Adhyaya 103

Verse 1

। ऋषय ऊचुः । आश्चर्यं सूतपुत्रैतद्यत्त्वया परिकीर्तितम् । यत्स्थापितानि लिंगानि राक्षसैरपि वानरैः

ऋषी म्हणाले—हे सूतपुत्रा! तू जे वर्णन केलेस ते अत्यंत आश्चर्यकारक आहे; राक्षसांनीही आणि वानरांनीही लिंगांची स्थापना केली.

Verse 2

तस्माद्विस्तरतो ब्रूहि यत्रयत्र यथायथा । तैः स्थापितानि लिंगानि येषु स्थानेषु सूतज

म्हणून, हे सूतजा! सविस्तर सांग—कोठे कोठे आणि कशा कशा प्रकारे त्यांनी लिंगांची स्थापना केली, आणि ती कोणकोणत्या स्थानी आहेत.

Verse 3

सूत उवाच । सुग्रीवः संभ्रमित्वाथ क्षेत्रं सर्वमशेषतः । बालमंडनकं प्राप्य तत्र स्नात्वा समाहितः

सूत म्हणाले—मग सुग्रीवाने ते संपूर्ण पवित्र क्षेत्र निरवशेष फिरून पाहिले आणि बालमंडनक तीर्थास पोहोचला. तेथे स्नान करून तो शांत, संयमी व एकाग्र झाला.

Verse 4

मुखलिंगं ततस्तत्र स्थापयामास शूलिनः । तथान्यैर्वानरैः सर्वैमुखलिंगानि शूलिनः । स्वसंज्ञार्थं द्विजश्रेष्ठाः स्थापितानि यथेच्छया

त्यानंतर तेथे त्रिशूलधारी शंकरांचे एक मुखलिंग स्थापिले. तसेच इतर सर्व वानरांनीही—हे द्विजश्रेष्ठ—आपापल्या नामस्मरणार्थ, इच्छेनुसार शूलिनाची मुखलिंगे स्थापिली.

Verse 5

यस्तेषां मुखलिंगानां करोति घृतकंबलम् । मकरस्थेन सूर्येण शिवलोकं स गच्छति

जो त्या मुखलिंगांना घृतकंबळ (तुपाचा आवरण/अभिषेक) करतो, सूर्य मकरराशीत असताना तो शिवलोकास जातो.

Verse 6

ततः पश्चिमदिग्भागे तस्य क्षेत्रस्य राक्षसैः । संस्थापितानि लिङ्गानि चतुर्वक्त्राणि च द्विजाः

त्यानंतर त्या क्षेत्राच्या पश्चिम भागात राक्षसांनी चतुर्मुख लिंगे स्थापिली—हे द्विजांनो.

Verse 7

रामेण पूर्वदिग्भागे प्रासादानां च पंचकम् । स्थापितं भक्तियुक्तेन सर्वपातकनाशनम्

पूर्व दिशाभागात भक्तियुक्त श्रीरामांनी पाच प्रासादांचे (मंदिरांचे) समूह स्थापिला, जो सर्व पातकांचा नाश करणारा आहे.

Verse 8

तथादक्षिणदिग्भागे कूपिका तेन निर्मिता । आनर्त्तीयतडागस्य समीपे पापनाशनी

तसेच दक्षिण दिशेच्या भागात त्याने आनर्त्तीय तळ्याजवळ एक लहान कूपिका बांधली; ती पापांचा नाश करणारी आहे.

Verse 9

यस्तस्यां कुरुते श्राद्धं संप्राप्ते दक्षिणायने । सोऽश्वमेधफलं प्राप्य पितृलोके महीयते

दक्षिणायन सुरू झाल्यावर जो तेथे श्राद्ध करतो, तो अश्वमेधयज्ञाचे फळ मिळवून पितृलोकी गौरविला जातो.

Verse 10

यस्तत्र दीपकं दद्यात्कार्तिके मासि च द्विजाः । न स पश्यति रौद्रांस्तान्नरकानेकविंशतिम् । न चांधो जायते क्वापि यत्रयत्र प्रजायते

हे द्विजांनो! जो कार्तिक महिन्यात तेथे दीपदान करतो, तो त्या भयंकर एकवीस नरकांना पाहत नाही; आणि जिथे-जिथे तो पुन्हा जन्मतो, तिथे तो कधीही आंधळा जन्मत नाही.

Verse 11

ऋषय ऊचुः । आनर्त्तीयतडागं तत्केन तत्र विनिर्मितम् । किंप्रभावं च कार्त्स्न्येन सूतपुत्र प्रकीर्तय

ऋषी म्हणाले: ते आनर्त्तीय तळे तेथे कोणी निर्माण केले? आणि त्याचा संपूर्ण प्रभाव काय आहे? हे सूतपुत्रा, सविस्तर सांग.

Verse 12

सूत उवाच । आनर्त्तीयतडागस्य महिमा द्विजसत्तमाः । एकवक्त्रेण नो शक्यो वक्तुं वर्षशतैरपि

सूत म्हणाला: हे श्रेष्ठ द्विजांनो! आनर्त्तीय तळ्याची महिमा एका मुखाने तर सोडाच, शेकडो वर्षांतही पूर्णपणे सांगता येत नाही.

Verse 13

आश्विनस्य सिते पक्षे चतुर्दश्यां समाहितः । स्नात्वा देवान्पितॄंश्चैव तर्पयेद्विधिपूर्वकम्

आश्विन महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील चतुर्दशीस मन एकाग्र करून स्नान करावे आणि विधिपूर्वक देव व पितरांचे तर्पण करावे।

Verse 14

ततो दीपोत्सवदिने श्राद्धं कृत्वा समाहितः । दामोदरं यमं पूज्य दीपं दद्यात्स्वभक्तितः

त्यानंतर दीपोत्सवाच्या दिवशी मन स्थिर ठेवून श्राद्ध करावे; दामोदर व यम यांची पूजा करून स्वभक्तीने दीपदान करावे।

Verse 15

संपूज्यो धर्मराजस्तु गन्धपुष्पानुलेपनैः । माषास्तिलाश्च दातव्या गोविंदः प्रीयतामिति

धर्मराज यम यांची गंध, पुष्प व अनुलेपनांनी विधिवत् पूजा करावी; आणि ‘गोविंद प्रसन्न होवो’ असे म्हणत उडीद व तीळ दान करावे।

Verse 16

तिलमाषप्रदानेन द्विजानां तर्पणेन च । यमेन सहितो देवः प्रीयते पुरुषोत्तमः

तीळ व उडीद दानाने आणि द्विजांचे तर्पण केल्याने, यमासहित पुरुषोत्तम देव प्रसन्न होतो।

Verse 17

य एवं कुरुते विप्रास्तीर्थ आनर्त संज्ञिते । सोऽश्वमेधफलं प्राप्यब्रह्मलोके महीयते

हे विप्रांनो! जो आनर्त नावाच्या तीर्थात असे करतो, तो अश्वमेध यज्ञफळ प्राप्त करून ब्रह्मलोकात गौरविला जातो।

Verse 18

यस्मिन्दिने समायातो रामस्तत्र प्रहर्षितः । तस्मिन्द्विजोत्तमैः सर्वैः प्रोक्तः सोऽभ्येत्य सादरम्

ज्या दिवशी श्रीराम आनंदित होऊन तेथे आले, त्या दिवशी सर्व श्रेष्ठ द्विजांनी त्यांना आदराने संबोधिले; आणि रामही सादरपणे त्यांच्या जवळ गेले।

Verse 19

अत्रागस्त्यो मुनिश्रेष्ठस्तिष्ठते रघुनंदन । तं गत्वा पश्य विप्रेन्द्र मित्रावरुणसंभवम्

हे रघुनंदना! येथे मुनिश्रेष्ठ अगस्त्य निवास करीत आहेत. तेथे जाऊन मित्र-वरुणसम्भव त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाचे दर्शन घे।

Verse 20

अथ तेषां वचः श्रुत्वा रामो राजीवलोचनः । वानरै राक्षसैः सार्धं प्रहृष्टः सत्वरं ययौ

त्यांचे वचन ऐकून कमलनयन श्रीराम आनंदित झाले आणि वानर व राक्षसांसह त्वरेने निघाले।

Verse 21

अष्टांगप्रणिपातेन तं प्रणम्य रघूत्तमः । परिष्यक्तो दृढं तेन सानन्देन महात्मना

रघुकुलश्रेष्ठ श्रीरामांनी अष्टांग प्रणाम करून त्यांना वंदन केले; तेव्हा आनंदमय त्या महात्म्याने त्यांना घट्ट आलिंगन दिले।

Verse 22

नातिदूरे ततस्तस्य विनयेन समन्वितः । उपविष्टो धरापृष्ठे कृतांजलिपुटः स्थितः

मग त्यांच्यापासून फार दूर न बसता, विनययुक्त होऊन ते भूमीवर बसले आणि हात जोडून भक्तिभावाने स्थिर राहिले।

Verse 23

ततः पृष्टस्तु मुनिना कथयामास विस्तरात् । वृत्तांतं सर्वमात्मीयं स्वर्गस्य गमनं प्रति

मग मुनींनी विचारल्यावर त्याने स्वर्गगमनाच्या प्रसंगासह आपला सर्व वृत्तान्त विस्ताराने सांगितला।

Verse 24

यथा सीता परित्यक्ता यथा सौमित्रिणा कृतः । परित्यागः स्वकीयस्य संत्यक्तेन महात्मना

सीतेचा कसा परित्याग झाला; आणि त्यागाची आज्ञा मिळालेल्या त्या महात्म्या सौमित्रीने (लक्ष्मणाने) आपल्या प्रियाचेही कसे परित्यागकर्म केले।

Verse 25

तथा सुग्रीवमासाद्य तथैव च विभीषणम् । संभाष्य चागमस्त्वत्र ततः पुष्पकसंस्थितिः

तसेच सुग्रीवाला भेटून आणि विभीषणालाही, त्यांच्याशी संवाद करून तो येथे आला; नंतर पुष्पक-विमानात आसनस्थ झाला।

Verse 26

ततोऽगस्त्यः कथाश्चित्राश्चक्रे तस्य पुरस्तदा । राजर्षीणां पुराणानां दृष्टांतैर्बहुभिर्मुनिः

मग अगस्त्य मुनींनी त्याच्या समोर अद्भुत कथा सांगितल्या, राजर्षींच्या प्राचीन पुराणवृत्तांतांतील अनेक दृष्टांतांनी त्या अलंकृत करून।

Verse 27

ततः कथावसाने च चलचित्तं रघूत्तमम् । विलोक्य प्रददौ तस्मै रत्नाभरणमुत्तमम्

कथा संपल्यावर रघूत्तमाचे चंचल चित्त पाहून मुनींनी त्याला उत्तम रत्नाभूषण प्रदान केले।

Verse 28

यन्न देवेषु यक्षेषु सिद्धविद्याधरेषु च । नागेषु राक्षसेन्द्रेषु मानुषेषु च का कथा

जे देव, यक्ष, सिद्ध व विद्याधरांमध्येही आढळत नाही, नागांमध्येही नाही, राक्षसेंद्रांमध्येही नाही—तर मनुष्यांमध्ये त्याची काय कथा!

Verse 29

यस्येन्द्रायुधसंघाश्च निष्क्रामंति सहस्रशः । रात्रौ तमिस्रपक्षेऽपि लक्ष्यतेऽर्कोपमत्विषः

ज्यातून सहस्रों इंद्रायुधासारख्या झळाळ्या बाहेर पडतात; अमावस्येच्या घोर अंधाऱ्या रात्रीही ते सूर्यसमान तेजाने दिसून येते.

Verse 30

तद्रामस्तु गृहीत्वाऽथ विस्मयोत्फुल्ललोचनः । पप्रच्छ कौतुकाविष्टः कुतस्त्वेतन्मुने तव

तेव्हा रामाने ते हातात घेऊन, विस्मयाने फुललेल्या नेत्रांनी, कुतूहलाने भारून विचारले—“हे मुने, हे तुला कुठून मिळाले?”

Verse 31

अत्यद्भुतकरं रत्नैर्निर्मितं तिमिरापहम् । कण्ठाभरणमाख्याहि नेदमस्ति जगत्त्रये

“रत्नांनी निर्मिलेले हे अत्यंत अद्भुत, अंधार नष्ट करणारे कंठाभरण मला सांगावे; त्रैलोक्यात यासारखे काहीच नाही.”

Verse 32

अगस्तिरुवाच । यत्पश्यसि रघुश्रेष्ठ तडागमिदमुत्तमम् । ममाश्रमसमीपस्थं तद्देवदेवनिर्मितम्

अगस्ती म्हणाले—“हे रघुश्रेष्ठ! तू पाहत असलेला हा उत्तम तळे, माझ्या आश्रमाजवळ स्थित आहे; ते देवाधिदेवाने निर्माण केले आहे.”

Verse 33

तस्य तीरे मया दृष्टं यदाश्चर्यमनुत्तमम् । तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि शृणुष्व रघु नन्दन

त्या तीरावर मी एक अनुपम आश्चर्य पाहिले. ते आता तुला सांगतो—ऐक, हे रघुकुलनंदना.

Verse 34

कदाचिद्राघवश्रेष्ठ निशीथेऽहं समुत्थितः । पश्यामि व्योममार्गेण प्रद्योतं भास्करोपमम्

एकदा, हे राघवश्रेष्ठा, मी मध्यरात्री उठलो. तेव्हा आकाशमार्गाने सूर्यसमान तेजस्वी प्रकाश जाताना पाहिला.

Verse 35

यावत्तावद्विमानं तदप्सरोगणराजितम् । तस्य मध्यगतश्चैकः पुरुषस्तरुणस्तथा । अन्धस्तत्र समारूढः स्तूयते किन्नरैर्नृपः

क्षणात अप्सरागणांनी शोभित असे ते विमान प्रकट झाले. त्याच्या मध्यभागी एक तरुण पुरुष होता; आणि त्यावर आरूढ झालेला एक अंध राजा किन्नरांकडून स्तुत होत होता.

Verse 36

रत्नाभरणमेतच्च बिभ्रत्कण्ठे सुनिर्मलम् । द्वादशार्कप्रतीकाशं कामदेव इवापरः

त्याने कंठी अतिशय निर्मळ असे रत्नाभरण धारण केले होते, जे बारा सूर्यांसारखे तेजस्वी होते; तो जणू दुसराच कामदेव दिसत होता.

Verse 37

अथोत्तीर्य विमानाग्र्यात्स्कंधलग्नो रघूद्वह । एकस्य देवदूतस्य सलिलांतमुपागतः

मग, हे रघूद्वहा, तो त्या श्रेष्ठ विमानातून उतरून एका देवदूताच्या खांद्याला धरून पाण्याच्या काठाशी येऊन पोहोचला.

Verse 38

ततश्च सलिलात्तस्मादाकृष्य च कलेवरम् । मृतकस्य ततो दंतैर्भक्षयामास सत्वरम्

त्यानंतर त्या पाण्यातून एक प्रेत ओढून काढून, त्याने वेगाने आपल्या दातांनी ते भक्षण करण्यास सुरुवात केली.

Verse 39

यथायथा महामांसं स भक्षयति राघव । तथातथा पुनः कायं तद्रूपं तत्प्रजायते

हे राघवा! ज्या ज्या प्रकारे तो त्या महामांसाचे भक्षण करतो, त्या त्या प्रकारे त्याचे शरीर पुन्हा तशाच रूपाचे होते.

Verse 40

ततस्तृप्तिं चिरात्प्राप्य शुचिर्भूत्वा प्रहर्षितः । निष्कम्य सलिलाद्यावद्विमानमधिरोहति

त्यानंतर दीर्घकाळाने तृप्ती प्राप्त करून, पवित्र व आनंदी होऊन, तो पाण्यातून बाहेर आला आणि विमानावर आरूढ झाला.

Verse 41

तावन्मया द्रुतं गत्वा स पृष्टः कौतुकान्नृपः । सेव्यमानोऽपि गन्धर्वैः समंताद्बुद्धितत्परैः

तेव्हा मी वेगाने जाऊन कुतूहलाने त्या राजाला विचारले, जरी तो चहूबाजूंनी तत्पर गंधर्वांकडून सेवेचा स्वीकार करत होता.

Verse 42

भोभो वैमानिकश्रेष्ठ मुहूर्तं प्रतिपालय । अगस्तिर्नाम विप्रोऽहं मित्रावरुणसंभवः

अहो वैमानिकश्रेष्ठ! एक मुहूर्त थांबा. मी मित्रावरुणांपासून उत्पन्न झालेला अगस्ती नावाचा ब्राह्मण आहे.

Verse 43

तच्छ्रुत्वा सम्मुखो भूत्वा प्रणाममकरोत्ततः । तैश्च वैमानिकैः सार्धं सर्वैस्तैः किन्नरादिभिः

ते ऐकून तो समोर उभा राहून तत्क्षणी प्रणाम करू लागला—त्या विमानवासी देवांसह आणि सर्व किन्नरादिंसह।

Verse 44

सोऽयं राजा मया पृष्टः कृतानतिः पुरः स्थितः । कस्त्वमीदृग्वपुः श्रीमान्विमानवरमाश्रितः । सेव्यमानोऽप्सरोभिश्च गन्धर्वैः किन्नरैस्तथा

तो राजा प्रणाम करून माझ्यासमोर उभा राहिला. मी विचारले—‘तू कोण आहेस, असा तेजस्वी व सुंदर देहधारी, श्रेष्ठ विमानात स्थित, आणि अप्सरा, गंधर्व व किन्नर यांनी सेवित?’

Verse 45

अत्राऽगत्य तडागांते महामांसप्रभक्षणम् । कृतवानसि वैकल्यं कस्मात्ते दृष्टिसंभवम्

इथे येऊन या तळ्याच्या काठी तू ते मोठे मांस भक्षण केलेस. तू असा दोष का केलास, आणि तुझी ही अवस्था कोणत्या कारणाने झाली?

Verse 46

वैमानिक उवाच । साधु साधु मुनिश्रेष्ठ यत्त्वं प्राप्तो ममान्तिकम् । अवश्यं सानुकूलो मे विधिर्यत्त्वं समागतः

वैमानिक म्हणाला—‘साधु, साधु, हे मुनिश्रेष्ठ! तुम्ही माझ्या जवळ आला आहात, हे मंगल. निश्चयच माझा विधी अनुकूल झाला आहे, कारण तुम्ही येथे आला आहात।’

Verse 47

साधूनां दर्शनं पुण्यं तीर्थभूता हि साधवः । कालेन फलते तीर्थं सद्यः साधुसमागमः

साधूंचे दर्शन पुण्यकारक आहे, कारण साधू हेच तीर्थरूप असतात. तीर्थाचे फळ काळाने मिळते, पण संतसमागमाचे फळ तत्क्षणी मिळते.

Verse 48

तस्मात्सर्वं तवाख्यानं कथयामि महामुने । येन मे गर्हितं भोज्यं विभवश्च तथेदृशः

म्हणून, हे महामुने, मी तुला सर्व आख्यान सांगतो—ज्यामुळे माझे अन्न निंद्य झाले आणि मला असा अद्भुत वैभव कसा प्राप्त झाला।

Verse 49

अहमासं पुरा राजा श्वेतोनाम महामुने । आनर्ताधिपतिः पापः सर्वलोकनिपीडकः

हे महामुने, मी पूर्वी श्वेत नावाचा राजा होतो—आनर्ताचा अधिपती—पापाचारी आणि सर्व लोकांना पीडा देणारा।

Verse 50

न किंचित्प्राङ्मया दत्तं न हुतं जातवेदसि । न च रक्षा कृता लोके न त्राताः शरणागताः

पूर्वी मी कधीही दान दिले नाही, जातवेद अग्नीत हवनही केले नाही; जगात कोणाची रक्षा केली नाही, शरण आलेल्यांना वाचवलेही नाही।

Verse 51

दृष्ट्वादृष्ट्वा मया रत्नं यत्किंचिद्धरणीतले । तद्वै बलाद्धृतं सर्वं सर्वेषामिह देहिनाम्

धरणीतलावर जे काही रत्न किंवा कोणतीही वस्तू मी पाहिली, ती मी बळजबरीने हिसकावून घेतली; इथल्या सर्व देहधाऱ्यांचे सर्वस्व लुटले।

Verse 52

ततः कालेन दीर्घेण जराग्रस्तस्य मे बलात् । हृतं राज्यं स्वपुत्रेण मां निर्वास्य विगर्हितम्

नंतर दीर्घ काळानंतर, जरेने ग्रस्त होऊन मी दुर्बल झालो तेव्हा माझ्याच पुत्राने बळजबरीने राज्य हिरावून घेतले आणि मला निंदित करून हद्दपार केले।

Verse 53

ततोऽहं जरया ग्रस्तो वैराग्यं परमं गतः । समायातोऽत्र विप्रेंद्र भ्रममाण इतस्ततः

तेव्हा मी जरेने ग्रस्त होऊन परम वैराग्याला प्राप्त झालो। हे विप्रेंद्र, इकडे-तिकडे भटकत अखेरीस मी येथे येऊन पोहोचलो।

Verse 54

ततः क्षुत्क्षामकण्ठोऽहं स्नात्वाऽत्र सलिले शुभे । मृतश्च संनिविष्टोहं क्षुधया परिपीडितः

नंतर भुकेने माझा कंठ कोरडा झाला; येथे या शुभ जलात मी स्नान केले. पण क्षुधेने फार पीडित होऊन मी तेथेच मरण पावून कोसळलो.

Verse 55

प्राविश्याऽत्र जले पुण्ये पंचत्वं समुपागतः । ततश्च तत्क्षणादेव विमानं समुपस्थितम्

या पुण्य जलात प्रवेश करून मी पंचत्वाला प्राप्त झालो. आणि त्याच क्षणी एक दिव्य विमान प्रकट झाले.

Verse 56

मामन्येन शरीरेण समादाय च किंकराः । तत्रारोप्य ततः प्राप्ता ब्रह्मणः सदनं प्रति

तेव्हा दिव्य किंकरांनी मला दुसऱ्या देहासह उचलून त्या विमानावर बसविले आणि मला ब्रह्मदेवाच्या धामाकडे नेले.

Verse 57

दिव्यमाल्यावरधरंदिव्यगन्धानुलेपनम् । दिव्याभरणसंजुष्टं स्तूयमानं च किन्नरैः

मी दिव्य माळा व वस्त्रे धारण केलेली, दिव्य सुगंधाने अनुलेपित, दिव्य आभूषणांनी भूषित होतो; आणि किन्नरांकडून स्तुत होत होतो.

Verse 58

ततो ब्रह्मसभामध्ये ह्यहं तैर्देवकिंकरैः । तादृग्रूपो विचक्षुश्च धारितो ब्रह्मणः पुरः

मग ब्रह्मदेवाच्या सभेमध्ये त्या दिव्य किंकरांनी मला—तसाच रूप व तेजस्वी दृष्टी लाभलेला—स्वतः ब्रह्मदेवांच्या समोर नेले।

Verse 59

सर्वैः सभागतैर्दृष्टा विस्मितास्यैः परस्परम् । अन्यैश्च निन्दमानैश्च धिक्छब्दस्य प्रजल्पकैः

सभेत आलेल्या सर्वांनी मला पाहून विस्मयाने एकमेकांकडे पाहिले; आणि काही जण निंदा करीत ‘धिक्’ असे लज्जासूचक शब्द पुटपुटू लागले।

Verse 60

किंकरा ऊचुः । एष देवश्चतुर्वक्त्रः सभेयं तस्य सम्भवा । सर्वैर्देवगणैर्जुष्टा प्रणामः क्रियतामिति

किंकर म्हणाले—“हा चतुर्मुख देव ब्रह्मा आहे; ही सभा त्याच्यापासून उत्पन्न झाली असून सर्व देवगणांनी शोभित आहे. म्हणून प्रणाम करा।”

Verse 61

ततोऽहं प्रणिपत्योच्चैस्तं देवं देवसंयुतम् । उपविष्टः सभामध्ये व्रीडयाऽवनतः स्थितः

मग देवांनी वेढलेल्या त्या देवाला मी साष्टांग प्रणाम केला; आणि सभेमध्ये बसून लज्जेने मान खाली घालून राहिलो।

Verse 62

यथायथा कथास्तत्र प्रजायन्ते सभातले । देवद्विजनरेन्द्राणां धर्माख्यानानि कुंभज

हे कुंभज! सभातलावर जशा जशा विविध कथा उत्पन्न होत गेल्या, तशा देव, द्विज आणि नरेन्द्र यांच्या धर्मविषयक आख्यायिका तेथे सांगितल्या जाऊ लागल्या।

Verse 63

तथातथा ममातीव क्षुद्वृद्धिं संप्रगच्छति । जाने किं भक्षयाम्याशु दृषदः काष्ठमेव वा

अशा रीतीने माझी भूक अतिशय वाढत गेली। मी विचार करू लागलो—लवकर काय खावे, दगड की लाकूडच?

Verse 64

ततो मया प्रणम्योच्चैर्विज्ञप्तः प्रपितामहः । प्राणिपत्य मुनिश्रेष्ठ लज्जां त्यक्त्वा सुदूरतः

मग मी साष्टांग प्रणाम करून उच्च स्वराने प्रपितामह (ब्रह्मा) यांना विनंती केली। हे मुनिश्रेष्ठ, दंडवत् होऊन मी दूरूनच लज्जा टाकून स्पष्ट बोललो।

Verse 65

क्षुधा मां बाधते अतीव सांप्रतं प्रपितामह । तथा पश्यामि नो किंचित्तादृग्भोज्यं प्रयच्छ मे

हे प्रपितामह, सध्या भूक मला अत्यंत त्रास देत आहे। खाण्यायोग्य असे काहीच दिसत नाही—कृपा करून तसे भोजन मला द्या।

Verse 66

क्षुत्पिपासादयो दोषा न विद्यंतेऽत्र ते किल । स्वर्गे स्थितस्य यच्चैतत्तत्किमेवंविधं मम

म्हणतात की येथे भूक-तहान इत्यादी दोष नसतात। मी जर स्वर्गात स्थित आहे, तर माझी ही अवस्था अशी का आहे?

Verse 67

पितामह उवाच । त्वया नान्नं क्वचिद्दत्तं कस्यचित्पृथिवीतले । तेनात्रापि बुभुक्षा ते वृद्धिं गच्छति दुर्मते

पितामह म्हणाले—पृथ्वीवर तू कधीही कोणालाही अन्नदान केले नाहीस। म्हणून येथेही तुझी भूक वाढतच जाते, हे दुर्बुद्धे।

Verse 68

तथा हृतानि रत्नानि यानि दृष्टिगतानि ते । चक्षुर्हीनस्ततो जातो मम लोके गतोऽपि च

तसेच तुझ्या नजरेस पडलेली जी रत्ने होती, ती तू चोरलीस। म्हणून तू नेत्रहीन झालास, जरी तू माझ्या लोकी येऊन पोहोचलास तरीही।

Verse 69

यस्त्वं पातकयुक्तोऽपि संप्राप्तो मम मंदिरम् । तद्वक्ष्याम्यखिलं तेऽहं शृणुष्वैकमनाः स्थितः

तू पापयुक्त असलास तरीही माझ्या मंदिरात आला आहेस. म्हणून मी तुला सर्व काही सविस्तर सांगतो—एकाग्र मनाने येथे उभा राहून ऐक.

Verse 70

यस्मिञ्जले त्वया मुक्ताः प्राणाः पापा त्मनापिच । श्वेतद्वीपपतिस्तत्र कलिकालभयातुरः

ज्या जलात तू—पापात्मा असूनही—प्राण सोडलेस, त्याच ठिकाणी श्वेतद्वीपाचा अधिपती आहे, जो कलियुगाच्या भयाने व्याकुळ आहे.

Verse 71

ततोऽस्य स्पर्शनात्सद्यो विमुक्तः सर्वपातकैः । अन्नादानात्परा पीडा जायते क्षुत्समु द्भवा

त्यानंतर त्याचा स्पर्श होताच मनुष्य तत्क्षणी सर्व पापांपासून मुक्त होतो. आणि अन्नदानाच्या धर्माचा भंग केल्यास भुकेपासून उत्पन्न होणारी तीव्र पीडा होते.

Verse 72

तथा रत्नापहारेण सञ्जाता चांधता तव । नैवान्यत्कारणं किंचित्सत्यमेतन्मयोदितम्

तसेच रत्नांच्या अपहरणामुळेच तुझी अंधता उत्पन्न झाली आहे. याखेरीज दुसरे कोणतेही कारण नाही—हे सत्य मी सांगितले आहे.

Verse 73

ततो मया विधिः प्रोक्तः पुनरेव द्विजोत्तम । एषोऽपि ब्रह्मलोकस्ते नरकादतिरिच्यते । तस्मात्तत्रैव मां देव प्रेषयस्व किमत्र वै

तेव्हा, हे द्विजोत्तमा, मी पुन्हा विधी सांगितली. तुझा हा ब्रह्मलोकही नरकापेक्षा श्रेष्ठ आहे. म्हणून, हे देवा, मला तिथेच पाठव—इथे राहण्यात काय अर्थ आहे?

Verse 74

ब्रह्मोवाच । तस्मात्तत्रैव गच्छ त्वं प्रेषि तोऽसि किमत्र वै । नरके तव वासो न श्वेतद्वीपसमुद्भवम्

ब्रह्मा म्हणाले: म्हणून तू तिथेच जा; तुला पाठविले आहे—इथे तुझे काय काम? तुझा नरकात वास नाही, कारण तू श्वेतद्वीपातून उत्पन्न झालेला आहेस.

Verse 75

माहात्म्यं नाशमायाति शास्त्रं स्यात्सत्यवर्जितम् । तस्मात्त्वं नित्यमारूढो विमा ने त्रैवसुन्दरे

माहात्म्य नष्ट होईल आणि शास्त्र सत्यवर्जित होईल. म्हणून तू सदैव ‘त्रैवसुंदर’ नावाच्या विमानावर आरूढ राहा.

Verse 76

गत्वा जलाशये तस्मिन्यत्र प्राणाः समुज्झिताः । तमेव निजदेहं च भक्षयस्व यथेच्छया

ज्या जलाशयात प्राण सोडले गेले होते तिथे जा; आणि तिथेच आपल्या त्या देहाचे इच्छेनुसार भक्षण कर.

Verse 77

तद्भविष्यति मद्वाक्या दक्षयं जलमध्यगम् । तावत्कालं च दृष्टिस्ते भोज्यकाले भविष्यति

माझ्या वचनाने तसेच होईल: पाण्याच्या मध्यभागी राहून तू पुन्हा समर्थ होशील. आणि त्या काळापुरते, भोजनाच्या वेळी तुझी दृष्टी परत येईल.

Verse 78

ततोऽहं तस्य वाक्येन दीपोत्सवदिने सदा । निशीथेऽत्र समा गत्य भक्षयामि निजां तनुम्

मग त्याच्या वचनाने मी दीपोत्सवाच्या दिवशी नेहमी, मध्यरात्री येथे येऊन माझेच शरीर भक्षण करतो।

Verse 79

ततस्तृप्तिं प्रगच्छामि यावद्दैवं दिनं स्थितम् । मानुषं च तथा वर्षमीदृग्रूपो व्यवस्थितः

मग मी तृप्तीला पोहोचतो, जोवर एक दिव्य दिवस टिकतो; तसेच एक पूर्ण मानवी वर्षभर—अशीच माझ्या अवस्थेची मर्यादा आहे।

Verse 80

नास्त्यसाध्यं मुनिश्रेष्ठ तव किंचिज्जगत्त्रये । येनैकं चुलुकं कृत्वा निपीतः पयसांनिधिः

हे मुनिश्रेष्ठ! त्रैलोक्यात तुझ्यासाठी काहीही अशक्य नाही; कारण तू एकच चुळूक करून समुद्रही पिऊन टाकला होतास।

Verse 81

तस्मान्मुने दयां कृत्वा ममोपरि महत्तराम् । अकृत्या द्रक्ष मामस्मात्सर्वलोकविगर्हितात्

म्हणून, हे मुने! माझ्यावर अधिक महान दया करून, सर्वलोकनिंद्य या कुकर्मापासून माझे रक्षण करावे।

Verse 82

तथा दृष्टिप्रदानं मे कुरुष्व मुनिसत्तम । निर्विण्णोऽस्म्यंधभावेन नान्या त्वत्तोऽस्ति मे गतिः

आणि, हे मुनिसत्तम! मला दृष्टिदानही करावे. अंधत्वामुळे मी फारच खिन्न झालो आहे; तुझ्यावाचून माझी दुसरी गती नाही.

Verse 83

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कृपया मम मानसम् । द्रवीभूतं तदा वाक्यमवोचं तं रघूत्तम

त्याचे वचन ऐकून करुणेने माझे हृदय द्रवले; मग रघुवंशश्रेष्ठ त्या महापुरुषास मी हे वचन बोललो।

Verse 84

त्वमन्ननिष्क्रयं देहि कण्ठस्थमिह भूषणम् । येन नाशं प्रयात्येषा बुभुक्षा जठरोद्भवा

इथे गळ्यातील भूषण अन्नाच्या मोबदल्यात दे; ज्यामुळे पोटातून उठलेली ही भूक नष्ट होईल।

Verse 85

तथाऽद्यप्रभृति प्राज्ञ रत्नदीपान्सुनिर्मलान् । अत्रैव सरसस्तीरे देहि दामोदराय च

आणि आजपासून, हे प्राज्ञा, याच सरोवराच्या तीरावर अतिशय निर्मळ रत्नदीप अर्पण कर—दामोदरालाही।

Verse 86

द्धस येन संजायते दृष्टिः शाश्वती तव निर्मला । मम वाक्यादसंदिग्धं सत्येनात्मानमालभे

यामुळे तुझी शाश्वत व निर्मळ दृष्टी उत्पन्न होईल. माझ्या वचनात संशय नाही—सत्याच्या शपथेने मी स्वतःचा प्राण पणाला लावतो।

Verse 87

राजोवाच । ममोपरि दयां कृत्वा त्वमेव मुनिसत्तम । गृहाण रत्नसंभूतं कण्ठाभरणमुत्तमम्

राजा म्हणाला—हे मुनिश्रेष्ठ, माझ्यावर दया करा; रत्नांनी बनलेले हे उत्तम कंठाभरण आपण स्वीकारा।

Verse 90

ततो दयाभिभूतेन मया तस्य प्रतिग्रहः । निःस्पृहेणापि संचीर्णो मुनिना रण्यवासिना । ततः प्रक्षाल्य मे पादौ यावत्तेनान्ननिष्क्रये । विभूषणमिदं दत्तं सद्भक्त्या भावितात्मने । ततस्तस्य प्रणष्टा सा बुभुक्षा तत्क्षणान्नृप । संजाता परमा तृप्तिर्देवपीयूषसंभवा

तेव्हा करुणेने भारावून मी त्याचे दान स्वीकारले—जरी मी निःस्पृह अरण्यवासी मुनि होतो. त्याने माझे पाय धुऊन अन्नाच्या मूल्यापोटी हे भूषण शुद्ध अंतःकरणाने व सद्भक्तीने अर्पण केले. त्या क्षणीच, हे नृप, त्याची भूक नाहीशी झाली आणि देवामृतासारखी परम तृप्ती उत्पन्न झाली.

Verse 91

तस्य नष्टं मृतं कायं तच्च जीर्णं पुरोद्भवम् । यदासीदक्षयं नित्यं तस्मिंस्तोये व्यवस्थितम्

त्याचे शरीर—जणू हरपलेले, मृतप्राय आणि पूर्वजन्मापासून जीर्ण—तेथेच टाकून दिले गेले; पण त्याच्यात जे अक्षय व नित्य होते, ते त्या पवित्र जलात स्थिर राहिले.

Verse 92

ततः संस्थापितस्तेन तस्मिन्स्थाने सुभक्तितः । दामोदरो रघुश्रेष्ठ कृत्वा प्रासादमुत्तमम्

नंतर, हे रघुश्रेष्ठ, त्याने उत्तम प्रासाद उभारून त्या ठिकाणी सुभक्तीने दामोदराची प्रतिष्ठापना केली.

Verse 93

तस्याग्रे श्रद्धया युक्तो दीपं दयाद्यथायथा । तथातथा भवेद्दृष्टिस्तस्य नित्यं सुनिर्मलाम्

जो श्रद्धायुक्त होऊन त्याच्या समोर वारंवार दीप अर्पण करतो, त्याची दृष्टी तशीच नित्य अधिकाधिक निर्मळ होत जाते.

Verse 94

ततो मासात्समासाद्य दिव्यचक्षुर्महीपतिः । स बभूव नृपश्रेष्ठः स्पृहणीयतमः सताम्

नंतर एक महिना पूर्ण होताच त्या महीपतीला दिव्यदृष्टी प्राप्त झाली; तो नृपश्रेष्ठ बनून सत्पुरुषांना अत्यंत स्पृहणीय झाला.

Verse 95

ततः प्रोवाच मां हृष्टः प्रणिपत्य कृतांजलिः । हर्षगद्गदया वाचा प्रस्थितस्त्रिदिवं प्रति

मग तो हर्षित होऊन तो मला म्हणाला; हात जोडून वारंवार नमस्कार करून, आनंदाने गद्गद वाणीने बोलत स्वर्गाकडे प्रस्थित झाला।

Verse 96

त्वत्प्रसादात्प्रणष्टा मे बुभुक्षाऽतिसुदारुणा । तथा दृष्टिश्च संजाता दिव्या ब्राह्मणसत्तम

तुझ्या प्रसादाने माझी अतिशय दारुण भूक नष्ट झाली; आणि हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, तशीच माझ्यात दिव्य दृष्टीही उत्पन्न झाली आहे।

Verse 97

अनुज्ञां देहि मे तस्माद्येन गच्छामि सांप्रतम् । ब्रह्मलोकं मुनिश्रेष्ठ तीर्थस्यास्य प्रभावतः

म्हणून, हे मुनिश्रेष्ठ, मला अनुज्ञा द्या, ज्यायोगे या तीर्थाच्या प्रभावाने मी आत्ताच ब्रह्मलोकास जाऊ शकेन।

Verse 98

ततो मया विनिर्मुक्तः प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः । स जगाम प्रहृष्टात्मा ब्रह्मलोकं सनातनम्

मग माझ्याकडून मुक्त झाल्यावर तो पुन्हा पुन्हा नमस्कार करून, प्रहृष्ट अंतःकरणाने सनातन ब्रह्मलोकास गेला।

Verse 99

एवं मे भूषणमिदं जातं हस्तगतं पुरा । तव योग्यमिदं ज्ञात्वा तुभ्यं तेन निवेदितम्

अशा रीतीने हे भूषण पूर्वी माझ्या हाती आले होते; हे तुझ्यास योग्य आहे असे जाणून, त्यानेच ते तुला अर्पण केले।

Verse 100

ततः प्रभृति राजेंद्र समागत्यात्र मानवाः । रत्नदीपान्प्रदायोच्चैः स्नात्वाऽत्र सलिले शुभे । कार्तिके मासि निर्यांति देहांते त्रिदिवालयम्

त्या वेळेपासून, हे राजेंद्र, लोक येथे येतात; रत्नदीप श्रद्धेने अर्पण करून आणि या शुभ जलात स्नान करून—विशेषतः कार्तिक महिन्यात—देहांतरी त्रिदिवालयास प्राप्त होतात।

Verse 101

ये पुनः प्राणसंत्यागं प्रकुर्वंति समाहिताः । पापात्मानोऽपि ते यांति ब्रह्मलोकं रघूत्तम

आणि जे तेथे एकाग्रचित्त होऊन प्राणत्याग करतात, ते पापी असले तरी, हे रघूत्तम, ब्रह्मलोकास प्राप्त होतात।

Verse 102

ततो दृष्ट्वा सहस्राक्षः प्रभावं तज्जलोद्भवम् । पांसुभिः पूरयामास समंताद्भयसंकुलम्

त्यानंतर सहस्राक्ष (इंद्र) ने त्या जलातून उत्पन्न झालेला अद्भुत प्रभाव पाहून, भयाने व्याकुळ होऊन, सर्व बाजूंनी धुळीने ते भरून टाकले।

Verse 103

तदद्य दिवसः प्राप्तो दीपोत्सवसमुद्भवः । सुपुण्योऽत्र ममादेशात्त्वं कुरुष्व सुकूपिकाम्

आज तोच दिवस आला आहे, ज्यातून दीपोत्सवाचा उद्भव झाला. म्हणून माझ्या आज्ञेने येथे एक उत्तम कूपिका (सुंदर विहीर) स्थाप, जी या स्थानी अत्यंत पुण्यदायिनी आहे।

Verse 107

तत्र स्नात्वा पितॄंस्तर्प्य रत्नदीपं प्रदाय च । समस्तं कार्तिकं यावदयोध्यां प्रस्थितास्ततः

तेथे स्नान करून, पितरांचे तर्पण करून आणि रत्नदीप अर्पण करून, ते नंतर संपूर्ण कार्तिकभर (व्रत/निवास पाळीत) अयोध्येकडे प्रस्थान करतात।

Verse 108

ततो विभीषणं मुक्त्वा हनूमंतं च वानरम् । ब्रह्मलोकं गताः सर्वे तत्तीर्थस्य प्रभावतः

मग विभीषण व वानर हनुमंत यांना तेथेच ठेवून, त्या तीर्थाच्या प्रभावाने उरलेले सर्वजण ब्रह्मलोकास गेले।

Verse 109

सूत उवाच । अद्यापि दीपदानं यः कुरुते तत्र सादरम् । संप्राप्ते कार्तिके मासि स्नात्वा तत्र जले शुभे । स सर्वपातकैर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते

सूत म्हणाले—आजही जो तेथे आदराने दीपदान करतो आणि कार्तिक मास आला असता त्या शुभ जलात स्नान करतो, तो सर्व पातकांपासून मुक्त होऊन ब्रह्मलोकात मान पावतो।

Verse 110

एवं तत्र समुत्पन्नं तत्तडागं शुभावहम् । आनर्त्तीयं तथा विष्णुकूपिका सा च शोभना

अशा रीतीने तेथे ते शुभफलदायी तळे उत्पन्न झाले; ते ‘आनर्त्तीय’ म्हणून ओळखले गेले, आणि तो सुंदर कूप ‘विष्णुकूपिका’ नावाने प्रसिद्ध झाला।