Adhyaya 54

Verse 1

। सूत उवाच । चर्ममुंडा तथा देवी तस्मिन्स्थाने व्यवस्थिता । नलेन स्थापिता पूर्वं स्वयमेव महात्मना

सूत म्हणाले—त्याच स्थानी देवी चर्ममुंडा विराजमान आहे; पूर्वी महात्मा नलाने स्वतः तिला तेथे स्थापिले होते।

Verse 2

अभ्यर्चयति तां भक्त्या यो महानवमी दिने । स कामान्वांछितांल्लब्ध्वा पदं प्राप्नोति शाश्वतम्

जो महा-नवमीच्या दिवशी त्या देवीची भक्तिभावाने पूजा करतो, तो इच्छित कामना प्राप्त करून शाश्वत पदाला पोहोचतो।

Verse 3

वीरसेनसुतः पूर्वं नलोनाम महीपतिः । आसीत्सर्वगुणोपेतः सर्व शत्रुक्षयावहः

पूर्वी वीरसेनाचा पुत्र नल नावाचा राजा होता; तो सर्वगुणसंपन्न आणि सर्व शत्रूंचा नाश करणारा होता।

Verse 4

भार्या तस्याभवत्साध्वी प्राणेभ्योपि गरीयसी । दमयंतीति विख्याता विदर्भाधिपतेः सुता

त्याची पत्नी साध्वी होती, जी प्राणांपेक्षाही अधिक प्रिय होती; ती विदर्भाधिपतीची कन्या, दमयंती म्हणून विख्यात होती।

Verse 5

अथासौ कलिनाविष्टो द्यूतं चक्रे महीपतिः । पुष्करेण समं विप्रा दायादेन दिवानिशम्

मग तो राजा कलिने आविष्ट होऊन, हे विप्रहो, आपल्या दायाद पुष्करासह दिवसरात्र जुगार खेळू लागला।

Verse 6

ततः स व्यसनासक्तो वार्यमाणोऽपि सज्जनैः । हारयामास सप्तांगं राज्यं मुक्त्वा च तां प्रियाम्

त्यानंतर तो त्या व्यसनात आसक्त होऊन, सज्जनांनी रोखले तरी, आपले सप्तांग राज्य हरला आणि आपली प्रियाही सोडून दिली।

Verse 7

अथ तां स समादाय प्रविष्टो गहनं वनम् । निर्जलं लज्जयाविष्टो दुःखव्याकुलितेंद्रियः

मग तो तिला बरोबर घेऊन तो घनदाट, निर्जल वनात शिरला। लज्जेने व्यापलेला, दुःखाने व्याकुळ झालेल्या इंद्रियांचा तो झाला।

Verse 8

ततः स चिंतयामास यद्येषा भीममंदिरे । याति तन्मुच्यते कष्टाद्वनवाससमुद्भवात्

तेव्हा तो विचार करू लागला—“ही जर भीमाच्या राजभवनात गेली, तर या वनवासातून उत्पन्न झालेले कष्ट दूर होतील.”

Verse 9

न मया तत्र गंतव्यं कथंचिदपि मानिना । तस्मादेनां परित्यज्य रात्रौ गच्छामि दूरतः

“मी—अभिमानाने बांधलेला—कशाही प्रकारे तिथे जाऊ शकत नाही. म्हणून हिला सोडून मी रात्री दूर निघून जाईन.”

Verse 10

येन त्यक्ता मया साध्वी कुण्डिनं याति तत्पुरम् । स एवं निश्चयं कृत्वा सुखसुप्तां विहाय ताम् । प्रजगाम वनं घोरं वन्यश्वापदसंकुलम्

“माझ्या त्यागामुळे ही साध्वी कुण्डिन—त्या नगरीस—जाईल.” असा निश्चय करून, सुखाने झोपलेल्या तिला सोडून तो वन्य श्वापदांनी भरलेल्या भयंकर वनात गेला.

Verse 11

प्रत्यूषे चापि सोत्थाय यावत्पश्यति भाभिनी । तावत्पश्यतिशून्यं स्वं पार्श्वं यत्र नलः स्थितः

पहाटे ती तेजस्विनी उठून पाहू लागली; तेव्हा जिथे नल होता तो तिच्या बाजूचा स्थान रिकामे दिसले.

Verse 12

ततो विलप्य दुःखार्ता करुणं तत्र कानने । जगाम मार्गमाश्रित्थ पितुर्हर्म्यं शनैःशनैः

मग दुःखाने व्याकुळ होऊन ती त्या वनात करुण विलाप करू लागली; मार्ग धरून हळूहळू पित्याच्या राजप्रासादाकडे निघाली।

Verse 13

नलोऽपि च वने तस्मिन्भ्रममाणो महीपतिः । एकाकी वृक्षकुंजानि सेवयामास सर्वदा

नलही त्या वनात भटकत होता—पृथ्वीचा राजा—एकाकी राहून तो नेहमी वृक्षकुंज व दाट झुडपांत आश्रय घेत असे।

Verse 14

ततस्तद्वनमुत्सृज्य जगामान्यन्महावनम् । नानावृक्षगणैर्युक्तं बहुश्वापदसंकुलम्

मग ते वन सोडून तो दुसऱ्या महावनात गेला; ते नानाविध वृक्षसमूहांनी युक्त व अनेक वन्य पशूंनी गजबजलेले होते।

Verse 15

एवं स पृथिवीपालो भ्रममाणोवनाद्वनम् । हाटकेश्वरजं क्षेत्रमाससाद ततः परम्

अशा रीतीने पृथ्वीपाल वनातून वनात भटकत राहिला आणि शेवटी हाटकेश्वराच्या पवित्र क्षेत्रास येऊन पोहोचला।

Verse 16

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तं तन्महानवमीदिनम् । विशेषाद्यत्र भूपालाः पूजयन्ति सुरेश्वरीम्

याच दरम्यान महा नवमीचा तो दिवस आला; विशेषतः त्या दिवशी राजे देवेश्वरी देवीची पूजा करतात, असे तो प्रसिद्ध आहे।

Verse 17

ततः स मृन्मयीं कृत्वा चर्ममुण्डधरां नृपः । विभवाभावतः पश्चात्फलमूलैरतर्पयत्

त्यानंतर त्या राजाने चर्म व मुंडमाळा धारण करणाऱ्या देवीची मृन्मयी प्रतिमा घडविली; आणि वैभव नसल्याने नंतर फळे व मुळे अर्पून तिला तृप्त केले।

Verse 18

ततस्तस्याः स्तुतिं कृत्वा पुरः स्थित्वा कृतांजलिः । श्रद्धया परया युक्तो निषधाधिपतिः स्वयम्

मग निषधाधिपती स्वतः परम श्रद्धायुक्त होऊन, हात जोडून देवीसमोर उभा राहिला आणि तिची स्तुती केली।

Verse 19

जय सर्वगते देवि चर्ममुण्डधरे वरे । जय दैत्यकुलोच्छेददक्षे दक्षात्मजे शुभे

जय सर्वव्यापिनी देवि, चर्म व मुंड धारण करणाऱ्या श्रेष्ठे! जय दैत्यकुलोच्छेदात दक्ष, शुभे दक्षकन्ये!

Verse 20

कालरात्रि जयाचिन्त्ये नवम्यष्टमिवल्लभे । त्रिनेत्रे त्र्यंबकाभीष्टे जय देवि सुरार्चिते

जय कालरात्रि, जय अचिन्त्ये, नवमी-अष्टमीच्या वल्लभे! त्रिनेत्रे, त्र्यंबकास अभिष्टे—जय देवि, सुरांनी अर्चिलेल्या!

Verse 21

भीमरूपे सुरूपे च महाविद्ये महाबले । महोदये महाकाये जयदेवि महाव्रते

जय देवि, भीमरूपे तरीही सुरूपे; महाविद्ये, महाबले; महोदये, महाकाये—जय महाव्रतधारिणी!

Verse 22

नित्यरूपे जगद्धात्रि सुरामांसवसाप्रिये । विकरालि महाकालि जय प्रेतजनानुगे

जय असो, हे नित्यरूपिणी जगद्धात्री, सुरा‑मांस‑वसा अर्पणाने प्रसन्न होणारी। हे विकराळी, हे महाकाळी—प्रेतगणांच्या अनुगामिनी, तुझा जयजयकार॥

Verse 23

शवयानरते रम्ये भुजंगाभरणान्विते । पाशहस्ते महाहस्ते रुधिरौघकृतास्पदे

हे शव-यानात रमणारी रम्ये, भुजंग-आभरणांनी विभूषिते। हे पाशहस्ते, हे महाहस्ते—रुधिराच्या प्रवाहांत ज्यांचे आसन-स्थान॥

Verse 24

फेत्कारा रवशोभिष्ठे गीतवाद्यविराजिते । जयानाद्ये जय ध्येये भर्गदेहार्धसंश्रये

‘फेट्’काराच्या नादाने शोभणारी, गीत‑वाद्यांनी विराजमान। हे अनादि, तुझा जय; हे ध्येयस्वरूपिणी, भर्ग (शिव) यांच्या अर्धदेहात वसणारी, तुझा जय॥

Verse 25

त्वं रतिस्त्वं धृतिस्तुष्टिस्त्वं गौरी त्वं सुरेश्वरी । त्वं लक्ष्मीस्त्वं च सावित्री गायत्री त्वमसंशयम्

तू रती आहेस, तू धृती व तुष्टी आहेस; तू गौरी, तू देवांची ईश्वरी आहेस। तू लक्ष्मी, तू सावित्री—निःसंशय तूच गायत्री आहेस॥

Verse 26

यत्किंचित्त्रिषु लोकेषु स्त्रीरूपं देवि दृश्यते । तत्सर्वं त्वन्मयं नात्र विकल्पोऽस्ति मम क्वचित्

हे देवि, त्रिलोकीत जे काही स्त्रीरूप दिसते, ते सर्व तुझ्याच स्वरूपाचे आहे। याबाबत माझ्या मनात कुठेही संशय नाही॥

Verse 27

येन सत्येन तेन त्वमत्रावासं द्रुतं कुरु । सान्निध्यं भक्तितस्तुष्टा सुरासुरनमस्कृते

त्या सत्याच्या बळावर आपण येथे शीघ्र निवास करावा। भक्तीने संतुष्ट होऊन, हे सुरासुर-वंदिते, आपले सान्निध्य प्रदान करावे।

Verse 28

सूत उवाच । एवं स्तुता च सा देवी नलेन पृथिवीभुजा । प्रोवाच दर्शनं गत्वा तं नृपं भक्तवत्सला

सूत म्हणाले: पृथ्वीपति नलाने अशी स्तुती केल्यावर भक्तवत्सला देवी दर्शन देऊन त्या राजाशी बोलली।

Verse 29

श्रीदेव्युवाच । परितुष्टाऽस्मि ते वत्स स्तोत्रेणानेन सांप्रतम् । तस्माद्गृहाण मत्तस्त्वं वरं मनसि संस्थितम्

श्रीदेवी म्हणाल्या: वत्सा, या स्तोत्राने मी आता तुझ्यावर पूर्ण संतुष्ट आहे. म्हणून मनात ठरलेला वर माझ्याकडून स्वीकार।

Verse 30

नल उवाच । दमयन्तीति मे भार्या प्राणेभ्योऽपि गरीयसी । सा मया निर्जने मुक्ता । वने व्यालगणान्विते

नल म्हणाले: दमयंती ही माझी पत्नी, प्राणांपेक्षाही अधिक प्रिय आहे. तरी मी तिला व्याळांनी भरलेल्या निर्जन वनात एकटी सोडले।

Verse 31

अखण्डशीलां निर्दोषां यथाहं त्वत्प्रसादतः । लभे भूयोऽपि तां देवि तथात्र कुरु सत्वरम्

हे देवि, तुझ्या प्रसादाने मी पुन्हा त्या अखंडशील, निर्दोषेला प्राप्त करावा—हे येथे त्वरेने घडवून आण।

Verse 32

स्तोत्रेणानेन यो देवि स्तुतिं कुर्यात्पुरस्तव । तत्रैव दिवसे तस्मै त्वया देयं मनोगतम्

हे देवी, जो या स्तोत्राने तुझ्या समोर स्तुती करील, त्याला त्याच दिवशी तू त्याच्या मनातील अभिष्ट प्रदान करावे।

Verse 33

सूत उवाच । सा तथेति प्रतिज्ञाय जगामादर्शनं ततः । सोऽपि पार्थिवशार्दूलो लेभे सर्वं तयोदितम्

सूत म्हणाले—“तथास्तु” असे म्हणून तिने तशीच प्रतिज्ञा केली आणि मग ती अदृश्य झाली. आणि राजांतील तो व्याघ्रही तिच्या वचनाप्रमाणे सर्व काही प्राप्त झाला।

Verse 54

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये नलनिर्मितचर्ममुण्डामाहात्म्यवर्णनंनाम चतुष्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखण्डातील हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्यात ‘नलनिर्मित चर्ममुण्डा-माहात्म्यवर्णन’ नावाचा चौपन्नावा अध्याय समाप्त झाला।