Adhyaya 203

Verse 1

आनर्त उवाच । एवं शुद्ध्यर्थमायातो नागराणां पुरः स्थितः । नागरः शुद्धिमाप्रोति यथा तन्मे वद द्विजः

आनर्त म्हणाला—मी अशा रीतीने शुद्धीसाठी आलो असून नागरांच्या समोर उभा आहे; हे द्विज! नागर कोणत्या उपायाने शुद्धी प्राप्त करतो? ते मला सांगा।

Verse 2

एवं मध्यस्थवचनात्समुदाये स्थिरे सति । स प्रष्टव्यः पितुर्माता कतमा ते वदस्व नः

अशा रीतीने निष्पक्ष मध्यस्थाच्या वचनानुसार, सभा स्थिर झाल्यावर त्यास विचारावे— ‘तुझे पिता व माता कोण? आम्हांस सांग।’

Verse 3

किं गोत्रः कतमस्तस्याः पिता किंप्रवरः स्मृतः । एवं तस्यान्वयं ज्ञात्वा गोत्रप्रवरसंयुतम्

‘तिचे गोत्र कोणते? तिचा पिता कोण मानला जातो? तिचा प्रवर कोणता स्मरणात आहे?’—असे गोत्र-प्रवरासह तिचा वंश जाणून, मग शुद्धिकर्म आरंभ करावा।

Verse 4

प्रष्टव्या च ततो माता तस्याश्चापि च या भवेत् । जननी चापि प्रष्टव्या तस्याश्चापि च या भवेत्

मग तिच्या मातेस विचारावे, तसेच तिच्या मातेची माता (नानी) हिलाही। अशाच रीतीने मातृपरंपरेतील पूर्वज मातृकांनाही विचारून मातृवंशाची नीट परीक्षा करावी।

Verse 5

ज्ञातव्या सापि यत्नेन ब्राह्मणैः शुद्धि कर्मणि

शुद्धिकर्मात ब्राह्मणांनी तिचाही यत्नपूर्वक निश्चय करावा।

Verse 6

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । शोधनीयाः प्रयत्नेन त्रयश्चैतेऽपि तस्य च

पिता, पितामह आणि प्रपितामह—हे तिघेही त्याच्या संबंधाने यत्नपूर्वक तपासून शुद्ध करावेत।

Verse 7

तथा पितामहीपक्षे त्रय एते द्विजोत्तमाः । मातामहस्ततस्तस्य पिता तस्यापि यः पिता

तसेच, हे द्विजोत्तमा, पितामहीच्या बाजूसही हे तिघे मानले जातात—मातामह, मग त्याचा पिता, आणि त्याचाही पिता।

Verse 8

माता मातामही चैव तथैवान्या प्रपूर्विका । पितामह्याश्च या माता सापि शोध्या सभर्तृका

माता, मातामही तसेच पूर्वीची अन्य पूर्वजा; आणि पितामहीची जी माता, तीही पतीसह शुद्ध करावी।

Verse 9

एवं शाखाऽगमं ज्ञात्वा तस्य सर्वं यथाक्रमम् । मूलवंशादधिष्ठानं न्यग्रोधस्येव सर्वतः

अशा रीतीने त्या वंशाची शाखा-परंपरा क्रमाने जाणून, तिला मूलवंशाच्या आधारावर स्थापन करावे—जसे वडाच्या मुळापासून आधार सर्वत्र पसरतो।

Verse 10

ततः शुद्धिः प्रदातव्या सिन्दूरति लकेन तु । चातुश्चरणमंत्रैश्च दत्त्वाशीर्वचनं क्रमात्

त्यानंतर सिन्दूर-टिळकाने शुद्धी द्यावी; आणि चतुष्पाद मंत्रांनी क्रमाने आशीर्वचन द्यावे।

Verse 11

ततो वाच्यं नृपश्रेष्ठ मध्यस्थेन तदग्रतः । दत्त्वा तालत्रयं राजञ्छुद्धोऽयं नागरो द्विजः । सामान्यपदयोग्यश्च संजातः सांप्रतं द्विजः

मग, हे नृपश्रेष्ठ, मध्यस्थाने तुमच्या समोर असे सांगावे—“राजन्, तीन ताल देऊन हा नागर ब्राह्मण शुद्ध झाला; आणि आता तो द्विजांच्या सामान्य पद-प्रतिष्ठेस योग्य झाला आहे।”

Verse 12

ततोऽग्निशरणं गत्वा संतर्प्य च हुताशनम् । पञ्चवक्त्रेण मंत्रेण दत्त्वा पूर्णाहुतिं ततः । विप्रेभ्यो दक्षिणां दद्यात्स्वशक्त्या भोजनान्विताम्

मग अग्निशरणी जाऊन हुताशनास संतर्पित करावे व पञ्चवक्त्र मंत्राने पूर्णाहुती द्यावी। त्यानंतर आपल्या शक्तीनुसार भोजनासहित ब्राह्मणांना दक्षिणा द्यावी।

Verse 13

सिन्दूरतिलके जाते ब्रह्माग्रे द्विजवाक्यतः । पितॄणां जायते तुष्टिर्वंशो नोऽद्य प्रतिष्ठि तः

द्विजांच्या वचनानुसार ब्रह्मासमोर जेव्हा सिंदूर-टिळा लावला जातो, तेव्हा पितर तृप्त होतात आणि आपला वंश आज दृढपणे प्रतिष्ठित होतो।

Verse 14

यस्य नो जायते शुद्धिः शाखाभिर्मूलवंशगा । निग्रहस्तस्य कर्तव्यो द्विजार्हो द्विजसत्तमैः

ज्याची शुद्धी मूळवंशाशी जोडलेल्या शाखांद्वारे सिद्ध होत नाही, त्याच्यावर द्विजार्हतेच्या बाबतीत द्विजसत्तमांनी यथोचित निग्रह करावा।

Verse 15

यथा नान्यो हि जायेत शुद्धि स्तस्य प्रकल्पिता । एवं संशोधितो विप्रः श्राद्धार्हो जायते ततः

त्याच्या शुद्धीबाबत दुसरा कोणताही संशय उरू नये म्हणून शुद्धीची विधी ठरविली आहे। अशा रीतीने संशोधित झालेला ब्राह्मण मग श्राद्धास योग्य ठरतो।

Verse 16

अपि चाष्टकुलोत्पन्नः सामान्यः किं पुनर्हि यः । अशुद्धेन तु विप्रेण यः श्राद्धा द्यं करोति हि । तस्य भस्महुतं यद्वत्सर्वं तज्जायते वृथा

आठ कुलांत जन्मलेला असला तरी—इतरांचे तर काय—परंतु अशुद्ध ब्राह्मणाने श्राद्धादी कर्म केले तर ते सर्व भस्मात दिलेल्या आहुतीप्रमाणे व्यर्थ ठरते।

Verse 17

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन शोध्योऽयं नागरो द्विजः । स्वस्थानस्य विशुद्ध्यर्थं तथैव स्वकु लस्य च

म्हणून सर्व प्रयत्नांनी या नागर द्विजाचे शोधन करावे—स्वतःच्या स्थानाच्या पूर्ण पावित्र्यासाठी आणि तसेच आपल्या कुलाच्या शुद्धीसाठीही।

Verse 203

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये नागरविशुद्धिप्रकारवर्णनंनाम त्र्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखण्डात, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यातील ‘नागरविशुद्धिप्रकारवर्णन’ नामक दोनशे तिसरा अध्याय समाप्त झाला।