽखिलम्

मग त्यांचे दान व होमात अर्पण केलेले खरोखर आमच्यापर्यंत पोहोचते; परंतु उच्छिष्ट/अशुद्ध मनुष्यांनी दिलेले सर्व काही पूर्णतः निष्फळ ठरते।

Verse 29

कलिकाले न चास्माकं किंचिदेवोपतिष्ठति । अशुद्धैर्मानवैर्दत्तं प्रभूतमपि शंकर

हे शंकर! कलियुगात अशुद्ध मनुष्यांनी दिलेले—ते कितीही विपुल असले तरी—आमच्यापर्यंत काहीच पोहोचत नाही।

Verse 30

श्रीभगवानुवाच । माघमासस्य कृष्णायां चतुर्दश्यां सुरेश्वर । अहं यास्यामि भूपृष्ठे रात्रौ नैव दिवा कलौ

श्रीभगवान म्हणाले—हे सुरेश्वर! माघमासाच्या कृष्णपक्षातील चतुर्दशीस मी पृथ्वीपृष्ठावर येईन; कलियुगात दिवसा नव्हे, केवळ रात्री।

Verse 31

लिंगेषु च समस्तेषु चलेषु स्थावरेषु च । संक्रमिष्याम्यसंदिग्धं वर्षपापविशुद्धये

वर्षपापशुद्धीसाठी मी निःसंशय सर्व लिंगांमध्ये—चल व स्थावर दोन्हीमध्ये—संक्रमित होईन, म्हणजेच प्रवेश करीन।

Verse 32

तस्यां रात्रौ हि मे पूजां यः करिष्यति मानवः । मंत्रैरेतैः सुरश्रेष्ठ विपाप्मा स भविष्यति

हे देवश्रेष्ठ! जो मनुष्य त्या रात्री या मंत्रांनी माझी पूजा करील, तो निश्चयच पापमुक्त होईल.

Verse 33

ॐ सद्योजाताय नमः । ॐ वामदेवाय नमः । ॐ घोराय नमः । ॐ तत्पुरुषाय नमः । ॐ ईशानाय नमः । एवं वक्त्राणि संपूज्य गन्धपुष्पानुलेपनैः । वस्त्रैर्दीपैश्च नैवेद्यैस्ततोऽर्घं संप्रदापयेत् । मंत्रेणानेन संपूज्य मां ध्यात्वा मनसि स्थितम्

“ॐ सद्योजाताय नमः। ॐ वामदेवाय नमः। ॐ घोराय नमः। ॐ तत्पुरुषाय नमः। ॐ ईशानाय नमः।” अशा प्रकारे पंचवक्त्रांची गंध, पुष्प व अनुलेपनांनी, तसेच वस्त्र, दीप व नैवेद्यांनी पूजा करून, नंतर विधिपूर्वक अर्घ्य अर्पण करावे. या मंत्राने पूजन करून, मनात स्थित माझे ध्यान करावे.

Verse 34

गौरीवल्लभ देवेश सर्वाद्य शशिशेखर । वर्षपापविशुद्ध्यर्थमर्घो मे प्रतिगृह्यताम्

हे गौरीवल्लभ, हे देवेश, हे सर्वाद्य, हे शशिशेखर! वर्षभरातील पापशुद्धीसाठी माझ्याकडून अर्पिलेला हा अर्घ्य स्वीकारावा.

Verse 35

ततः संपूजयेद्विप्रं भोजनाच्छादनादिभिः । दत्त्वाथ दक्षिणां तस्मै वित्तशाठ्यं विवर्जयेत्

त्यानंतर ब्राह्मणाचा भोजन, वस्त्र इत्यादींनी सत्कार करावा; आणि त्यास दक्षिणा देऊन धनाविषयी कंजूषपणा वा कपट टाळावे.

Verse 36

धर्माख्यानकथाभिश्च सलास्यैस्तांडवैस्तथा

आणि धर्माख्यानकथांच्या पठणाने, सुललित नृत्यांनी, तसेच तांडव-प्रदर्शनानेही.

Verse 37

एवं करिष्यते योऽत्र व्रतमेतत्सुरेश्वर । वर्षपापविशुद्ध्यर्थं प्रायश्चित्तं भविष्यति

हे सुरेश्वरा! जो येथे हे व्रत अशा रीतीने करील, ते वर्षभरच्या पापशुद्धीसाठी प्रायश्चित्त ठरेल.

Verse 38

तच्छ्रुत्वा त्रिदशाः सर्वे प्रणम्य शशिशेखरम् । संप्रहृष्टा नरश्रेष्ठ स्वानि स्थानानि भेजिरे

ते ऐकून सर्व देवांनी शशिशेखर (शिव) यांना प्रणाम केला. हे नरश्रेष्ठा, आनंदित होऊन ते आपापल्या धामास गेले.

Verse 39

प्रेषयामासुरुर्व्यां च नारदं मुनिसत्तमम् । प्रबोधनाय लोकानां शिवरात्रिकृते सदा

आणि त्यांनी मुनिसत्तम नारदांना पृथ्वीवर पाठविले, जेणेकरून शिवरात्रीसाठी लोकांना सदैव जागृत करावे.

Verse 40

सोऽपि गत्वा धरापृष्ठं श्रावयामास सर्वतः । शिवरात्रेस्तु माहात्म्यं यदुक्तं शूलपाणिना

तोही धरातलावर जाऊन सर्वत्र शिवरात्रीचे माहात्म्य सांगू लागला, जे शूलपाणी (शिव) यांनी कथिले होते.

Verse 41

ततः प्रभृति संजाता शिवरात्रिर्धरातले । सर्वकामप्रदा पुण्या सर्वपातकनाशिनी

तेव्हापासून धरातलावर शिवरात्री प्रस्थापित झाली—ती पुण्यदायिनी, सर्वकामप्रदा आणि सर्वपातकनाशिनी आहे.

Verse 42

अत्र वः कीर्तयिष्यामि पुरावृत्तं कथानकम् । यद्वृत्तं नैमिषारण्ये लुब्धकस्यात्र कस्यचित्

आता मी तुम्हांला एक प्राचीन वृत्तांत सांगतो—नैमिषारण्यात येथे एका लुब्धक (शिकारी) विषयी जे घडले ते।

Verse 43

तत्रासील्लुब्धकः कश्चिज्जातिमात्रान्न कर्मतः । व्यसेनानाभिभूतात्मा परवित्तापहारकः

तेथे एक लुब्धक होता—जन्माने कुलीन, पण कर्माने नव्हे; व्यसनांनी ग्रासलेला आणि परधन लुटणारा.

Verse 44

न कदाचिद्व्रतं तेन न दत्तं न जपः कृतः । केवलं च हृतं वित्तं लोकानां छलसंश्रयात्

त्याने कधी व्रत केले नाही, दान दिले नाही, जपही केला नाही; कपटाचा आधार घेऊन तो फक्त लोकांचे धनच लुटत असे.

Verse 45

कस्यचित्त्वथ कालस्य शिवरात्रिः समागता । माघमासेऽसितेपक्षे सर्वपातकनाशिनी

मग काही काळाने शिवरात्रि आली—माघ महिन्याच्या कृष्णपक्षात—जी सर्व पापांचा नाश करणारी मानली जाते.

Verse 46

तत्रास्त्यायतनं पुण्यं देवदेवस्य शूलिनः । तत्र जागरणं रात्रौ प्रारब्धं बहुभिर्ज्जनैः

तेथे देवाधिदेव शूलिन (भगवान शिव) यांचे पवित्र आयतन होते; आणि तेथे अनेकांनी रात्रिजागरण सुरू केले.

Verse 47

नारीभिर्नरशार्दूल भूषिताभिः सुभूषणैः । अथासौ चिंतयामास चोरो दृष्ट्वाथ जागरम्

हे नरश्रेष्ठा! सुंदर दागिन्यांनी नटलेल्या स्त्रिया आणि तो जागर पाहून त्या चोराच्या मनात विचार आला.

Verse 48

गच्छामि यदि कांचित्स्त्रीं भूषणैः परिभूषिताम् । निष्क्रांतां बाह्यतश्चास्य प्रासादस्याप्नुयामहम्

जर मला दागिन्यांनी मढलेली एखादी स्त्री या मंदिराच्या बाहेर पडताना सापडली, तर मी तिला गाठेन.

Verse 49

ततो हत्वा समादाय भूषणानि व्रजाम्यहम्

मग तिला मारून आणि तिचे दागिने घेऊन मी निघून जाईन.

Verse 50

एवं निश्चित्य मनसा गतस्तस्य समीपतः । कर्णिकारं समारुह्य स्थितो गुप्तस्ततो हि सः

मनात असा निश्चय करून तो त्या ठिकाजवळ गेला आणि एका कर्णिकार वृक्षावर चढून लपून बसला.

Verse 51

वीक्षमाणो दिशः सर्वा नारीनिष्क्रामणोद्भवाः । चौरकर्मप्रवृत्तस्य शीतार्तस्य विशेषतः

स्त्रिया बाहेर पडण्याच्या अपेक्षेने तो सर्व दिशांना पाहू लागला; चोरीच्या कामात मग्न असलेला तो थंडीने कुडकुडत होता.

Verse 52

अल्पापि निद्रा नायाता न च नारी विनिर्गता । तस्याधस्तात्ततो लिंगमभवत्तु धरोद्भवम् । गत्वा च पत्राण्यादाय प्रचिक्षेपास्य चोपरि

त्याला किंचितही झोप आली नाही आणि कोणतीही स्त्री बाहेर आली नाही. तेव्हा त्याच्या खाली भूमीतून उद्भवलेले शिवलिंग प्रकट झाले; तो गेला, पाने आणून त्यावर उधळली।

Verse 53

एतस्मिन्नेव काले तु प्रोद्गतस्तीक्ष्णदीधितिः । असतीनां च चौराणां कामिनामसुखावहः

त्याच वेळी तीक्ष्ण किरणांचा सूर्य उगवला—असती, चोर आणि कामातुर जनांस दुःख देणारा।

Verse 54

ततो नराश्च नार्यश्च जग्मुः स्वंस्वं निकेतनम् । उपचारपराः शांताः प्रणिपत्य महेश्वरम्

मग स्त्री-पुरुष आपापल्या घरी गेले—मनाने शांत, विधिपूर्वक पूजेत तत्पर, आणि महेश्वरास नमस्कार करून।

Verse 55

सोऽपि चौरो निराशश्च क्षुत्क्षामः शीतविह्वलः । अवतीर्य द्रुमात्तस्मादुपायं कंचिदाश्रितः

तो चोरही—निराश, भुकेने कृश आणि थंडीने कापरा—त्या झाडावरून उतरून एखादा उपाय धरू लागला।

Verse 56

ततः कालेन महता पंचत्वं समपद्यत । जातो जातिस्मरः सोऽथ दशार्णाधिपतेर्गृहे

नंतर बराच काळ गेल्यावर तो पंचत्व (मृत्यू) पावला; आणि पुढे तो जातिस्मर होऊन दशार्णाधिपतीच्या घरी पुनर्जन्माला आला।

Verse 57

उपवासप्रभावेन बलादपि प्रजागरात् । शिवरात्रेस्तथा तस्य लिङ्गस्यापि प्रपूजया

उपवासाच्या प्रभावाने, जरी बलपूर्वक का होईना केलेल्या रात्रिजागराने, आणि शिवरात्रीला त्या लिंगाची विधिपूर्वक पूर्ण पूजा केल्याने—

Verse 58

ततो राज्यं समासाद्य पितृपैतामहं महत् । कारयामास लिंगस्य प्रासादं तस्य शोभनम्

त्यानंतर महान पितृ-पैतामहिक राज्य प्राप्त करून, त्याने त्या लिंगासाठी एक शोभिवंत प्रासाद (मंदिर) बांधून घेतला।

Verse 59

वर्षेवर्षे समाश्रित्य शिवरात्रौ प्रजागरात् । उपवासपरोभूत्वा गीतवादित्रनिःस्वनैः

वर्षानुवर्षे शिवरात्रीला तो रात्रिजागरण करी; उपवासात तत्पर राहून गीत-वाद्यांच्या निनादात रमून।

Verse 60

धर्माख्यानकथाभिश्च गीतध्वनिभिरेव च । पूर्वोक्तमंत्रैः संपूज्य अर्घं दत्त्वा विधानतः । संतर्प्य ब्राह्मणान्कामैर्जगाम निलयं निजम्

धर्माख्यानकथा आणि भक्तिगीतांच्या नादासह, पूर्वोक्त मंत्रांनी (लिंगाची) संपूर्ण पूजा करून त्याने विधिपूर्वक अर्घ्य अर्पण केले। नंतर ब्राह्मणांना इच्छित दान-भोजनाने संतुष्ट करून तो आपल्या निवासास गेला।

Verse 61

कस्यचित्त्वथ कालस्य शिवरात्रौ समागताः । प्रासादे तत्र मुनयः प्राप्ता शाण्डिल्यपूर्वकाः

नंतर एका काळी शिवरात्रीला तेथे त्या प्रासादात मुनिगण आले—त्यांत शाण्डिल्य अग्रणी होते।

Verse 62

शांडिल्योऽथ भरद्वाजो यवक्रीतोऽथ गालवः । पुलस्त्यः पुलहो गार्ग्यस्तथान्ये बहवो नृप

हे नृपा! शांडिल्य, भरद्वाज, यवक्रीत व गालव; पुलस्त्य, पुलह, गार्ग्य तसेच इतरही अनेक ऋषी तेथे होते।

Verse 63

सोऽपि राजा बृहत्सेनो दशार्णाधिपतेः सुतः । संप्राप्तो जागरं कर्तुं तस्य लिंगस्य चाग्रतः

दशार्णाधिपतीचा पुत्र राजा बृहत्त्सेनही तेथे आला, त्या शिवलिंगासमोर जागरण करण्यासाठी।

Verse 64

पूजयित्वा ततो देवं प्रणिपत्य मुनीश्वरान् । उपविष्टस्तस्य चाग्रे ह्यनुज्ञातो द्विजोत्तमैः

नंतर त्याने देवाचे पूजन केले व मुनीश्वरांना प्रणाम केला; द्विजोत्तमांची आज्ञा घेऊन तो त्याच्याच समोर बसला।

Verse 65

ततस्तस्याग्रतश्चक्रुः कथास्ते बहुधा नृप । राजर्षीणामतीतानां ब्रह्मर्षीणां विशेषतः

मग, हे नृपा! त्याच्या समोर त्यांनी अनेक प्रकारच्या पवित्र कथा केल्या—प्राचीन राजर्षींच्या आणि विशेषतः ब्रह्मर्षींच्या।

Verse 66

अथ कस्मिन्कथांते स तैः पृष्टो ब्रह्मवादिभिः । कौतुकाविष्टचित्तैश्च विस्मयोत्फुल्ललोचनैः

मग एका कथांच्या शेवटी, ब्रह्मवादी ऋषींनी त्याला प्रश्न केला—ज्यांची मने कुतूहलाने व्यापलेली होती आणि डोळे विस्मयाने फुललेले होते।

Verse 67

राजन्पृच्छामहे सर्वे वयं कौतूहलान्विताः । यदि ब्रवीषि नः सत्यं देवतायतने स्थितः

हे राजन्, आम्ही सर्वजण कुतूहलयुक्त होऊन तुम्हांस विचारितो. तुम्ही देवालयात स्थित राहून आम्हांस सत्य सांगाल तर—

Verse 68

राजोवाच । यदि ज्ञास्यामि विप्रेंद्राः कथयिष्याम्यसंशयम् । देवस्याग्रे च संपृष्टः सत्येनात्मानमालभे

राजा म्हणाला—हे विप्रेंद्रांनो, मला माहीत असेल तर मी निःसंशय सांगीन. आणि देवासमोर विचारले गेल्यावर मी सत्याने स्वतःला बांधतो.

Verse 69

ऋषय ऊचुः । पुष्कलानि परित्यज्य कस्माद्दानान्यनेकशः । जागरं कर्तुकामोऽत्र स्वदेशादुपतिष्ठसि

ऋषी म्हणाले—पुष्कळ दाने व अनेक प्रकारचे दानधर्म सोडून, तू स्वदेशातून येथे का येतोस आणि येथे जागरणच का करावयास इच्छितोस?

Verse 70

वर्षेवर्षे सदा प्राप्ते नूनं त्वं वेत्सि कारणम् । रहस्यं यदि ते न स्यात्तद्ब्रवीहि नराधिप

तू वर्षानुवर्षे नेहमी येतोस; नक्कीच कारण तुला माहीत आहे. ते रहस्य नसेल तर सांग, हे नराधिपा.

Verse 71

सूत उवाच । सवैलक्ष्यं स्मितं कृत्वा ततः प्राह स दुर्मनाः । रहस्यं परमं ह्येतदवाच्यं हि द्विजोत्तमाः

सूत म्हणाला—लाजरेसे हसून तो दुर्मन राजा पुढे म्हणाला—“हे द्विजोत्तमांनो, हे परम रहस्य आहे; सांगणेही कठीण आहे.”

Verse 72

तथापि च वदिष्यामि पृष्टो देवाग्रतो यतः

तथापि, येथे प्रभूच्या साक्षात् समोर मला विचारले गेले आहे; म्हणून मी सांगतो।

Verse 73

ततः स कथयामास पूर्वदेहसमुद्भवम् । मलिम्लुचस्ततो नूनं शिवरात्रिसमुद्भवम्

मग त्याने पूर्वदेहातून उद्भवलेला वृत्तान्त सांगितला—शिवरात्रि-व्रताच्या संबंधामुळेच ते चांडाळत्व नक्की उत्पन्न झाले होते।

Verse 74

चौर्यभावेन देवस्य पूजनं जागरस्तथा । उपवासं विना तेन शिवरात्रौ पुरा कृतम्

पूर्वी शिवरात्रीला त्याने चोर-भावनेने देवपूजा व जागरण केले; पण उपवास न करता केले।

Verse 75

जातिस्मरणसंयुक्तं जन्मजातं यथातथम् । ततस्ते मुनयः सर्वे साधुवादान्पृथग्विधान्

जन्मांची स्मृती लाभलेली असल्याने त्याने जन्मापासून जे घडले ते तसेच सांगितले; मग त्या सर्व मुनींनी निरनिराळे साधुवाद व आशीर्वचन दिले।

Verse 76

नृपोत्तमस्य राजर्षेर्दत्त्वाशीर्भिः समन्वितान् । रात्रौ जागरणं कृत्वा प्रजग्मुस्ते निजाश्रमान्

त्या उत्तम नृप राजर्षीस आशीर्वाद देऊन त्यांनी रात्रौ जागरण केले आणि मग आपल्या-आपल्या आश्रमांकडे प्रस्थान केले।

Verse 77

सोऽपि राजासमभ्यर्च्य तं देवं तान्द्विजोत्तमान् । जगाम स्वपुरं पश्चात्कृत्वा रात्रौ प्रजागरम्

त्या राजानेही त्या देवाचे व त्या श्रेष्ठ द्विजांचे यथाविधी पूजन करून, रात्रौ जागरण करून, नंतर आपल्या नगरास प्रस्थान केले।

Verse 78

भर्तृयज्ञ उवाच । शिवरात्रिः समुत्पन्ना एवं भूमितले नृप । एवंविधं च माहात्म्यं तस्यास्ते परिकीर्तितम्

भर्तृयज्ञ म्हणाले—हे नृपा! अशा प्रकारे भूमितलावर शिवरात्रि उत्पन्न झाली; आणि तिचे असेच माहात्म्य तुला कथन केले आहे।

Verse 79

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कार्या स नृपसत्तम । कलिकाले विशेषेण य इच्छेद्भूतिमात्मनः

म्हणून, हे नृपश्रेष्ठा! सर्व प्रयत्नांनी हे व्रत करावे—विशेषतः कलियुगात—जो आपल्या भूतिसंपत्ती व कल्याणाची इच्छा करतो।

Verse 80

एषा कृता दिलीपेन नलेन नहुषेण च । मान्धात्रा धुंधुमारेण सगरेण युयुत्सुना

हे (शिवरात्रि-व्रत) दिलीप, नल व नहुष यांनी; तसेच मान्धाता, धुंधुमार, सगर आणि युयुत्सु यांनीही केले।

Verse 81

तथान्यैश्च विशेषेण सम्यक्छ्रद्धासमन्वितैः । प्राप्ताश्च हृद्गताः कामा ये दिव्या ये च मानुषाः

तसेच इतर अनेकांनीही—विशेषतः सम्यक श्रद्धायुक्त होऊन—हृदयातील इच्छा प्राप्त केल्या; त्या दिव्य असोत वा मानुष।

Verse 82

तथा चैव तु सावित्र्या श्रिया देव्या तु सीतया । अरुंधत्या सरस्वत्या मेनया रंभया तथा

तसेच सावित्री, देवी श्री व सीता; तसेच अरुंधती, सरस्वती, मेना आणि रंभा यांनीही तेच आचरले।

Verse 83

इंद्राण्याथ दृषद्वत्या स्वधया स्वाहया तथा । रत्या प्रीत्या प्रभावत्या गायत्र्या च नृपोत्तम । सर्वाः प्राप्ताः प्रियान्कामानतिसौभाग्यसंयुतान्

मग इंद्राणी, दृषद्वती, स्वधा व स्वाहा; तसेच रती, प्रीती, प्रभावती व गायत्री—हे नृपोत्तम—सर्वांनी अतिसौभाग्ययुक्त आपापले प्रिय मनोरथ प्राप्त केले।

Verse 84

यश्चैतां पठते व्युष्टिं भावेन शिवसंनिधौ । दिनजात्पातकात्सोऽपि मुच्यते नात्र संशयः

आणि जो कोणी शिवसन्निधीत उषःकाळी भावाने हा पाठ करतो, तो एका दिवसात झालेल्या पापातूनही मुक्त होतो—यात संशय नाही।

Verse 85

नास्ति गंगासमं तीर्थं नास्ति देवो हरोपमः । शिवरात्रेः परं नास्ति तपः सत्यं मयोदितम्

गंगेसमान तीर्थ नाही, हर (शिव) यासारखा देव नाही। शिवरात्रीपेक्षा श्रेष्ठ तप नाही—हे सत्य मी सांगितले आहे।

Verse 86

सर्वरत्नमयो मेरुः सर्वाश्चर्यमयं तपः । सर्वधर्ममयी राजञ्छिवरात्रिः प्रकीर्तिताः

मेरू सर्वरत्नमय आहे असे म्हटले जाते, आणि तप सर्व आश्चर्यांनी भरलेले आहे असेही सांगितले जाते। तसेच, हे राजन्, शिवरात्री सर्वधर्ममयी म्हणून प्रकीर्तित आहे।

Verse 87

गरुडः पक्षिणां यद्वन्नदीनां सागरो यथा । प्रधानः सर्वधर्माणां शिवरात्रिस्तथोत्तमा

जसा पक्ष्यांमध्ये गरुड श्रेष्ठ आणि नद्यांमध्ये सागर प्रधान, तशीच सर्व धर्मांमध्ये शिवरात्रि परम व सर्वोत्तम आहे।

Verse 266

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शिवारात्रिमाहात्म्यवर्णनं नाम षट्षष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशी-सहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखण्डात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यांतर्गत ‘शिवारात्रि-माहात्म्य-वर्णन’ नावाचा २६६वा अध्याय समाप्त झाला।