Adhyaya 57

Verse 1

। सूत उवाच । तस्मिन्क्षेत्रे तथादित्यः स्थापितो द्विजसत्तमाः । भीष्मेण ब्राह्मणेंद्राणां संमतेन तथात्मना

सूत म्हणाला—हे द्विजश्रेष्ठांनो! त्या पुण्यक्षेत्री भीष्माने ब्राह्मणेंद्रांच्या संमतीने व दृढ अंतःकरणाने आदित्यदेवाची विधिपूर्वक स्थापना केली।

Verse 2

शंतनोर्दयितः पुत्रो गांगेय इति विश्रुतः । आसीत्पुरा वरो नृणामूर्ध्वरेताः सुविश्रुतः

शंतनूचा लाडका पुत्र ‘गांगेय’ म्हणून प्रसिद्ध होता; तो पूर्वी मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ आणि ऊर्ध्वरेता (ब्रह्मचर्य-तेज) म्हणून सुविख्यात होता।

Verse 3

तस्यासीत्तुमुलं युद्धं भार्गवेण समं महत् । त्रयोविंशद्दिनान्येव देवासुररणोपमम् । अंबाकृते शितैः शस्त्रैरस्त्रैश्च तदनंतरम्

त्याचे भार्गवाशी महत्त्वाचे व घोर युद्ध झाले; ते तेवीस दिवस देवासुर-संग्रामासारखे चालले. नंतर अंबेसाठी त्याने तीक्ष्ण शस्त्रे व दिव्यास्त्रे घेऊन पुन्हा युद्ध केले।

Verse 4

ततो ब्रह्मादयो देवाः स्वयमेव व्यवस्थिताः । ताभ्यां निवारणार्थाय शांत्यर्थं सर्वदेहिनान् । गताश्च ते समुत्थाप्य पुनरेव त्रिविष्टपम्

मग ब्रह्मा आदी देव स्वतः उपस्थित झाले. त्या दोघांना आवरण्यासाठी व सर्व देहधाऱ्यांच्या शांतीसाठी ते गेले, त्यांना संघर्षातून उठविले आणि पुन्हा त्रिविष्टप (स्वर्ग) लोकात परतले।

Verse 5

अंबापि प्राप्य परमं गांगेयोत्थं पराभवम् । प्रविष्टा कोपरक्ताक्षी सुसमिद्धे हुताशने

अंबाही गांगेयामुळे झालेला परम पराभव प्राप्त करून, क्रोधाने रक्त झालेले डोळे घेऊन, चांगल्या प्रकारे प्रज्वलित हुताशनात (अग्नीत) प्रविष्ट झाली।

Verse 6

भर्त्सयित्वा नदीपुत्रं बाष्पव्याकुललोचना । ततःप्रोवाच मध्यस्था वह्नेः कुरुपितामहम्

नदीपुत्राला धारेवर धरून, अश्रूंनी व्याकुळ डोळ्यांनी ती मग अग्नीच्या मध्यभागी उभी राहून कुरुपितामह भीष्मास बोलली।

Verse 7

यस्माद्भीष्म त्वया त्यक्ता कामार्ताहं सुदुर्मते । तस्मात्तव वधायाशु भविष्यामि पुनः क्षितौ

हे भीष्म, दुर्मते! कामार्त मला तू टाकून दिलेस; म्हणून तुझ्या वधासाठी मी लवकरच पुन्हा पृथ्वीवर जन्म घेईन।

Verse 8

स्त्रीहत्यया समायुक्तस्त्वं च नूनं भविष्यसि । प्रमाणं यदि धर्मोऽत्र स्मृतिशास्त्रसमुद्भवः

आणि तूही निश्चयच स्त्रीहत्येच्या पापाने युक्त होशील—जर येथे धर्माचे प्रमाण स्मृतिशास्त्रातून उद्भवलेले अधिकार मानले तर।

Verse 9

ततः स घृणयाऽविष्टो भीष्मः कुरुपितामहः । मार्कंडेयं मुनिश्रेष्ठं पप्रच्छ विनयान्वितः

तेव्हा करुणा व पश्चात्तापाने व्याप्त कुरुपितामह भीष्माने विनययुक्त होऊन मुनिश्रेष्ठ मार्कंडेयांना प्रश्न विचारला।

Verse 10

भगवन्काशिराजस्य सुतया मे प्रजल्पितम् । मम मृत्युकरं पापं सकलं ते भविष्यति

भीष्म म्हणाले: हे भगवन्! काशिराजाच्या कन्येने मला जे बोलले—ते सर्व पाप, जे माझ्या मृत्यूचे कारण ठरेल, खरोखर माझ्यावर येईल काय?

Verse 11

तत्किं स्याद्वाक्यमात्रेण नो वा ब्राह्मणसत्तम । अत्र मे संशयस्तत्त्वं यथावद्वक्तुमर्हसि

हे ब्राह्मणश्रेष्ठ! केवळ वचनमात्रानेच ते फलित होते काय, की नाही? या विषयी मला मोठा संशय आहे; कृपा करून यथार्थ तत्त्व नीट सांगावे।

Verse 12

श्रीमार्कंडेय उवाच । आक्षिप्तस्ताडितो वापि यमुद्दिश्य त्यजेदसून् । स्त्रीजनो वा द्विजो वापि तस्य पापं तु तद्भवेत्

श्री मार्कंडेय म्हणाले—अपमानित किंवा मारहाण झाली तरी, ज्याच्यामुळे ते झाले त्यालाच मनात धरून जर कोणी प्राणत्याग करील—स्त्री असो वा ब्राह्मण—तर त्या मृत्यूचे पाप त्या कारणकर्त्यावरच येते।

Verse 13

स्त्रियं वा ब्राह्मणं वापि तस्मान्नैव प्रकोपयेत् । निघ्नंतं वा शपंतं वा यदीच्छेच्छुभमात्मनः

म्हणून स्त्री किंवा ब्राह्मण यांना कधीही राग आणू नये। ते मारोत वा शाप देोत, तरी जो स्वतःचे कल्याण इच्छितो तो त्यांच्या क्रोधाला अधिक भडकवू नये।

Verse 15

भीष्म उवाच । तदर्थं वद मे ब्रह्मन्प्रायश्चित्तं विशुद्धये । तपो वा यदि वा दानं व्रतं नियममेव वा

भीष्म म्हणाले—हे ब्रह्मन्! त्या बाबतीत माझ्या शुद्धीसाठी प्रायश्चित्त सांगा—तप असो वा दान, व्रत असो वा नियमपालन।

Verse 16

मार्कंडेय उवाच । दशानां ब्राह्मणेंद्राणां यद्वधे पातकं स्मृतम् । तत्पापं स्त्रीवधे कृत्स्नं जायते भरतर्षभ

मार्कंडेय म्हणाले—हे भरतश्रेष्ठ! दहा श्रेष्ठ ब्राह्मणांचा वध केल्याने जे पातक सांगितले आहे, तेच संपूर्ण पाप स्त्रीवधाने उत्पन्न होते।

Verse 17

तदत्र विषये दानं न तपो न व्रतादिकम् । तीर्थसेवां परित्यज्य तस्मात्त्वं तां समाचर

या विषयात तीर्थसेवा सोडून दान, तप किंवा व्रतादी काहीही पुरेसे नाही; म्हणून तू तीर्थसेवेचे आचरण कर.

Verse 19

ततः क्रमात्समायातो भ्रममाणो महीतले । चमत्कारपुरे क्षेत्रे नानातीर्थसमाकुले

त्यानंतर पृथ्वीवर भ्रमण करत असताना ते क्रमाने अनेक तीर्थांनी युक्त अशा चमत्कारपुर क्षेत्रात येऊन पोहोचले.

Verse 20

अथापश्यन्महात्मा स सुपुण्यं तद्गयाशिरः । स्नात्वा श्राद्धं च विधिवद्यावच्छ्रद्धासम न्वितः

त्यानंतर त्या महात्म्याने अत्यंत पुण्यकारक अशा गयाशिराचे दर्शन घेतले आणि स्नान करून पूर्ण श्रद्धेने विधिवत श्राद्ध केले.

Verse 21

चक्रे तावन्नभोवाणी वाक्यमेतदुवाच ह । भीष्मभीष्म महाबाहो नार्हस्त्वं श्राद्धजं विधिम्

तेव्हाच आकाशवाणी झाली आणि ती असे म्हणाली - "हे महाबाहु भीष्म! हे भीष्म! तू श्राद्ध कर्म करण्यास पात्र नाहीस."

Verse 22

कर्तुं स्त्रीहत्ययायुक्तस्तस्माच्छृणु वचो मम । शर्मिष्ठातीर्थमित्येव ख्यातं पातकनाशनम्

"कारण तू स्त्री-हत्येच्या पापाने युक्त आहेस, म्हणून माझे वचन ऐक. 'शर्मिष्ठा तीर्थ' या नावाने प्रसिद्ध असलेले एक तीर्थ आहे जे पापांचा नाश करणारे आहे."

Verse 23

अस्मात्स्थानात्समीपस्थं वारुण्यां दिशि पुण्यकृत् । कृष्णांगारकषष्ठ्यां यो नरः स्नानं समाचरेत्

या स्थानाजवळच वारुण (पश्चिम) दिशेस पुण्य देणारे तीर्थ आहे. कृष्णपक्षातील भौमवारी येणाऱ्या षष्ठी तिथीस जो पुरुष तेथे विधिपूर्वक स्नान करतो…

Verse 24

स स्त्रीहत्याकृतात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः । तस्मादद्य दिने पुत्र भौमवारसमन्विता

तो स्त्रीहत्याजन्य पापांपासून मुक्त होतो—यात संशय नाही. म्हणून, पुत्रा, आजचा दिवस भौमवाराने युक्त आहे…

Verse 25

सैव षष्ठी तिथिः पुण्या तस्मात्तत्र द्रुतं व्रज । अहं तव पिता पुत्र शंतनुः पृथिवीपतिः

तीच षष्ठी तिथी पुण्य आहे; म्हणून तिथे त्वरेने जा. मी तुझा पिता, पुत्र—पृथ्वीपति शंतनु आहे.

Verse 26

स्त्रीहत्ययान्वितं ज्ञात्वा ततस्तूर्णमिहागतः । ततो भीष्मो द्रुतं गत्वा तत्र स्थाने समाहितः

तो स्त्रीहत्येच्या पापाने युक्त आहे असे जाणून तो (शंतनु) त्वरित येथे आला. मग भीष्मही झपाट्याने तिथे गेला आणि त्या स्थानी मन एकाग्र करून स्थिर झाला.

Verse 27

स्नानं कृत्वा ततः श्राद्धं चक्रे श्रद्धासमन्वितः । ततो भूयः समागत्य स तं प्रोवाच शतनुः

स्नान करून त्याने श्रद्धायुक्त होऊन श्राद्ध केले. नंतर पुन्हा परत आल्यावर शंतनुने त्याला सांगितले.

Verse 28

विपाप्मा त्वं कुरुश्रेष्ठ संजातोऽसि न संशयः । तस्मान्निजं गृहं गच्छ राज्यचिंतां समाचर

हे कुरुश्रेष्ठ! तू निःसंशय पापमुक्त झाला आहेस. म्हणून आपल्या घरी जा आणि राज्यधर्म व राज्यकारभाराची चिंता व कर्तव्ये पार पाड.

Verse 29

ततः स विस्मयाविष्टो ज्ञात्वा तीर्थमनुत्तमम् । वासुदेवात्मिकामर्चां तथान्यां कुरुसत्तमः

नंतर त्या अनुपम तीर्थाची ओळख होताच विस्मयाने भरून, कुरुसत्तमाने तेथे वासुदेवस्वरूप अर्चामूर्ती तसेच आणखी एक देवप्रतिमा स्थापन केली.

Verse 30

पारिजातमयीं मूर्तिं रवेर्लक्षणलक्षिताम् । सुप्रमाणां सुरूपां च श्रद्धापूतेन चेतसा

श्रद्धेने पवित्र झालेल्या चित्ताने त्याने पारिजातमयीसारखी दिव्य मूर्ती घडवून स्थापन केली; ती रवि (सूर्य) यांच्या लक्षणांनी चिन्हित, सुबक प्रमाणाची व सुंदर रूपाची होती.

Verse 31

तथान्यत्स्थापयामास लिंगं देवस्य शूलिनः । दुर्गां च भक्तिसंयुक्तो विधिदृष्टेन कर्मणा

तसेच भक्तियुक्त होऊन, विधिनिर्दिष्ट कर्माने त्याने शूलधारी देव (शिव) यांचे लिंग स्थापन केले आणि दुर्गादेवीचीही प्रतिष्ठा केली.

Verse 32

ततः सर्वान्समाहूय स विप्रान्पुरसंभवान् । प्रोवाच कौरवो भीष्मो विनयावनतः स्थितः

त्यानंतर त्याने नगरातील सर्व ब्राह्मणांना बोलावले. मग विनयाने नतमस्तक होऊन, आदरपूर्वक उभा राहून कौरव भीष्म त्यांना म्हणाला.

Verse 33

मया विनिर्मितं विप्रा देवागारचतुष्टयम् । एतत्क्षेत्रे च युष्माकं दयां कृत्वा ममोपरि

हे विप्रहो! मी देवतांची चार देवगृहे उभारली आहेत. या पवित्र क्षेत्रात माझ्यावर दया करून यांची जबाबदारी तुम्ही स्वीकारा.

Verse 34

पालयध्वं प्रयास्यामि स्वगृहं प्रति सत्वरम् । प्रेरितः पितृभिर्दिव्यैः स्वर्गमार्गसमाश्रितैः

यांचे रक्षण व पालन करा; मी त्वरेने माझ्या घरी निघतो. स्वर्गमार्गावर स्थित दिव्य पितरांच्या प्रेरणेने मी प्रस्थान करीत आहे.

Verse 35

ब्राह्मणा ऊचुः । गच्छगच्छ कुरुश्रेष्ठ सुविश्रब्धः स्वमायया । वयं सर्वे करिष्यामो युष्मच्छ्रेयोऽभिवर्धनम्

ब्राह्मण म्हणाले—जा, जा, हे कुरुश्रेष्ठ! तुझ्या सुज्ञ व्यवस्थेमुळे निश्चिंत रहा. आम्ही सर्वजण तुझे कल्याण व पुण्यवृद्धी करणारे सर्व कार्य करू.

Verse 36

देवश्रेणिरियं राजन्या त्वयात्र विनिर्मिता । अस्याः पूजादिकं सर्वं करिष्यामः सदा वयम्

हे राजन्! ही देवश्रेणी येथे तूच निर्माण केली आहेस. हिची पूजा इत्यादी सर्व कर्तव्ये आम्ही सदैव पार पाडू.

Verse 37

तवापि विनयं दृष्ट्वा परितुष्टा वयं नृप । सर्वान्प्रार्थय तस्मात्त्वं वरं स्वं मनसि स्थितम्

हे नृप! तुझा विनय पाहून आम्ही संतुष्ट झालो आहोत. म्हणून तुझ्या मनात जो वर आहे तो आम्हा सर्वांकडे माग.

Verse 38

भीष्म उवाच । एष एव वरोऽस्माकं यत्संतुष्टा द्विजोत्तमाः । तथाप्याशु वचः कार्यं युष्मदीयं मयाधुना

भीष्म म्हणाले—श्रेष्ठ ब्राह्मण संतुष्ट झाले, हाच आमचा वर आहे. तरीही तुमचे वचन मला आत्ताच त्वरित पूर्ण करणे आवश्यक आहे.

Verse 39

एतानि देवसद्मानि मदीयानि नरो भुवि । यो यं काममभिध्याय पूजयेच्छ्रद्धयाऽन्वितः । प्रसादादेव युष्माकं तस्य तत्स्यादसंशयम्

पृथ्वीवरील ही दिव्य देवसदने माझीच आहेत. जो मनुष्य ज्या इच्छेचे चिंतन करून श्रद्धेने येथे पूजा करील, तुमच्या कृपेने त्याला ते फळ निःसंशय मिळेल.

Verse 40

ब्राह्मणा ऊचुः । आदित्यस्य करिष्यामो यात्रां भाद्रपदे वयम् । सप्तम्यां सूर्यवारेण सर्वदैव समाहिताः

ब्राह्मण म्हणाले—भाद्रपद महिन्यात आम्ही आदित्याची यात्रा करू. रविवारास येणाऱ्या सप्तमी तिथीस, आम्ही सदैव एकाग्र व भक्तिभावाने ते करीत राहू.

Verse 41

तथा शिवस्य चाष्टम्यां चैत्रशुक्ले विशेषतः । चतुर्दश्यां महाभाग तव स्नेहान्न संशयः

तसेच शिवासाठी—विशेषतः चैत्र शुक्ल अष्टमीला. आणि चतुर्दशीला देखील, हे महाभाग, तुमच्यावरील स्नेहामुळे—यात संशय नाही.

Verse 42

शयने बोधने विष्णोः संप्राप्ते द्वादशीदिने । विष्णोरपि च दुर्गायाः संप्राप्ते नवमीदिने

विष्णूच्या शयन व बोधनकाळी, द्वादशी तिथी येताच; तसेच नवमी तिथी आल्यावर—विष्णू व दुर्गेसाठीही (व्रत-पूजा) केली जाते.

Verse 43

आश्विने शुक्लपक्षे च गीतवादित्रनिस्वनैः । महोत्सवं तथा चित्रैर्हास्यलास्यैः पृथग्विधैः

आश्विन महिन्याच्या शुक्लपक्षात गीत-वाद्यांच्या निनादासह महोत्सव करावा; विविध चित्रविनोद, हास्य आणि नानाविध नृत्यांनी तो अलंकृत असावा।

Verse 44

यस्तत्र मानवो नित्यं श्रद्धया परया युतः । करिष्यति च गीतादि स यास्यति परां गतिम्

जो मनुष्य तेथे नित्य परम श्रद्धायुक्त होऊन भजन-कीर्तन इत्यादी करील, तो परम गतीस प्राप्त होईल।

Verse 45

वयं तस्य भविष्यामः सदैव प्रीतमानसाः । प्रदास्यामस्तथा कामान्मनसा वांछितान्नृप

हे नृपा! आम्ही सदैव त्याच्याविषयी प्रसन्नचित्त राहू आणि त्याच्या मनातील इच्छित कामना त्याला प्रदान करू।

Verse 46

एवमुक्त्वाथ ते विप्राः स्वानि स्थानानि भेजिरे । भीष्मोऽपि हर्षसंयुक्तः स्वगृहं प्रस्थितस्ततः

असे बोलून ते ब्राह्मण आपापल्या स्थानी गेले; आणि भीष्मही आनंदयुक्त होऊन तेथून आपल्या घरी निघाला।