Adhyaya 48

Verse 1

। सूत उवाच । तत्रैवास्य समुद्देशे हरिश्चंद्रस्य भूपतेः । आश्रमो ऽस्ति सुविख्यातो नानाद्रुमसमावृतः

सूत म्हणाला—त्याच प्रदेशात, तिथेच, राजा हरिश्चंद्राचा एक सुविख्यात आश्रम आहे; तो नानाविध वृक्षांनी वेढलेला आहे.

Verse 2

यत्र तेन तपस्तप्तं संस्थाप्योमामहेश्वरौ । यच्छता विविधं दानं ब्राह्मणेभ्योऽभिवांछितम्

तेथे त्याने तपश्चर्या केली; आणि उमा-महेश्वरांची स्थापना करून, ब्राह्मणांना अभिलषित असे नानाविध दान दिले.

Verse 3

आसीद्राजा हरिश्चंद्रस्त्रिशंकुतनयः पुरा । अयोध्याधिपतिः श्रीमान्सूर्यवंशसमुद्भवः

पूर्वी त्रिशंकूचा पुत्र, सूर्यवंशात उत्पन्न, श्रीमान अयोध्याधिपती राजा हरिश्चंद्र होता.

Verse 4

न दुर्भिक्षं न च व्याधिर्नाकालमरणं ध्रुवम् । तस्मिञ्छासति धर्मेण न च चौरकृतं भयम्

त्याच्या राज्यात न दुष्काळ होता, न रोग, न अकाली मृत्यूची भीती; तो धर्माने राज्य करीत असल्याने चोरांपासूनही भय नव्हते।

Verse 5

कालवर्षी सदा मेघः सस्यानि प्रचुराणि च । रसवंति च तोयानि सर्वर्तुफलिता द्रुमाः

मेघ नेहमी योग्य ऋतूतच वर्षत; धान्यसंपदा विपुल होती; पाणी मधुर व जीवनदायी असे; आणि वृक्ष सर्व ऋतूंमध्ये फळे देत।

Verse 6

दंडस्तत्राभवद्वास्तौ गृहरोधोऽक्षदेवने । एको दोषाकरश्चंद्रः प्रियदोषाश्च कौशिकाः

तेथे ‘दोष’ फक्त नावापुरते होते—घरात दंड हा केवळ वस्तू; ‘गृहरोध’ फक्त जुगाराच्या खेळात; रात्रि करणारा फक्त चंद्र; आणि घुबडं रात्रिप्रिय।

Verse 7

स्नेहक्षयश्च दीपेषु विवाहे च करग्रहः । वृत्तभंगस्तथा गद्ये दानोत्थितिर्गजानने

‘तेलाचा क्षय’ फक्त दिव्यांत; ‘हात धरणे’ फक्त विवाहात; ‘छंदभंग’ फक्त गद्यात; आणि ‘दानाने उठणे’ फक्त गजानन श्रीगणेशात।

Verse 8

तस्यैवं गुणयुक्तस्य सार्वभौमस्य भूपतेः । एक एव महानासीद्दोषः पुत्रविवर्जितः

अशा गुणसंपन्न त्या सार्वभौम राजाचा एकच मोठा अभाव होता—तो पुत्रविहीन होता।

Verse 9

ततः पुत्रकृते गत्वा चकार सुमहत्तपः । चमत्कारपुरे क्षेत्रे लिंगं संस्थाप्य भक्तितः

त्यानंतर पुत्रप्राप्तीसाठी तो गेला व अत्यंत कठोर तप करू लागला। चमत्कारपुराच्या पुण्यक्षेत्री त्याने भक्तिभावाने शिवलिंगाची स्थापना केली।

Verse 10

पंचाग्निसाधको ग्रीष्मे वर्षास्वाकाशसंस्थितः । जलाश्रयश्च हेमंते स ध्यायति महेश्वरम्

ग्रीष्मात पंचाग्निसाधना करून, वर्षाकाळी उघड्या आकाशाखाली राहून, आणि हेमंतात जलाश्रय घेऊन तो महेश्वर (शिव) यांचे ध्यान करी।

Verse 11

ततो वर्षसहस्रांते तस्य तुष्टो महेश्वरः । प्रत्यक्षोऽभूत्समं गौर्या गणसंघैः समावृतः

मग हजार वर्षांच्या अखेरीस, त्याच्यावर प्रसन्न झालेले महेश्वर गौरीसह गणसमूहांनी वेढलेले, त्याच्यासमोर प्रत्यक्ष प्रकट झाले।

Verse 13

ततस्तं प्रणिपत्योच्चैः स्तुत्वा सूक्तैः श्रुतैरपि । प्रोवाच विनयोपेतः कृतांजलिपुटः स्थितः

त्यानंतर त्याने त्यांना साष्टांग नमस्कार करून, श्रुतीतील सूक्तांनी उच्च स्वरात स्तुती केली। मग विनययुक्त होऊन, हात जोडून उभा राहून तो बोलला।

Verse 14

त्वत्प्रसादात्सुरश्रेष्ठ यत्किंचिद्धरणीतले । तदस्ति मे गृहे सर्वं वांछितं स्वेन चेतसा

हे देवश्रेष्ठ! तुझ्या कृपेने धरणीतलावर जे काही आहे, ते सर्व—माझ्या मनाने वांछिलेले—माझ्या घरीच विद्यमान आहे।

Verse 19

यस्मात्त्वया महामूर्ख न प्रणामः कृतो मम । हरादनंतरं तस्माच्छापं दास्याम्यहं तव

अरे महामूर्खा! हर (शिव) यांच्या त्वरित नंतर मी स्थित असताना तू मला प्रणाम केला नाहीस; म्हणून मी तुला शाप देईन।

Verse 20

तव संलप्स्यते पुत्रो यथोक्तः शूलपाणिना । परं तन्मृत्युजं दुःखं त्वं शिशुत्वेपि लप्स्यसे

शूलपाणि (शिव) यांनी सांगितल्याप्रमाणे तुझा पुत्र नक्की होईल; पण मृत्यूजन्य तीव्र दुःख तू त्याच्या बाल्यावस्थेतच भोगशील।

Verse 21

एवमुक्त्वा भगवती सार्धं देवेन शंभुना । अदर्शनं ययौ पश्चात्तथान्यैरपि पार्श्वगैः

असे बोलून भगवती देवी देव शंभूसह, तसेच इतर पार्षदांसह, नंतर अदृश्य झाली।

Verse 22

सोऽपि राजा वरं लब्ध्वा शापं च तदनंतरम् । न जगाम गृहं भूयश्चकार सुमहत्तपः

तो राजा वर मिळवून आणि त्यानंतर लगेच शापही प्राप्त करून घरी गेला नाही; उलट त्याने पुन्हा अतिमहान तप केले।

Verse 23

एकासनं समारूढौ कृत्वा गौरी महेश्वरौ । ततश्चाराधयामास समं पुष्पानुलेपनैः

गौरी व महेश्वरांसाठी एकच आसन करून त्यांना एकत्र बसविले; मग पुष्पे व सुगंधित अनुलेपनांनी दोघांची संयुक्त आराधना केली।

Verse 24

विशेषेण ददौ दानं ब्राह्मणेभ्यो महीपतिः । भूमिशायी प्रशांतात्मा षष्ठकालकृताशनः

विशेष भावाने त्या महीपतीने ब्राह्मणांना दान दिले। तो भूमीवर शय्या करी, मनाने शांत असे आणि सहाव्या काळीच अन्नसेवन करी।

Verse 25

ततः संवत्सरस्यांते भगवान्वृषभध्वजः । पार्वत्या सहितो भूयस्तस्य संदर्शनं गतः

त्यानंतर वर्षाच्या अखेरीस वृषभध्वज भगवान् पार्वतीसहित पुन्हा त्यास दर्शनास आले।

Verse 26

ततः स नृपतिस्ताभ्यां युगपद्विधिपूर्वकम् । कृत्वा नतिं ततो वाक्यं विनयादिदमब्रवीत्

मग त्या नृपतीने विधिपूर्वक त्या दोघांनाही एकाच वेळी नमस्कार करून विनयाने हे वचन उच्चारले।

Verse 27

पुरा देवि मयानंदपूरे व्याकुल चेतसा । न नता त्वं न मे कोपं तस्मात्त्वं कर्तुमर्हसि

हे देवि! पूर्वी आनंदपुरात माझे चित्त व्याकुळ असल्याने मी तुला नमस्कार केला नाही; म्हणून माझ्यावर क्रोध करू नकोस।

Verse 28

देहार्धधारिणी देवि सदा त्वं शूलधारिणः । तदैकस्मिन्नते कस्मान्न नता त्वं वदस्व मे

हे देवि! तू शूलधारीची अर्धांगिनी असून सदैव त्याच्याशी एकरूप आहेस; मग मी केवळ त्यालाच नमस्कार केला असता तू नमस्कार का स्वीकारला नाहीस? मला सांग।

Verse 30

तथापि च पृथक्त्वेन मया त्वं तु नता सह । एकासनं समारूढा तत्समं देवि पूजिता

तथापि, हे देवी, मी तुला वेगळेपणानेही नमस्कार केला; आणि शिवासह एकाच आसनावर विराजमान असल्याने तुझीही समतेने पूजा केली।

Verse 31

तस्मात्कुरु प्रसादं मे यः पुरोक्तः पुरारिणा । सोस्तु वै सफलः सद्यो वरः पुत्रकृते मम

म्हणून माझ्यावर प्रसाद कर; त्रिपुरारि शिवाने पूर्वी सांगितलेला वर माझ्या पुत्रप्राप्तीसाठी त्वरित सफल होवो।

Verse 32

यया वंशधरः पुत्रो दीर्घायुर्दृढविक्रमः । त्वत्प्रसादाद्भवेद्देवि तथा त्वं कर्तुमर्हसि

हे देवी, तुझ्या प्रसादाने वंशधारक, दीर्घायुषी व दृढ पराक्रमी असा पुत्र जन्मावा, असे तू करणे योग्य आहे।

Verse 33

श्रीदेव्युवाच । नान्यथा मे वचो राजञ्जायतेऽत्र कथंचन । तस्माद्बालोऽपि ते पुत्रः पंचत्वं समुपैष्यति

श्रीदेवी म्हणाल्या—हे राजन्, येथे माझे वचन कधीही अन्यथा होत नाही; म्हणून तुझा पुत्र बालक असतानाही पंचत्व (मृत्यू) पावेल।

Verse 34

दर्शयित्वा तु ते दुःखमल्पमृत्युसमुद्भवम् । भूयः संप्राप्स्यति प्राणानचिरान्मे प्रसादतः

परंतु अल्पमृत्यूतून उत्पन्न झालेले तुझे दुःख दाखवून, तो माझ्या कृपेने लवकरच पुन्हा प्राण प्राप्त करील।

Verse 35

भविष्यति च दीर्घायुस्ततो वंशधरो जयी । सार्वभौमप्रधानश्च दानी यज्वा च धर्मवित्

त्यानंतर तो दीर्घायुषी होईल, वंशधारक व विजयी होईल. तो सार्वभौम राजांमध्ये अग्रगण्य, दानशूर, यज्ञपरायण व धर्मज्ञ असेल.

Verse 36

तस्माद्राजन्गृहं गत्वा कुरु राज्यमभीप्सितम् । संप्राप्स्यसि सुतं श्रेष्ठं यादृशं कीर्तितं मया

म्हणून, हे राजन्, घरी जाऊन इच्छित राज्यकारभार स्वीकार. मी जसा वर्णन केला आहे तसाच तू श्रेष्ठ पुत्र प्राप्त करशील.

Verse 37

अन्योऽपि मानवो यो मां रूपेणा नेनसंस्थिताम् । पूजयिष्यति चात्रैव समं देवेन शंभुना

आणखी जो कोणी मनुष्य मला येथेच या रूपात स्थित मानून पूजेल, त्याला देव शंभूच्या पूजेइतकेच पुण्य मिळेल.

Verse 38

तस्याहं संप्रदास्यामि पुत्रान्हृदयवांछितान् । तथान्यदपि यत्किंचिदचिरान्नात्र संशयः

अशा भक्ताला मी हृदयात इच्छिलेले पुत्र देईन; तसेच तो जे काही मागेल तेही लवकर देईन—यात संशय नाही.

Verse 39

श्रीमहादेव उवाच । भूय एव नृपश्रेष्ठ मत्तः प्रार्थय वांछितम् । न वृथा दर्शनं मे स्यात्सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

श्रीमहादेव म्हणाले—हे नृपश्रेष्ठ, पुन्हा माझ्याकडून जे वांछित आहे ते माग. माझे दर्शन व्यर्थ ठरणार नाही; हे सत्य मी तुला सांगतो.

Verse 40

हरिश्चंद्र उवाच । कृतकृत्योस्मि देवेश सर्वमस्ति गृहे मम । पुत्रं त्यक्त्वा त्वया सोऽपि दत्तो वंशधरो जयी

हरिश्चंद्र म्हणाला—हे देवेश! मी कृतकृत्य झालो; माझ्या घरी सर्व काही आहे. पुत्रहीनतेचा अभाव दूर करून तू मला वंशधारक, जयशील पुत्र प्रदान केला आहेस।

Verse 41

तथापि न तवादेशो व्यर्थः कार्यः कथंचन । एतस्मात्कारणाद्देव याचयिष्यामि वांछितम्

तरीही तुमचा आदेश कधीही व्यर्थ होऊ नये. म्हणूनच, हे देव! मी माझा अभिष्ट वर मागणार आहे।

Verse 42

राजसूयकृतेऽस्माकं सदा बुद्धिः प्रवर्तते । निषेधयंति मां सर्वे मन्त्रिणः सुहृदस्तदा

राजसूय यज्ञ करण्याकडे माझी बुद्धी सदैव प्रवृत्त असते. पण त्या वेळी माझे सर्व मंत्री व हितचिंतक मला रोखतात।

Verse 43

सर्वैस्तैर्जायते यज्ञः पार्थिवैः करदीकृतैः । युद्धं विना करं तेऽपि न यच्छन्ति यतो विभो

तो यज्ञ तेव्हाच सिद्ध होतो, जेव्हा ते सर्व राजे करद (अधीन) केले जातात. कारण युद्धाविना तेही कर देत नाहीत—म्हणून, हे प्रभो!

Verse 44

ततो युद्धार्थिनं मां ते वारयंति हितैषिणः । कृतोत्साहं मखप्राप्तौ नीतिमार्गसमाश्रिताः

म्हणून मी युद्धास उद्युक्त झालो की ते हितचिंतक मला थांबवतात. यज्ञप्राप्तीसाठी मी उत्साही असलो तरी ते नीतिमार्ग व सल्ल्याचा आश्रय घेतात।

Verse 45

तस्मात्तव प्रसादेन राजसूयो भवेन्मखः । अविघ्नः सिद्धिमायातु मम नान्यद्वृणोम्यहम्

म्हणून तुमच्या कृपेने राजसूय यज्ञ सिद्ध होवो। तो निर्विघ्न पूर्णत्वास जावो; मी माझ्यासाठी दुसरे काहीही मागत नाही।

Verse 46

सूत उवाच । स तथेति प्रतिज्ञाय जगामादर्शन हरः । सोऽपि लब्धवरो भूपः स्वमेव भवनं गतः

सूत म्हणाले— ‘तथास्तु’ असे म्हणून हर (शिव) यांनी प्रतिज्ञा केली व ते अदृश्य झाले. आणि वर मिळवून तो राजा आपल्या राजभवनास परत गेला.

Verse 47

एवं तेन नरेन्द्रेण पूर्वं तत्र विनिर्मितौ । उमामहेश्वरौ पश्चान्निर्मितावितरैरपि

अशा रीतीने त्या नरेन्द्राने तेथे प्रथम उमादेवी व महेश्वर यांची स्थापना केली; नंतर इतरांनीही त्यांचे निर्माण/प्रतिष्ठा केली.

Verse 48

यस्ताभ्यां कुरुते पूजां संप्राप्ते पंचमी दिने । फलैः सर्वेषु गात्रेषु यावत्संवत्सरं द्विजाः । सुतं प्राप्नोति सोऽभीष्टं स्ववंशोद्धरणक्षमम्

हे द्विजांनो! जो पंचमी तिथीस त्या उमा-महेश्वरांची पूजा करतो आणि वर्षभर फळे इत्यादी अर्पण करतो, तो इच्छित पुत्र प्राप्त करतो, जो स्ववंशोद्धारास समर्थ असतो.

Verse 529

यस्तं नमति देवेशं तेन त्वं सर्वदा नता । नतायां त्वयि देवेशो नतः स्यादिति मे मतिः

जो देवेशाला नमस्कार करतो, त्याच्यामुळे तूही सदैव नमित (सन्मानित) होतेस. आणि तुला नमस्कार केल्यास देवेशालाही नमस्कार होतो—असे माझे मत आहे.