Adhyaya 104

Verse 1

ऋषय ऊचुः । राक्षसैस्तत्र लिंगानि यानि भक्त्या समन्वितैः । स्थापितानि च माहात्म्यं तेषां सूत प्रकीर्तय

ऋषी म्हणाले—हे सूत! तेथे भक्तियुक्त राक्षसांनी जी लिंगे स्थापित केली आहेत, त्यांचे माहात्म्य वर्णन कर।

Verse 2

सूत उवाच । तेषां पूजाकृते रौद्रा राक्षसा बलवत्तराः । लंकापुर्याः समायांति सदैव शतशः पुरा

सूत म्हणाले—त्यांच्या पूजेसाठी प्राचीन काळी लंकापुरीहून क्रूर व अतिबलवान राक्षस नेहमी शेकडोच्या संख्येने येत असत।

Verse 3

आगच्छन्तो व्रजन्तस्ते मार्गे क्षेत्रे च तत्र च । भक्षयन्ति जनौघांश्च बालवृद्धाञ्जनानपि

ते येता-येता, मार्गांवर आणि त्या पवित्र क्षेत्रातही, लोकसमूहांना—बालक व वृद्धांसह—भक्षण करू लागले।

Verse 4

ततस्ते मानवाः सर्वे प्रद्रवंतः समंततः । इतश्चेतश्च धावन्ति प्राणरक्षणतत्पराः

मग ते सर्व मनुष्य सर्व दिशांनी पळू लागले; प्राणरक्षणासाठी तत्पर होऊन इकडे-तिकडे धावू लागले।

Verse 5

तथान्ये बहवो गत्वा ह्ययोध्याख्यां महापुरीम् । रामपुत्रं नृपश्रेष्ठं कुशं प्रोचुः सुदुःखिताः

तसेच अनेक जण अयोध्या नावाच्या महापुरीत गेले आणि अत्यंत दुःखी होऊन रामपुत्र, नृपश्रेष्ठ कुशाला सर्व वृत्तांत सांगितला।

Verse 6

तव पित्रा समं प्राप्ताः पूर्वं ये राक्षसा नृप । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे विभीषणपुरःसराः

हे नृपा! पूर्वी तुझ्या पित्याबरोबर जे राक्षस आले होते, ते विभीषणाच्या नेतृत्वाखाली हाटकेश्वरज क्षेत्रात पोहोचले आहेत।

Verse 7

संस्थापितानि लिंगानि चतुर्वक्त्राणि तत्र वै । राक्षसेंद्रैः स्वमन्त्रैस्तैस्तस्य क्षेत्रस्य पश्चिमे

तेथे, त्या क्षेत्राच्या पश्चिम भागात, राक्षसेंद्रांनी आपल्या-आपल्या मंत्रांनी चतुर्मुख लिंगांची स्थापना केली।

Verse 8

तेनैव चानुषंगेण समागच्छंति नित्यशः । तस्मिन्क्षेत्रे प्रकुर्वंति तथा लोकस्य भक्षणम्

त्याच संबंधामुळे ते नित्य तेथे येतात आणि त्या पवित्र क्षेत्रात लोकांचे भक्षण करतात.

Verse 9

यदि वा तानि लिंगानि कश्चित्संपूजयेन्नरः । सद्यो विनाशमायाति सोऽप्यनर्थो महानभूत्

जर कोणी मनुष्य त्या लिंगांची पूजा करतो, तर तो तत्काळ नाशाला प्राप्त होतो; हा सुद्धा एक मोठा अनर्थ झाला आहे.

Verse 10

तस्माद्यदि न रक्षा नः करिष्यसि महीपते । तच्छनैर्यास्यते लोकः सर्वोऽयं संक्षयं ध्रुवम्

हे महीपते! म्हणून जर तुम्ही आमचे रक्षण केले नाही, तर हळूहळू हे सर्व लोक निश्चितपणे लयाला जातील.

Verse 11

तच्च क्षेत्रं विशेषेण यत्रागच्छंति ते सदा । राक्षसाः क्रूरकर्माणो महामांसस्य लोलुपाः

आणि त्या क्षेत्रात विशेषतः, जिथे ते क्रूर कर्माचे आणि महामांसाचे लोभी राक्षस नेहमी येतात.

Verse 12

तच्छ्रुत्वा स नृपस्तूर्णं स्वामात्यानां न्यवेदयत् । राज्यभारं ततस्तत्र बलेन सहितो ययौ

ते ऐकून त्या राजाने त्वरित आपल्या मंत्र्यांना कळवले, राज्याचा भार त्यांच्यावर सोपवला आणि मग सैन्यासह तिथे गेला.

Verse 13

अथ प्राप्तं कुशं दृष्ट्वा हतशेषा द्विजोत्तमाः । प्रोचुस्तं भर्त्सयित्वा तु वचनैः परुषाक्षरैः

मग कुश आलेला पाहून, संहारातून केवळ उरलेले श्रेष्ठ द्विज त्याला कठोर शब्दांनी धारेवर धरून बोलले।

Verse 14

किमेवं क्रियते राज्यं यथा त्वं क्षत्रियाधमः । करोषि यत्र विध्वंसं राक्षसै र्नीयते जनः

हे क्षत्रियाधमा, हे कोणते राज्यकारभार आहे हा, की तुझ्यामुळे असा विध्वंस होतो आणि राक्षस लोकांना उचलून नेतात?

Verse 15

नूनं जातो न रामेण भवान्रावणसंभवः । येनोपेक्षसि सर्वान्नो राक्षसैः परिपीडितान्

खरेच तू रामाचा नाहीस; तू रावणापासूनच उत्पन्न झालास, कारण राक्षसांनी पीडित आम्हा सर्वांची तू उपेक्षा करतोस.

Verse 16

सत्यमेतत्पुरा प्रोक्तं नीतिशास्त्रविचक्षणैः । यस्य वर्णस्य यो राजा स वर्णः सुखमेधते

हे सत्य आहे; नीतिशास्त्रज्ञांनी पूर्वी सांगितले आहे—ज्या वर्णाचा जो राजा, तोच वर्ण सुखाने फोफावतो.

Verse 17

तस्मात्त्वं राक्षसोद्भूतो राक्षसैर्द्विजसत्तमान् । उपेक्षसे ततः सर्वान्भक्ष्यमाणांस्तथापरान्

म्हणून तू राक्षसजन्माचा दिसतोस; कारण राक्षसांनी भक्ष्य होत असलेल्या श्रेष्ठ द्विजांची आणि तसेच इतर सर्वांचीही तू उपेक्षा करतोस.

Verse 18

आर्तानां यत्र लोकानां दोषैः पार्थिवसंभवैः । पतंत्यश्रूणि भूपृष्ठे तत्र राजा स दोषभाक्

ज्या ठिकाणी राजापासून उत्पन्न दोषांमुळे पीडित लोकांचे अश्रू भूमीवर पडतात, त्या ठिकाणी तोच राजा त्या पापाचा भार वाहतो।

Verse 19

कुश उवाच । प्रसादः क्रियतां विप्रा न मया ज्ञातमीदृशम् । राक्षसेभ्यः समुत्पन्नो ब्राह्मणानां पराभवः

कुश म्हणाला—हे विप्रहो, प्रसन्न व्हा; मला असे माहीत नव्हते की राक्षसांपासून ब्राह्मणांचा पराभव व अपमान उत्पन्न झाला आहे।

Verse 20

अद्यप्रभृति यः कश्चिद्विनाशं नीयते क्वचित् । ब्राह्मणो वाऽथवाऽन्योऽपि तद्भवेन्मम पातकम्

आजपासून पुढे कुठेही कोणी—ब्राह्मण असो वा अन्य—विनाशाकडे नेला गेला, तर ते पाप माझेच ठरो।

Verse 21

एवमुक्त्वा ततस्तूर्णं प्रेषयामास राघवः । विभीषणाय संक्रुद्धो दूतं भयविवर्जितम्

असे बोलून राघवाने क्रोधाने, भयविरहित असा दूत त्वरित विभीषणाकडे पाठविला।

Verse 22

गच्छ दूत द्रुतं गत्वा त्वया वाच्यो विभीषणः । रामोचितस्त्वया स्नेहो मया सह कृतो महान्

“दूता, जा—लवकर जाऊन विभीषणाला सांग: ‘तू माझ्याशी रामोचित असा महान् स्नेहबंध केला आहेस.’”

Verse 23

यद्राक्षसगणैः सार्धं मम भूमिं समंततः । त्वं क्लेशयसि दुर्बुद्धे मां विश्वास्य सुभाषितैः

अरे दुर्बुद्धे! तू राक्षसगणांसह माझ्या भूमीला सर्व बाजूंनी क्लेश देतोस; गोड बोलांनी माझा विश्वास संपादन करूनही मला पीडा देतोस।

Verse 24

मम पित्रा कृतेयं ते प्रतिष्ठा राक्षसाधम । तेन नो हन्मि ते भ्राता यथा तातेन शातितः

अरे राक्षसाधमा! तुझी ही प्रतिष्ठा माझ्या पित्यानेच स्थापिली; म्हणून आता मी तुझ्या भावाचा वध करीन, जसा माझ्या पित्याने तुझ्या पित्याला दंडित केले होते।

Verse 25

विषवृक्षोऽपि यो वृद्धिं स्वयमेव प्रणीयते । कथं संछिद्यते सोऽत्र स्वयमेव मनीषिभिः

जो विषवृक्ष स्वतःच्या बळावर वाढत जातो, तो स्वतःच पुढे सरकत राहिला तर येथे मनीषीजन त्याला कसा छेदू शकतील?

Verse 26

तस्मादद्य दिनादूर्ध्वं यदि कश्चिन्निशाचरः । समुद्रस्योत्तरं पारं कथंचिदागमिष्यति

म्हणून आजच्या दिवसापासून पुढे, जर कोणताही निशाचर कशाही प्रकारे समुद्राच्या पलीकडील उत्तर तीरावर पोहोचला…

Verse 27

तदहं सत्वरं प्राप्य लंकां तव पुरीमिमाम् । ससैन्यो ध्वंसयिष्यामि तथा सर्वान्निशाचरान्

मग मी त्वरेने लंका—तुझी ही नगरी—गाठीन; आणि सैन्यासह तिचा ध्वंस करीन, तसेच सर्व निशाचरांचाही संहार करीन।

Verse 28

त्वां च बद्ध्वा दृढैः पाशैर्निगडैश्च सुसंयतम् । कारासंस्थं करिष्यामि सद्य एव न संशयः

आणि तुलाही दृढ पाशांनी व बेड्यांनी घट्ट बांधून, मी आजच निःसंशय कारागृहात टाकीन—यात शंका नाही।

Verse 29

एवमुक्तस्ततो दूतो गत्वा सेतुं द्रुतं ततः । दृष्ट्वा रामेश्वरं देवं यावदग्रे व्यव स्थितः

असे ऐकून दूत वेगाने सेतूकडे गेला. मग देव रामेश्वराचे दर्शन घेऊन तो काही काळ त्याच्या समोर उभा राहिला.

Verse 30

तावत्पृष्टो जनैः कैश्चित्कस्त्वं वत्स इहागतः । केन कार्येण नो ब्रूहि नात्र गच्छंति मानवाः

तेव्हा काही लोकांनी त्याला विचारले—“वत्सा, तू कोण आहेस, इथे कसा आलास? कोणत्या कामासाठी आलास ते सांग; कारण इथून पुढे माणसे जात नाहीत.”

Verse 31

दूत उवाच । अहं कुशेन भूपेन विभीषणगृहं प्रति । प्रेषितः कार्यमुद्दिश्य तत्र यास्याम्यहं कथम्

दूत म्हणाला—“राजा कुश यांनी मला एका कार्यासाठी विभीषणाच्या गृहाकडे पाठविले आहे; मग मी तिथे कसा जाऊ?”

Verse 32

जना ऊचुः । नातः परं नरः कश्चिद्गन्तुं शक्तः कथंचन । भग्नः सेतुर्यतो मध्ये रामेणाक्लिष्टकर्मणा

लोक म्हणाले—“इथून पुढे कोणताही मनुष्य कशाही प्रकारे जाऊ शकत नाही; कारण अक्लिष्टकर्मा श्रीरामांनी सेतू मधोमध तोडला आहे.”

Verse 33

तस्मादत्रैव ते कार्यं सिद्धिं दूत प्रयास्यति । विभीषणकृतं सर्वं दर्शनात्तस्य रक्षसः

म्हणून हे दूता, तुझे कार्य येथेच सिद्धीस जाईल. त्या राक्षसाच्या (बिभीषणाच्या) दर्शनानेच बिभीषणाने केलेले सर्व कार्य पूर्ण होईल.

Verse 34

सर्वदा राक्षसेन्द्रोऽसौ शुभं रामेश्वरत्रयम् । त्रिकालं पूजयत्येव नियमं समुपाश्रितः

तो राक्षसांचा राजा (बिभीषण) नेहमी शुभ रामेश्वर-त्रयीची त्रिकाळ नियमांचे पालन करून पूजा करतो.

Verse 35

लंकाद्वारे स्थितो यो वै सेतुखण्डे महेश्वरः । प्रभाते कुरुते तस्य स्वयं पूजां विभीषणः

लंकेच्या द्वारावर सेतुखंडात जे महेश्वर स्थित आहेत, त्यांची पहाटे बिभीषण स्वतः पूजा करतो.

Verse 36

जलमध्यगतं यच्च सेतुखंडं द्वितीयकम् । तत्र रामेश्वरो यश्च मध्याह्ने तं प्रपूजयेत्

आणि पाण्याच्या मध्यभागी जे दुसरे सेतुखंड आहे, तेथे जे रामेश्वर आहेत, त्यांची तो मध्यान्हकाळी पूजा करतो.

Verse 37

एनं देव निशीथे च सर्वदागत्य भक्तितः । संपूजयेन्न सन्देहः सत्यमेतत्प्रकीर्तितम्

आणि मध्यरात्रीच्या वेळीही नेहमी येऊन भक्तीभावाने या देवाची पूजा करावी, यात शंका नाही, हे सत्य सांगितले आहे.

Verse 38

तस्मात्तिष्ठ त्वमव्यग्रः स्थानेऽत्रैव समाहितः । यावदागमनं तस्य राक्षसस्य महात्मनः

म्हणून तू अव्यग्र व समाहित होऊन याच स्थानी स्थिर राहा, जोवर त्या महात्मा राक्षसाचे आगमन होत नाही।

Verse 39

तेनैव सहितः पश्चात्स्वेच्छया तस्य मन्दिरम् । प्रयास्यसि गृहं वापि स्वकीयं तद्विसर्जितः

नंतर त्याच्यासह तू स्वेच्छेने त्याच्या मंदिरास जाशील; किंवा त्याने निरोप दिल्यावर आपल्या घरीही जाशील।

Verse 40

अथ तेषां तदाकर्ण्य स दूतो हर्षसंयुतः । बाढमित्येव चोक्त्वाथ तत्र चैव व्यवस्थितः

त्यांचे वचन ऐकून तो दूत हर्षाने भरला. ‘बाढम्’—‘तसेच होवो’ असे म्हणत तो तेथेच थांबला।

Verse 41

अथ प्राप्ते निशार्धे स राक्षसैः परिवारितः । विभीषणः समायातस्तस्मिन्नायतने शुभे

मग रात्रीचा मध्यभाग होताच राक्षसांनी वेढलेला विभीषण त्या शुभ आयतनात येऊन पोहोचला।

Verse 42

विमानवरमारूढः स्तूयमानः समन्ततः । राक्षसैर्बंदिरूपैस्तैर्गीयमानस्तथा परैः

तो श्रेष्ठ विमानावर आरूढ होता आणि सर्व बाजूंनी स्तुतीने गौरविला जात होता—भाटरूप राक्षस व इतरांनीही त्याचे गुणगान केले।

Verse 43

उत्तीर्य च विमानाग्र्यात्कृत्वाऽथ त्रिः प्रदक्षिणाम् । रामेश्वरं प्रणम्योच्चैः स्तोत्रमेतच्चकार सः

श्रेष्ठ विमानातून उतरून त्याने मग तीनदा प्रदक्षिणा केली. रामेश्वरास नमस्कार करून त्याने उच्च स्वरात हे स्तोत्र म्हटले.

Verse 44

नमस्ते देवदेवेश भक्तानामभयप्रद । सर्वतः पाणिपादं ते सर्वतोक्षिशिरोमुखम्

हे देवदेवेश! तुला नमस्कार; तू भक्तांना अभय देणारा आहेस. तुझे हात-पाय सर्वत्र आहेत आणि सर्वत्रच तुझे नेत्र, शिर व मुख आहेत.

Verse 45

त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वं चंद्रस्त्वं प्रभाकरः । त्वं विष्णुस्त्वं चतुर्वक्त्रः शक्रस्त्वं परमेश्वरः

तूच यज्ञ आहेस, तूच वषट्कार आहेस; तूच चंद्र, तूच प्रभाकर (सूर्य) आहेस. तूच विष्णू, तूच चतुर्वक्त्र ब्रह्मा; तूच शक्र (इंद्र)—तूच परमेश्वर आहेस.

Verse 47

यथा काष्ठगतो वह्निः संस्थितोऽपि न लक्ष्यते । मूढैः सर्वत्रसंस्थोपि तथा त्वं नैव लक्ष्यसे

जसा काष्ठात स्थित अग्नी, असूनही दिसत नाही; तसाच तू सर्वत्र असूनही मूढ लोकांना कधीच कळत नाहीस.

Verse 48

यथा दधिगतं सर्पिर्निगूढत्वेन संस्थितम् । चराचरेषु भूतेषु तथा त्वं देव संस्थितः

जसे दह्यातील तूप गूढपणे स्थित असते, तसेच हे देवा! तू चराचर सर्व भूतांमध्ये अंतर्निहित होऊन स्थित आहेस.

Verse 49

यथा जलं धरापृष्ठात्खनन्नाप्नोति मानवः । तथा त्वां पूजयन्नित्यं मोक्षमाप्नोत्यसंशयम्

जसा मनुष्य भूमी खणून जल प्राप्त करतो, तसा जो नित्य तुझी पूजा करतो तो निःसंशय मोक्ष प्राप्त करतो.

Verse 50

तावच्च दुर्लभः स्वर्गस्तावच्छूराश्च शत्रवः । यावदेव न सन्तोषं त्वं करोषि शरीरिणाम्

जोपर्यंत तू देहधारी जनांना संतोष देत नाहीस, तोपर्यंत स्वर्ग दुर्लभ राहतो आणि तोपर्यंत पराक्रमी शत्रूही टिकून राहतात.

Verse 51

तावल्लक्ष्मीश्चला नॄणां तावद्रोगाः पृथग्विधाः । न यावद्देवदेव त्वं सन्तोषं संप्रयास्यसि

हे देवदेव! जोपर्यंत तू संतोष प्रदान करत नाहीस, तोपर्यंत माणसांची लक्ष्मी चंचल राहते आणि नानाविध रोगही टिकून राहतात.

Verse 52

तावत्पुत्रोद्भवं दुःखं तथा प्रियसमु द्भवम् । यावत्त्वं देव नायासि सन्तोषं देहिनामिह

हे देव! जोपर्यंत तू येथे देहधारी जनांना संतोष देत नाहीस, तोपर्यंत पुत्रांपासून होणारे दुःख आणि प्रियापासून होणारे दुःखही राहते.

Verse 53

एवं स्तुत्वा ततो लिंगं स्नापयित्वा यथाविधि । गन्धानुलेपनैदिव्यैर्मर्दयामास वै ततः

अशी स्तुती करून त्याने विधिपूर्वक लिंगास स्नान घातले; नंतर दिव्य सुगंध व लेपनांनी त्याचे मर्दन-अनुलेपन केले.

Verse 54

पारिजातकपुष्पैश्च तथा सन्तानसम्भवैः । कल्पपादपसंभूतैस्तथा मन्दारजैरपि

त्याने पारिजातपुष्पांनी, तसेच सन्तानवृक्षसम्भव कुसुमांनी, कल्पवृक्षोत्पन्न पुष्पांनी आणि मन्दारफुलांनीही (देवाचे) पूजन केले।

Verse 55

पूजां चक्रे सुविस्तीर्णा श्रद्धया परया युतः । दिव्यैराभरणैर्भूष्य दिव्यवस्त्रैस्ततः परम्

परम श्रद्धेने युक्त होऊन त्याने अतिशय विस्तृत व भव्य पूजा केली; (देवतेला) दिव्य आभरणांनी भूषवून, नंतर दिव्य वस्त्रांनीही अलंकृत केले।

Verse 56

स च गीतं स्वयं चक्रे तालमादाय पाणिना । मूर्छातालकृतं रम्यं सप्तस्वरविराजितम्

त्याने स्वतःच गीत रचून गायले, हाताने ताल धरून; ते मूर्छा व तालांनी सजलेले, रम्य आणि सप्तस्वरांनी उजळलेले होते।

Verse 57

तानयुक्त्या समोपेतं ग्रामै रागैः स्वलंकृतम् । एवं कृत्वा स शुश्रूषा तस्य देवस्य भक्तितः

ते गीत योग्य तानयुक्तीने परिपूर्ण व ग्राम-रागांनी सुशोभित होते; असे करून त्याने भक्तिभावाने त्या देवाची शुश्रूषा-सेवा केली।

Verse 58

यावत्संप्रस्थितो भूयो लंकां प्रति विभीषणः । तावद्दूतोऽग्रतः स्थित्वा कुशवाक्यमुवाच ह

विभीषण जेव्हा पुन्हा लंकेकडे निघाला, तेव्हा एक दूत त्याच्या समोर उभा राहून कुशाचे वचन सांगू लागला।

Verse 59

विशेषतस्तु तेनोक्तं यत्तस्य पुरतः पुरा । अतिकोपाभिभूतेन प्ररक्तनयनेन च

विशेषतः त्याने तेच सांगितले, जे पूर्वी त्याच्या समोरच म्हटले गेले होते—अतिशय क्रोधाने व्यापलेल्या व क्रोधाने रक्त झालेले नेत्र असलेल्या व्यक्तीकडून।

Verse 60

तच्छ्रुत्वाथ प्रणम्योच्चैर्दूतं प्राह विभीषणः । कृतांजलिपुटो भूत्वा विनयावनतः स्थितः

ते ऐकून विभीषणाने प्रणाम केला व दूतास आदराने उच्च स्वरात बोलला; अंजली बांधून, विनयाने नम्र होऊन तो उभा राहिला।

Verse 61

यद्येवं विहितं राज्ये रामपुत्रस्य राक्षसैः । तन्नूनं तन्मया सर्वं विहितं दूतसत्तम

जर रामपुत्राच्या राज्यात राक्षसांनी असे कृत्य केले असेल, तर निश्चयच ते सर्व माझ्याच हातून घडले आहे, हे दूतश्रेष्ठ।

Verse 62

तस्मान्महाप्रसादो मे कृतस्तेन महात्मना । कुशेन प्रेषितो यस्त्वं मम मूर्खस्य संनिधौ

म्हणून त्या महात्मा कुशाने माझ्यावर मोठा प्रसाद केला आहे—कारण त्याने पाठवलेला तू, या माझ्या मूर्खाच्या सन्निधीत आला आहेस।

Verse 63

एवमुक्त्वा स तान्सर्वाञ्छोधयामास राक्षसान् । ये गत्वा भूतले मर्त्यान्ध्वंसयंति सदैव हि

असे बोलून त्याने त्या सर्व राक्षसांना सुधारले व शिक्षा केली, जे पृथ्वीवर जाऊन नेहमीच मनुष्यांना छळतात व नाश करतात।

Verse 64

ततस्तत्रैव चानीय तस्य दूतस्य संनिधौ । प्रत्येकं तानुवाचेदं कोपादश्रूणि चोत्सृजन्

मग त्याने त्यांना तेथेच त्या दूताच्या सान्निध्यात आणले. क्रोधाने बोलत आणि अश्रू ढाळत तो एकेकाला उद्देशून म्हणाला.

Verse 65

यैः कृतो जनविध्वंसो राक्षसैः सुदुरात्मभिः । राज्ये कुशस्य संप्राप्तैः प्रभोर्मम महात्मनः

“कुशाच्या राज्यात शिरून आलेल्या त्या अत्यंत दुष्ट राक्षसांनी माझ्या महात्मा प्रभूच्या राज्यात प्रजेचा विध्वंस केला आहे.”

Verse 66

ते सर्वे व्यंतरा रौद्राः प्रभवंतु सुदुःखिताः । लंकाद्वारगता नित्यं क्षुत्पिपासानिपीडिताः

“ते सर्वजण क्रूर व्यंतर होवोत, अत्यंत दुःखी होवोत; लंकेच्या द्वारी नित्य राहोत आणि भूक-प्यासेने सतत पीडित होवोत.”

Verse 67

सर्वभोगपरित्यक्ताः शीतातपसहि ष्णवः । श्लेष्ममूत्रकृताहारा निन्द्याः सर्वजनस्य च

“सर्व भोगांपासून वंचित, थंडी-उन्हाळा सहन करणारे, कफ व मूत्र हेच आहार मानणारे—ते सर्व लोकांकडून निंदिले जावोत.”

Verse 68

एवं दत्त्वाथ तेषां स शापं राक्षससत्तमः । ततः प्राह च तं दूतं पुनरेव कृतां जलिः

“अशा रीतीने त्यांना शाप देऊन, राक्षसांतील श्रेष्ठ तो पुन्हा हात जोडून त्या दूताशी बोलला.”

Verse 69

अद्यप्रभृति नो कश्चिद्राक्षसः संप्रयास्यति । तस्माद्वाच्यो रघुश्रेष्ठो मद्वाक्यात्स कुशस्त्वया । क्षम्यतामपराधो मे यदज्ञाना दयंकृतः

आजपासून पुढे कोणताही राक्षस पुन्हा हल्ला करणार नाही। म्हणून माझ्या वचनाने रघुवंशश्रेष्ठ कुशाला तू सांग— ‘माझा अपराध क्षमा कर; अज्ञानाने मी हानी केली।’

Verse 70

राक्षसैर्दुष्टजातीयैर्महामांसस्यलोलुपैः । कृतश्च निग्रहस्तेषां प्रत्यक्षं तव दूत यः

दुष्ट स्वभावाचे, प्रचंड मांसलोभी त्या राक्षसांचा निग्रह केला आहे; हे दूत, तो निग्रह तुला प्रत्यक्ष दिसत आहे।

Verse 71

यदन्यदपि कृत्यं स्याद्दैवं वा मानुषं च वा । मम भृत्यस्य तत्सर्वं कथनीयमशंकितम्

आणखी काही कार्य असेल—दैवी असो वा मानवी—तर ते सर्व माझ्या सेवकाला तू निःसंकोच सांग।

Verse 72

दूत उवाच । यानि तत्र च लिंगानि राक्षसैर्निर्मितानि च । तानि गत्वा स्वयं शीघ्रं त्वमुत्पाटय राक्षस

दूत म्हणाला— ‘तेथे राक्षसांनी निर्माण केलेली जी लिंगे आहेत, तू स्वतः लवकर जाऊन ती उपटून टाक, हे राक्षसा।’

Verse 73

एतदेव परं कृत्यं सर्वलोकसुखावहम् । स्थापितानि च यान्येव मंत्रै राक्षससंभवैः

हेच परम कर्तव्य आहे, जे सर्व लोकांचे कल्याण करणारे आहे—राक्षस-सम्भव मंत्रांनी स्थापित केलेल्या त्या लिंगांचे (निवारण)।

Verse 74

संपूजितानि रक्षोभिश्चतुर्वक्त्राणि राक्षस । अजानन्मानवः कश्चिद्यदि पूजां समाचरेत्

हे राक्षसा, ती चतुर्मुख (लिंगरूपे) राक्षसगणांनी पूर्णपणे पूजिली आहेत; जर एखादा मनुष्य अज्ञानाने त्यांची पूजा करील तर…

Verse 75

तत्क्षणान्नाशमायाति एतद्दृष्टं मया स्वयम् । एतस्मात्कारणाद्वच्मि त्वामहं राक्षसाधिप । तैः स्थितैर्भूतले लिंगैः स्थिताः सर्वे निशाचराः

त्याच क्षणी नाश येतो—हे मी स्वतः पाहिले आहे. म्हणून, हे राक्षसाधिपा, मी तुला सांगतो: भूमीवर स्थापन झालेल्या त्या लिंगांमुळे सर्व निशाचर येथेच बांधले जाऊन स्थिर राहिले आहेत।

Verse 76

विभीषण उवाच । मया पूर्वं प्रतिज्ञातं रामस्य पुरतः किल । रामेश्वरमतिक्रम्य न गतव्यं धरातले

विभीषण म्हणाला—मी पूर्वी रामाच्या समोरच प्रतिज्ञा केली होती: ‘रामेश्वर ओलांडून पृथ्वीवर पुढे जाऊ नये।’

Verse 77

अन्यच्च कारणं दूत प्रोक्तमत्र मनीषिभिः । दुःस्थितं सुस्थितं वापि शिवलिंगं न चालयेत्

आणखी एक कारण, हे दूत, येथे मनीषींनी सांगितले आहे—शिवलिंग अयोग्य ठिकाणी असो वा योग्य ठिकाणी, ते हलवू नये।

Verse 78

तत्कथं तत्र गत्वाऽथ लिंगभेदं करोम्यहम् । स्वयं माहेश्वरो भूत्वा प्रतिज्ञाय च वै स्वयम्

मग मी तिथे जाऊन लिंगभेद कसा करू? मी तर स्वतः माहेश्वरभक्त होऊन, स्वतःच प्रतिज्ञा केलेली आहे।

Verse 79

तस्मात्प्रसादनीयस्ते मद्वाक्यात्स नराधिपः । यद्युक्तं मया प्रोक्तं तत्त्वं कुरु विनिग्रहम्

म्हणून माझ्या वचनांमुळे त्या नराधिपाला तू प्रसन्न कर. आणि मी जे योग्य तत्त्व सांगितले आहे ते खरे असेल, तर त्यानुसार वाग—संयम धारण कर.

Verse 80

एवमुक्त्वाथ तं दूतं रत्नैः सागरसंभवैः । प्रभूतैर्भूषयित्वाऽथ विससर्ज नृपं प्रति

असे बोलून त्याने समुद्रातून उत्पन्न झालेल्या विपुल रत्नांनी त्या दूताला अलंकृत केले आणि मग त्याला राजाकडे पाठविले.

Verse 81

अथ ते राक्षसास्तेन शप्ताः प्रोचुः सुदुःखिताः । कुरु शापस्य मोक्षं नः सर्वेषां राक्षसेश्वर

मग त्याच्याकडून शापित झालेले ते राक्षस अत्यंत दुःखी होऊन म्हणाले—“हे राक्षसेश्वर! आम्हा सर्वांना या शापातून मुक्त कर.”

Verse 82

विभीषण उवाच । नाहं करोमि भूयोऽपि युष्माकं राक्षसाधमाः अनुग्रहं प्रशप्तानां वंचकानां विशेषतः

विभीषण म्हणाले—“हे राक्षसाधमांनो! मी पुन्हा कधीही तुमच्यावर अनुग्रह करणार नाही—विशेषतः शापितांवर, आणि त्याहून अधिक फसवणाऱ्यांवर.”

Verse 83

तस्मात्सोऽपि रघुश्रेष्ठः प्रसादं वः करिष्यति । मम वाक्याद संदिग्धं कालः कश्चित्प्रतीक्ष्यताम्

म्हणून रघुकुलश्रेष्ठ श्रीरामही तुमच्यावर प्रसाद करतील. माझ्या वचनाने हे निःसंदिग्ध आहे—काही काळ प्रतीक्षा करा.

Verse 84

एवमुक्त्वाऽथ रक्षेन्द्रः प्रेषयामास सत्वरम् । दूतं कुशमहीपस्य मानुषं देवपूजकम्

असे बोलून राक्षसांचा अधिपती त्वरितच राजा कुशाकडे एक दूत पाठविला—तो मनुष्य असून देवपूजक होता।

Verse 85

गत्वा ब्रूहि कुशं भूपं सत्वरं वचनान्मम । एतेषां मत्प्रशप्तानां राक्षसानां दुरात्मनाम् । अनुग्रहं कुरु विभो दीनानां भोजनाय वै

“लवकर जा आणि माझ्या वचनाने राजा कुशाला सांग. माझ्या शापाने बाधित हे दुरात्मे राक्षस दीन झाले आहेत; हे विभो, त्यांच्या भोजनासाठी त्यांच्यावर कृपा कर.”

Verse 86

एवमुक्तस्ततस्तेन इतो दूतेन संयुतः । कुशस्तेन विनिर्यातः सत्वरं द्विजसत्तमाः

असे सांगितल्यावर, हे श्रेष्ठ द्विजांनो, राजा कुश त्या दूतासह त्वरित निघून गेला.

Verse 87

ततो गत्वा द्रुतं दूतः कुशं प्रोवाच सादरम् । प्रणिपत्य यथा न्यायं विनयावनतः स्थितः

मग दूत वेगाने जाऊन कुशाशी आदराने बोलला; यथान्याय प्रणाम करून तो विनयाने नम्र होऊन उभा राहिला.

Verse 88

विभीषणो मया दृष्टो देवे रामेश्वरे विभो । पूजार्थं तत्र चायातो राक्षसैर्बहुभिर्वृतः

“हे विभो, देवस्वरूप रामेश्वर येथे मी विभीषणाला पाहिले. तो तेथे पूजेसाठी आला होता आणि अनेक राक्षसांनी वेढलेला होता.”

Verse 89

प्रोक्तो मया भवद्वाक्यमशेषं रघुनन्दन । श्रुतं तेनापि तत्सर्वं विनयावनतेन च

हे रघुवंश-नंदना! मी तुमचा संपूर्ण संदेश जसा आहे तसा सांगितला; आणि तोही विनयाने नतमस्तक होऊन सर्व ऐकून घेतला.

Verse 90

अजानतः प्रभो तस्य राक्षसैः सुदुरात्मभिः । प्रजैवं पीडिता भूमौ महामांसस्य लोलुपैः

हे प्रभो! त्याच्या नकळत, अत्यंत दुष्ट राक्षसांनी—महामांसाचे लोभी—पृथ्वीवरील प्रजेला फार छळले.

Verse 91

तच्छ्रुत्वा मन्मुखात्तेन सर्वेषां निग्रहः कृतः । यैः कृतं कदनं भूमौ तव पार्थिव सत्तम । कृतास्ते व्यन्तरा सर्वे पापाहारविहारिणः

माझ्या मुखातून हे ऐकून त्याने सर्वांचा निग्रह केला. हे राजश्रेष्ठा! ज्यांनी भूमीवर कत्तल माजवली होती, ते सर्व पापाहार-विहार करणारे व्यंतर झाले.

Verse 92

भविष्यथ तथा यूयं क्षुत्पिपासानिपीडिताः । तैः सर्वैः प्रार्थितः सोऽपि भूयोभूयः प्रणम्य तम्

‘तुम्ही तसेच व्हाल—भूक व तहान यांनी पीडित.’ असे सांगितल्यावर ते सर्व त्याच्याकडे विनवू लागले; आणि तोही त्याला पुन्हापुन्हा नमस्कार करून प्रार्थना करू लागला.

Verse 93

शप्ताः सर्वे वयं तावत्प्रसादं कुरु तद्विभो । ते तेनाथ ततः प्रोक्ता नाहं वो राक्षसाधमाः

‘आम्ही सर्व शापित झालो आहोत; म्हणून हे विभो, कृपा करून प्रसन्न व्हा.’ तेव्हा तो त्यांना म्हणाला—‘अधम राक्षसांनो! ही कृपा देणे माझे नाही.’

Verse 94

अनुग्रहं करिष्यामि न दास्यामि च भोजनम् । कुशादेशान्मया सर्वे यूयं पापसमन्विताः

मी थोडा अनुग्रह करीन, पण भोजन देणार नाही। राजा कुशाच्या आज्ञेने तुम्ही सर्व पापयुक्त असेच ठरलेले आहात।

Verse 95

निगृहीताः स युष्माकं प्रसादं प्रकरिष्यति । तदर्थं प्रेषितो दूतस्त्वत्सकाशं महीपते

निग्रहित झाल्यावर तो तुमचा प्रसाद (कृपा) मिळविण्याचा प्रयत्न करील. त्याच हेतूने, हे महीपते, एक दूत तुमच्याकडे पाठविला आहे।

Verse 96

रक्षसा तेन यद्युक्तमखिलं तत्त्वमाचर । किं वा ते बहुनोक्तेन नास्ति भक्तस्तथा विधः । भक्तिशक्तिसमोपेतो यथा ते स विभीषणः

त्या राक्षसाने जे योग्य सांगितले आहे, ते सर्व तत्त्व आचर. अधिक बोलून काय उपयोग? भक्तिशक्तीने युक्त असा तुझ्या विभीषणासारखा भक्त दुसरा नाही।

Verse 97

अद्यप्रभृति नो भूमौ विचरिष्यंति राक्षसाः । तस्य वाक्यादसंदेहं त्वं राजन्सुख भाग्भव

आजपासून आपल्या भूमीवर राक्षस फिरणार नाहीत। त्याच्या वचनामुळे, हे राजन्, निःसंशय तू सुखाचा भागी हो।

Verse 98

लिंगानां च कृते राजन्विज्ञप्तं तेन रक्षसा । न मया चात्र राजेंद्र आगन्तव्यं कथंचन । रामदेवस्य वाक्येन जंबुद्वीपे न मे गतिः

आणि लिंगांच्या विषयात, हे राजन्, त्या राक्षसाने विनंती केली आहे। पण हे राजेंद्र, मला येथे कशाही प्रकारे येणे योग्य नाही; रामदेवाच्या वचनामुळे जंबुद्वीपात माझी गती नाही।

Verse 99

अत्र स्थितस्य यत्कृत्यं दैवं वा मानुषं च वा । तवादेशं करिष्यामि यद्यपि स्यात्सुदुष्करम्

येथे राहून जे काही कर्तव्य करावयाचे असेल—दैवी असो वा मानवी—मी तुमची आज्ञा पाळीन, ते अत्यंत कठीण असले तरीही।

Verse 100

तस्मात्तेन महाराज रामेश्वरप्रपूजकः । मनुष्यः प्रेषितो दूतो यस्तं पश्य महीपते

म्हणून, हे महाराज, त्याने रामेश्वराचा परम पूजक असा एक मानवी दूत पाठविला आहे; हे भूमिपते, त्याला पाहा।

Verse 101

अथ तस्य समादेशाड्ढौकनीयैः पृथग्विधैः । सहितः स समायातो दूतो रक्षेंद्रनोदितः

मग त्याच्या आदेशाने, अर्पणास योग्य विविध भेटवस्तूंनी सहित तो दूत आला—राक्षसेंद्राने पाठविलेला।

Verse 102

धात्रीफलप्रमाणानां तेन प्रस्थास्त्रयोदश । मौक्तिकानां समानीताः कृते तस्य महीपतेः

त्याने त्या राजासाठी धात्रीफळाएवढ्या आकाराच्या मोत्यांचे तेरा प्रस्थ आणून दिले।

Verse 103

वैडूर्याणां मरकतानां मणीनां च द्विजोत्तमाः । जात्यानां षोडश द्रोणाः समानीताः सुनिर्मलाः

हे द्विजोत्तमांनो, वैडूर्य, मरकत इत्यादी जात्य व अतिशय निर्मळ रत्नांचे सोळा द्रोण आणले गेले।

Verse 104

अग्निशौचानि वस्त्राणि तथा देवमयानि च । असंख्यातानि वै हेम जात्यं संख्याविवर्जितम्

अग्नीने शुद्ध केलेली वस्त्रे तसेच देवमय वस्त्रेही दिली गेली; आणि खरेच शुद्ध सुवर्णाचा असंख्य साठा—गणनेपलीकडे—अर्पण करण्यात आला।

Verse 105

तत्सर्वं दर्शयित्वाथ कुशाय सुमहात्मने । कृत्वा प्रदक्षिणं पश्चात्प्रणाममकरोद्द्विजाः

ते सर्व महात्मा कुशांना दाखवून, द्विजाने प्रथम प्रदक्षिणा केली आणि नंतर भक्तिभावाने प्रणाम केला।

Verse 106

एष पार्थिवशार्दूल राक्षसेन्द्रो विभीषणः । प्रणामं कुरुते भक्त्या मन्मुखेनेदमब्रवीत्

“हे पार्थिवशार्दूल! हा राक्षसांचा अधिपती विभीषण आहे; हा भक्तिभावाने तुला प्रणाम करीत आहे।” असे माझ्या मुखाने बोलवून तो पुढे म्हणाला।

Verse 107

प्रसादात्ते पितुः क्षेमं मम राज्ये मही पते । एष तिष्ठाम्यहं नित्यं पूजयंस्ते पितुर्हरम्

“हे महीपते! तुझ्या पित्याच्या प्रसादाने माझ्या राज्यात क्षेम आहे. मी येथे नित्य राहतो आणि तुझ्या पित्याचा हर (शिव) याची अखंड पूजा करीत असतो.”

Verse 108

मम राजन्नविज्ञातैर्यदि तैः सुदुरात्मभिः । महीतले कृतं किंचिद्विरुद्धं क्षम्यतां मम

“हे राजन्! माझ्या नकळत त्या दुष्टांनी पृथ्वीवर काही विरुद्ध/अनुचित केले असेल, तर माझ्या कारणाने ते क्षमा करावे.”

Verse 109

एते ये राक्षसाः शप्तास्तवार्थाय मया प्रभो । एतेषां प्रेतरूपाणां त्वमाहारं प्रकीर्तय

हे प्रभो! तुझ्याच हितासाठी मी या राक्षसांना शाप दिला होता. हे आता प्रेतरूप झाले आहेत; यांचा आहार (पिंड-आदि अर्पण) काय असावा ते तू सांग.

Verse 110

कुश उवाच । ममादेशात्समागत्य तेऽत्र लिंगानि कृत्स्नशः । पूरयंतु प्रयत्नेन पांसुभिः सर्वतोदिशम्

कुश म्हणाला—माझ्या आज्ञेने येथे येऊन त्यांनी या सर्व लिंगांना सर्व दिशांतून आणलेल्या वाळूने प्रयत्नपूर्वक पूर्णपणे भरून टाकावे.

Verse 111

ततस्तु भोजनं तेषां यद्भविष्यति भूतले । तद्वक्ष्यामि स्थिरो भूत्वा शृणु देवप्रपूजक

यानंतर पृथ्वीवर त्यांना जे भोजन मिळेल ते मी स्थिरचित्त होऊन सांगतो. हे देवांचे परम पूजक, ऐक.

Verse 112

तुलागते सदादित्ये तैरागत्य धरातले । विहर्तव्यं प्रयत्नेन यावद्वृश्चिकदर्शनम्

सूर्य तुला राशीत आला की ते धरतीवर येऊन प्रयत्नपूर्वक फिरत राहावेत, जोपर्यंत वृश्चिक राशीचे दर्शन होत नाही.

Verse 113

तत्र यैर्न कृतं श्राद्धं प्रेतपक्षे नराधमैः । कन्यास्थे वा रवौ यावन्न तुलांतगतिर्भवेत्

त्या काळात जे नराधम प्रेतपक्षात श्राद्ध करीत नाहीत—आणि सूर्य कन्या राशीत असतानाही—ते सूर्य तुला राशीच्या अंतापर्यंत पोहोचेपर्यंत तशीच अवस्था भोगतात.

Verse 114

ज्वररूपैस्तदंगस्थैर्भक्ष्यमन्नं पृथग्विधम् । ममादेशादसंदिग्धं मासमेकं निशाचरैः

त्यांच्या अंगांत वास करून ज्वररूप धारण करणारे निशाचर माझ्या आज्ञेने निःसंशय एक महिना नानाविध भक्ष्य-अन्न भक्षण करतील।

Verse 115

विधिहीनं च यैर्दत्तं भुक्तं च विधिवर्जितम् । श्राद्धं वा मानुषैः सेव्या ज्वररूपैश्च ते सदा

जे विधिहीन दान देतात, विधिवर्जित रीतीने भोजन करतात, किंवा श्राद्धही अयोग्य प्रकारे सेवन करतात—अशा मनुष्यांना ज्वररूप क्लेश सदैव चिकटून राहतात।

Verse 116

एवं वाच्यास्त्वया सर्वे प्रेतास्ते मद्वचोऽखिलम् । तस्मादागत्य कुर्वंतु कार्तिके मासि मद्वचः

अशा रीतीने तू त्या सर्व प्रेतांना माझे संपूर्ण वचन सांग; म्हणून ते येऊन कार्तिक महिन्यात माझी आज्ञा पूर्ण करोत।

Verse 117

तथा दूत त्वया वाच्यो मम वाक्याद्विभीषणः । प्रमादाद्यन्मया प्रोक्तं परुषं वचनं तव

तसेच हे दूत, माझ्या वतीने विभीषणालाही सांग—प्रमादामुळे मी तुला जे कठोर वचन बोललो ते।

Verse 118

जानाम्यहं महाभाग न तेऽस्ति विकृतिः क्वचित् । परिक्लिष्टं जनं दृष्ट्वा मयैतद्व्याहृतं वचः

हे महाभाग, मला माहीत आहे की तुझ्यात कुठेही दोष नाही; क्लेशित जनसमुदाय पाहूनच मी हे वचन उच्चारले।

Verse 119

राक्षसेन्द्रे स्थिते भूमौ त्वयि जानाम्यहं सदा । तिष्ठते जनको मह्यं रामः शस्त्रभृतां वरः

हे राक्षसेंद्र! तू पृथ्वीवर स्थिर असताना मी नेहमी जाणतो की शस्त्रधारकांमध्ये श्रेष्ठ श्रीराम माझ्यासाठी पित्याप्रमाणे रक्षक म्हणून उभा आहे।

Verse 120

एवमुक्त्वा ततो दूतं पूजया मास राघवः । वस्त्रैर्बहुविधै रत्नैर्नद्युत्थैश्च पृथग्विधैः

असे बोलून राघवाने त्या दूताचा पूजन-सत्कार केला; अनेक प्रकारची वस्त्रे आणि नद्यांतून मिळालेले विविध रत्ने देऊन त्याचा मान वाढविला।

Verse 121

विभीषणकृते पश्चात्प्रेषयामास राघवः । ढौकनीयान्यनेकानि यानि संति च तत्र वै

नंतर विभीषणासाठी राघवाने तेथे जे जे उपलब्ध होते, अशी अनेक योग्य भेटवस्तू पाठवून दिल्या।

Verse 122

सूत उवाच । एवं स सुखसंयुक्तान्कृत्वा सर्वान्द्विजोत्तमान् । एतत्सर्वं ददौ पश्चात्तेभ्यो मुक्तादिकं नृपः

सूत म्हणाले—अशा रीतीने सर्व द्विजोत्तमांना आनंदित करून राजाने नंतर त्यांना हे सर्व, मोती इत्यादी धन दान केले।

Verse 123

ढौकनीयं तथाऽयातं तल्लंकायाः पृथग्विधम् । शासनानि तथान्यानि गजाश्वसहितानि च

लंकेतूनही विविध प्रकारच्या भेटवस्तू आल्या; तसेच इतर दानपत्रे व अनुदानेही आली, आणि त्यांच्यासोबत हत्ती-घोडेही होते।

Verse 124

पत्तनानि विचित्राणि ग्रामाणि नगराणि च । यच्चान्यद्वांछितं येन तद्दत्तं तेन तस्य वै

त्याने विचित्र पत्तने, गावे व नगरे प्रदान केली. आणि ज्याला जे काही अभिलषित होते, तेच त्याने निश्चयाने त्यालाच दिले.

Verse 125

ततः कुशेश्वरं देवं विधाय च लवेश्वरम् । स्वां तनुं च महाभागौ भ्रातरौ तौ रघूत्तमौ

त्यानंतर रघुवंशातील ते दोघे महाभाग्यवान बंधू—रघूत्तम—कुशेश्वर देव व लवेश्वर यांची स्थापना करून, जणू तेथेच आपली देहस्वरूप उपस्थितीही प्रतिष्ठित केली.

Verse 126

निवेद्य ब्राह्मणेन्द्राणां कृत्वा वृत्तिं यथोचिताम् । अयोध्यां नगरीं तूर्णं कृतकृत्यौ विनिर्गतौ

ब्राह्मणश्रेष्ठांना यथोचित अर्पण करून व त्यांची योग्य वृत्ती-व्यवस्था करून, ते दोघे कृतकृत्य होऊन त्वरेने अयोध्या नगरीकडे निघाले.

Verse 495

यथा तिलगतं तैलं गूढं तिष्ठति सर्वदा । तथा त्वं सर्व लोकेषु गूढस्तिष्ठसि शंकर

जसे तिळातले तेल सदैव गूढ राहते, तसेच हे शंकरा, तू सर्व लोकांत गूढ असूनही सर्वत्र विराजमान असतोस.