Adhyaya 145

Verse 1

ऋषय ऊचुः । यत्त्वया कथितं सूत न मृता सा कुमारिका । हता रौद्रप्रहारैश्च कौतुकं तन्महत्तरम्

ऋषी म्हणाले—हे सूत! तू सांगितल्याप्रमाणे ती कुमारिका खरोखर मेली नाही, जरी ती उग्र प्रहारांनी घायाळ झाली होती. हे तर अधिकच आश्चर्य—ते सांग।

Verse 2

यतो भूयः प्रसंजाता योगिनी हरतुष्टिदा । यत्त्वार्थं सर्वमाचक्ष्व कारणं च तदद्भुतम्

कारण ती पुन्हा हरतुष्टिदा योगिनी म्हणून उत्पन्न झाली. याचा सर्व अर्थ आणि त्यामागील ते अद्भुत कारण आम्हाला सविस्तर सांग।

Verse 3

सूत उवाच । सा प्रविष्टा समं तेन सुपुण्यममरेश्वरम् । माघकृष्णचतुर्दश्यां न मृत्युर्यत्र विद्यते

सूत म्हणाला—ती त्याच्यासह परम पुण्यदायी अमरेश्वर-धामात प्रविष्ट झाली. माघ कृष्ण चतुर्दशीला तेथे मृत्यूचा अधिकार चालत नाही।

Verse 4

ततोऽष्टौ वसवस्तत्र द्वादशार्कास्तथैव च । एकादशापरे रुद्रा नासत्यौ द्वौ च सुन्दरौ

तेव्हा तेथे आठ वसु, बारा आदित्य (सूर्य) तसेच अकरा अन्य रुद्र आणि दोन सुंदर नासत्य (अश्विनीकुमार) उपस्थित होते।

Verse 5

ऋषय ऊचुः । अमरेश्वर इत्युक्तो यो देवो ह्यमरत्वदः । केन संस्थापितो ह्यत्र किंप्रभावश्च कीर्तय

ऋषी म्हणाले—येथे जो देव ‘अमरेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध आहेत, ते अमरांनाही अमरत्व देणारे आहेत। त्यांची येथे स्थापना कोणी केली, आणि त्यांचा दिव्य प्रभाव काय आहे? कृपा करून सांगा।

Verse 6

सूत उवाच । अदितिश्च दितिश्चैव प्रजापतिसुते शुभे । कृते पुरातिरूपाढ्ये कश्यपेन महात्मना

सूत म्हणाले—प्रजापतीच्या शुभ कन्या अदिती आणि दिती, प्राचीन काळी, अद्भुत रूपवैभवाने समृद्ध अशा त्या युगात, महात्मा कश्यपांनी विवाहाने स्वीकारल्या।

Verse 8

अदित्यां विबुधा जाता दितेश्चैव तु दैत्यपाः । तेषां सापत्न्यभावेन महद्वैरमुपस्थितम् । अथ दैत्यैः सुरा ध्वस्ताः कृताश्चान्ये पराङ्मुखाः । अन्ये तु भयसंत्रस्ता दिशो जग्मुः क्षतांगकाः

अदितीपासून देव जन्मले आणि दितीपासून दैत्यनायक. सौतिणीभावामुळे त्यांच्यात मोठे वैर उत्पन्न झाले. मग दैत्यांनी देवांना पराभूत केले; काही पराजित होऊन मागे फिरले, तर काही भयभीत होऊन, जखमी देहांसह, दिशादिशांना पळून गेले।

Verse 9

ततो दुःखसमायुक्ता देवमातात्र संस्थिता । तपश्चक्रे दिवानक्तं शिवध्यानपरायणा

मग दुःखाने भरलेली देवमाता तेथेच स्थिर राहिली आणि शिवध्यानात तल्लीन होऊन दिवस-रात्र तपश्चर्या करू लागली।

Verse 10

एवं तस्यास्तपःस्थाया गते युगचतुष्टये । निर्भिद्य धरणीपृष्ठं शिवलिंगं समुत्थितम्

अशी ती तपश्चर्येत स्थिर राहिली; चार युगे गेल्यावर पृथ्वीचा पृष्ठभाग फोडून शिवलिंग प्रकट झाले.

Verse 11

ततस्तस्मै कृतानन्दा स्तुत्वा स्तोत्रैः पृथग्विधैः । अष्टांगप्रणिपातेन नमश्चक्रे समाहिता

मग आनंदाने भरून तिने विविध स्तोत्रांनी स्तुती केली आणि एकाग्र मनाने अष्टांग प्रणाम करून नमस्कार केला.

Verse 12

एतस्मिन्नंतरे वाणी संजाता गगनांगणे । शरीररहिता दिव्या मेघगम्भीरनिःस्वना

याच दरम्यान आकाशांगणात एक वाणी उत्पन्न झाली—देहरहित, दिव्य आणि मेघगर्जनेसारखी गंभीर नादयुक्त.

Verse 13

वरं प्रार्थय कल्याणि यस्ते हृदि व्यवस्थितः । प्रसन्नोऽहं प्रदास्यामि तवाद्य शशिशेखरः

“वर माग, हे कल्याणी! जो तुझ्या हृदयात स्थित आहे—मी शशिशेखर प्रसन्न आहे; आज तुला तो वर देईन.”

Verse 14

अदितिरुवाच । मम पुत्राः सुरश्रेष्ठ हन्यन्ते युधि दानवैः । तत्कुरुष्व गतायासानवध्यान्रणमूर्धनि

अदिती म्हणाली—“हे सुरश्रेष्ठ! युद्धात दानव माझ्या पुत्रांना मारत आहेत; म्हणून त्यांना श्रमरहित व रणाच्या अग्रभागी अवध्य कर.”

Verse 15

श्रीभगवानुवाच । एतल्लिंगं मदीयं ये स्पृष्ट्वा यास्यंति संयुगे । अवध्यास्ते भविष्यन्ति यावत्संवत्सरं शुभे

श्रीभगवान म्हणाले—हे शुभे! जे माझ्या या लिंगास स्पर्श करून संग्रामात जातील, ते संवत्सरभर अवध्य व अजेय राहतील।

Verse 16

अन्योऽपि मानवो योऽत्र चतुर्दश्यां समाहितः । माघमासस्य कृष्णायां प्रकरिष्यति जागरम्

आणखी जो कोणी मनुष्य येथे माघमासाच्या कृष्णपक्षातील चतुर्दशीस मन एकाग्र करून रात्रिजागर करील—

Verse 17

सोऽपि संवत्सरं यावद्भविष्यति निरामयः । अपि मृत्युदिने प्राप्ते योऽस्मिन्नायतने शुभे

तोही संवत्सरभर निरामय राहील. आणि मृत्युदिन आला तरी, जो या शुभ आयतनात स्थित असेल—

Verse 18

आगमिष्यति तं मृत्युर्दूरात्परिहरिष्यति । एवमुक्त्वाथ सा वाणी विरराम ततः परम्

मृत्यू येऊ पाहिला तरी तो त्याला दूरूनच टाळील. असे बोलून ती दिव्य वाणी पुढे शांत झाली।

Verse 19

अदितिश्चापि सन्तुष्टा हतशेषान्सुतांस्ततः । समानीयाथ तल्लिंगं तेषामेव न्यदर्शयत् । कथयामास तत्सर्वं माहात्म्यं यद्वरोदितम्

अदितीही संतुष्ट झाली. मग तिने संहारातून उरलेले पुत्र एकत्र आणले, त्यांना तेच लिंग दाखविले आणि वरदायी वाणीने सांगितलेले सर्व माहात्म्य सविस्तर कथन केले।

Verse 20

ततस्ते विबुधाः सर्वे तल्लिंगं प्रणिपत्य च । प्रतिजग्मुस्तुष्टियुक्ताः शस्त्राण्यादाय तान्प्रति

मग ते सर्व देवगण त्या लिंगास प्रणाम करून, तृप्त हृदयाने, शस्त्रे घेऊन त्या शत्रूंवर पुन्हा चाल करून गेले।

Verse 21

यत्र ते दानवा हृष्टाः स्थिताः शक्रपदे शुभे । स्वर्गभोगसमायुक्ता नन्दनांतर्व्यवस्थिताः

जिथे ते दानव आनंदित होऊन शक्राच्या शुभ पदात स्थिर होते—स्वर्गीय भोगांनी युक्त, नंदनवनात अंतर्भूत होऊन वसले होते।

Verse 22

अथ ते दानवा दृष्ट्वा संप्राप्तांस्त्रिदिवौकसः । सहसा संगरार्थाय नानाशस्त्रधरान्बहून्

मग त्या दानवांनी स्वर्गवासी येताना पाहून, क्षणातच संग्रामासाठी नानाविध शस्त्रे धारण केलेले अनेक जण सज्ज केले।

Verse 23

रथवर्यान्समारुह्य धृतशस्त्रास्त्रवर्मणः । युद्धार्थं सम्मुखा जग्मुर्गर्जमाना घना इव

श्रेष्ठ रथांवर आरूढ होऊन, शस्त्र-अस्त्रे व कवच धारण करून, ते युद्धासाठी समोरासमोर गेले—घन मेघांसारखे गर्जत।

Verse 24

ततः समभवद्युद्धं देवानां दानवैः सह । रोषप्रेरितचित्तानां मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्

मग देव आणि दानव यांच्यात युद्ध घडून आले। क्रोधाने प्रेरित झालेल्या त्यांच्या मनांचे परतणे, मृत्यू घडवूनच होत असे।

Verse 25

ततस्ते विबुधाः सर्वे हरलब्धवरास्तदा । जघ्नुर्दैत्यानसंख्याताच्छितैः शस्त्रैरनेकधा

तेव्हा हर (शिव) कडून त्या वेळी वर प्राप्त करून सर्व देवगणांनी तीक्ष्ण शस्त्रांनी अनेक प्रकारे असंख्य दैत्यांचा संहार केला।

Verse 26

हतशेषाश्च ये तेषां ते त्यक्त्वा त्रिदशालयम् । पलायनकृतोत्साहाः प्रविष्टा मकरालयम्

आणि त्यांच्यात जे उरले, त्यांनी त्रिदशांचे निवासस्थान सोडून, पळून जाण्याच्या उतावळेपणाने मकरालय—समुद्रात प्रवेश केला।

Verse 27

ततः शक्रः समापेदे स्वराज्यं दानवैर्हृतम् । यदासीत्पूर्वकाले तत्समग्रं हतकण्टकम्

तेव्हा शक्राने दानवांनी हिरावून घेतलेले आपले राज्य पुन्हा प्राप्त केले—पूर्वी जसे होते तसेच समग्र आणि विघ्नरूपी काट्यांपासून मुक्त।

Verse 28

ततस्ते दानवाः शेषा ज्ञात्वा तल्लिंगसंभवम् । माहात्म्यं वृषनाथस्य क्षेत्रस्यास्योद्भवस्य च

तेव्हा उरलेल्या दानवांनी त्या लिंगाची उत्पत्ती जाणून, वृषनाथाचे माहात्म्य आणि या क्षेत्राचा पवित्र उद्भवही जाणला।

Verse 29

शुक्रेण कथितं सर्वं माघकृष्णे निशागमे । चतुर्दश्यां शुचिर्भूत्वा यस्तल्लिंगं प्रपूजयेत् । कालाघ्रातोऽपि न प्राणैः स पुमांस्त्यज्यते क्वचित्

माघ कृष्णपक्षाच्या समाप्तीच्या रात्री हे सर्व शुक्राचार्यांनी सांगितले. जो चतुर्दशीला शुद्ध होऊन त्या लिंगाची श्रद्धेने पूजा करतो, तो काळाने स्पर्शिला तरी त्याचे प्राण कधीही त्याला सोडत नाहीत।

Verse 30

तस्माद्यूयं समासाद्य तल्लिंगं तद्दिने निशि । पूजयध्वं महाभागा येन स्युर्मृत्युवर्जिताः

म्हणून हे महाभागांनो, त्या दिवशीच रात्री त्या लिंगाजवळ जाऊन त्याची पूजा करा; ज्यायोगे तुम्ही मृत्युपीडेपासून मुक्त व्हाल।

Verse 31

यावत्संवत्सरस्यातं सत्यमेतन्मयोदितम् । यथा ते देवसंघाश्च तत्प्रभावादसंशयम्

वर्षभराच्या कालावधीत हेच सत्य आहे—मी असेच सांगितले आहे; आणि निःसंशय त्याच्या प्रभावाने देवसमूहही तसेच सुरक्षित व सफल होतात।

Verse 32

अथ तं दानवेन्द्राणां मंत्रं ज्ञात्वा सुरेश्वरः । नारदाद्ब्राह्मणः पुत्राद्भयत्रस्तमनास्ततः

तेव्हा सुरेश्वराने नारदपुत्र ब्राह्मणाकडून दानवेंद्रांची ती गुप्त मंत्रणा जाणून, अंतःकरणात भयाने व्याकुळ झाला।

Verse 33

मंत्रं चक्रे समं देवैस्तत्र देवस्य रक्षणे । यथा स्यादुद्यमः सम्यक्तस्मिन्नहनि सर्वदा

मग त्याने देवांसह त्या देवतेच्या रक्षणासाठी योजना ठरविली, जेणेकरून त्या दिवशी त्यांचा उद्यम नेहमी योग्य रीतीने व अचूकपणे चालू राहील।

Verse 34

कोटयस्तु त्रयस्त्रिंशद्देवानां सायुधास्ततः । रक्षार्थं तस्य लिंगस्य तस्मिन्क्षेत्रे व्यवस्थिताः । माघकृष्णचतुर्दश्यां सुसंनद्धाः प्रहारिणः

तेव्हा शस्त्रसज्ज तैंतीस कोटी देव त्या क्षेत्रात त्या लिंगाच्या रक्षणार्थ तैनात झाले। माघ कृष्ण चतुर्दशीला ते पूर्ण सज्ज होऊन प्रहारास तत्पर उभे होते।

Verse 35

अथ ते दानवा दृष्ट्वा तान्देवांस्तत्र संस्थितान् । भयसंत्रस्तमनसो दुद्रुवुः सर्वतो दिशम्

तेथे स्थित देवांना पाहून ते दानव भयाने व्याकुळ झाले आणि सर्व दिशांनी पळून गेले।

Verse 36

अथ प्रभाते विमले प्रोद्गते रविमण्डले । भूय एव सुराः सर्वे मंत्रं चक्रुः परस्परम्

मग निर्मळ प्रभाती, सूर्य-मंडळ उदित होताच, सर्व देवांनी पुन्हा परस्परांशी मंत्रणा केली।

Verse 37

यद्येतत्क्षेत्रमुत्सृज्य गमिष्यामः सुरालयम् । लिंगमेतत्समभ्येत्य पूजयिष्यंति दानवाः

“जर आपण हे पवित्र क्षेत्र सोडून सुरालयास गेलो, तर दानव येथे येऊन या लिंगाची पूजा करतील।”

Verse 38

ततोऽवध्या भविष्यंति तेऽपि सर्वे यथा वयम् । तस्मादत्रैव तिष्ठामस्त्रयस्त्रिंशत्प्रनायकाः

“मग तेही आपल्यासारखेच सर्व अवध्य होतील. म्हणून आपण—त्रयस्त्रिंश देवांचे नायक—इथेच थांबूया।”

Verse 39

कोटीनामेव सर्वेषां शेषा गच्छन्तु तत्र च । सहस्राक्षेण संयुक्ताः स्वर्गे स्वपररक्षकाः

“या सर्व कोटींमधील उरलेले तेथे (स्वर्गात) जावोत, सहस्राक्ष इंद्रासह संयुक्त होऊन; आणि स्वर्गात आपल्या लोकाचे रक्षण करोत।”

Verse 41

एते तल्लिंगरक्षार्थं तस्मिन्क्षेत्रे व्यवस्थिताः । शेषाः शक्रसमायुक्ताः प्रजग्मुस्त्रिदशालयम्

ते त्या लिंगाच्या रक्षणार्थ त्या पवित्र क्षेत्रातच स्थिर राहिले; उरलेले शक्र (इंद्र) यांच्यासह त्रिदशांच्या धामास गेले।

Verse 42

सूत उवाच । एवं प्रभावं लिंगं तु देवदेवस्य शूलिनः । भवद्भिः परिपृष्टं यददित्या स्थापितं पुरा

सूत म्हणाले—देवदेव शूलिन (शिव) यांच्या लिंगाचा असा हा महाप्रभाव आहे; ज्याविषयी तुम्ही विचारले, ते लिंग आदितीने पूर्वी स्थापित केले होते।

Verse 43

यस्मान्न विद्यते मृत्युस्तेन दृष्टेन देहिनाम् । अमराख्यं ततो लिंगं विख्यातं भुवनत्रये

देहधाऱ्यांना त्याचे दर्शन झाल्यावर मृत्यु येत नाही; म्हणून ते लिंग ‘अमर’ या नावाने त्रिभुवनात विख्यात झाले।

Verse 44

यस्मिन्देशेऽपि सा कन्या हता तेन द्विजन्मना । जाबालिना सुक्रुद्धेन तस्य देवस्य मंदिरे

त्याच प्रदेशात, त्या देवाच्या मंदिरात, अतिशय क्रुद्ध अशा द्विज जाबालीने त्या कन्येचा वध केला।

Verse 45

आसीत्तत्र दिने कृष्णा माघमास चतुर्दशी । तेन नो निधनं प्राप्ता सुहताऽपि तपस्विनी

त्या दिवशी माघमासातील कृष्णपक्षाची चतुर्दशी होती; म्हणून अत्यंत मारली गेली तरी ती तपस्विनी मृत्यूस प्राप्त झाली नाही।

Verse 46

एतद्वः सर्वमाख्यातं तस्य लिंगस्य सम्भवम् । माहात्म्यं ब्राह्मणश्रेष्ठाः सर्वपातकनाशनम्

हे ब्राह्मणश्रेष्ठांनो! त्या लिंगाची उत्पत्ती व त्याचे माहात्म्य मी तुम्हांला सर्वथा सांगितले आहे; ते माहात्म्य सर्व पातकांचा नाश करणारे आहे.

Verse 47

यश्चैतत्पठते भक्त्या तस्य लिंगस्य संनिधौ । अपमृत्युभयं तस्य कथंचिन्नैव जायते

जो कोणी त्या शिवलिंगाच्या सान्निध्यात भक्तिभावाने याचा पाठ करतो, त्याला अपमृत्यूचे भय कधीही कोणत्याही प्रकारे उत्पन्न होत नाही.

Verse 48

तस्याग्रेऽस्ति शुभं कुण्डं पूरितं स्वच्छवारिणा । अदित्या निर्मितं देव्या स्नानार्थं चात्मनः कृते

त्याच्या समोर एक शुभ कुंड आहे, स्वच्छ पाण्याने परिपूर्ण; ते देवी अदितीने स्वतःच्या स्नानासाठी निर्माण केले आहे.

Verse 49

स्नानं कृत्वा नरस्तस्मिन्यस्तल्लिंगं प्रपश्यति । करोति जागरं रात्रौ तस्मिन्नेव दिनेदिने । सोऽद्यापि वत्सरं यावन्नापमृत्युमवाप्नुयात्

तेथे स्नान करून जो मनुष्य त्या लिंगाचे दर्शन करतो आणि त्याच ठिकाणी दिवसेंदिवस रात्री जागरण करतो, तो आजपासून पूर्ण एक वर्षभरही अपमृत्यूला प्राप्त होत नाही.