Adhyaya 274

Verse 1

। सूत उवाच । तथान्यदपि तत्रास्ति दुर्वासःस्थापितं पुरा । तल्लिंगं देवदेवस्य त्रिनेत्रस्य महात्मनः

सूत म्हणाले—हे द्विजांनो, तेथे आणखी एक पवित्र वस्तू आहे; ती दुर्वासांनी प्राचीनकाळी स्थापिली—देवाधिदेव, महात्मा त्रिनेत्र प्रभूचे ते लिंग आहे.

Verse 2

चैत्रमासि नरो यस्तु तमाराधयते द्विजाः । नृत्यगीतप्रवाद्यैश्च त्रिकालं विहितक्षणः । स नूनं तत्प्रसादेन गन्धर्वाधिपतिर्भवेत् १

हे द्विजांनो, जो मनुष्य चैत्रमासात नृत्य-गीत-वाद्यांसह विधिपूर्वक त्रिकाळ त्या प्रभूची आराधना करतो, तो निश्चयच त्यांच्या प्रसादाने गंधर्वांचा अधिपती होतो.

Verse 3

ऋषय ऊचुः । दुर्वासा नामकश्चायं केनायं स्थापितो हरः । कस्मिन्काले महाभाग सर्वं नो विस्तराद्वद

ऋषी म्हणाले—‘दुर्वासा’ नावाचा हा हरलिंग कोणी प्रतिष्ठापिला? हे महाभाग, कोणत्या काळी हे घडले? आम्हांस सर्व वृत्तांत विस्ताराने सांगा।

Verse 4

सूत उवाच । आसीत्पुरा निंबशुचो वैदिशे च पुरोत्तमे

सूत म्हणाले—पूर्वी वैदिशा या उत्तम नगरीत निंबशुच नावाचा एक पुरुष होता।

Verse 5

स च पूजयते लिंगं किंचिन्मठपतिः स्थितः । स यत्किंचिदवाप्नोति वस्त्राद्यं च तथा परम्

तो एक मठपती म्हणून तेथे राहून लिंगाची पूजा करी. त्याला जे काही मिळे—वस्त्रादि व इतरही—

Verse 6

माहेश्वरस्य लोकस्य विक्रीणीते ततस्ततः । ततो गृह्णाति नित्यं स हेम मूल्येन तस्य च

—तो वारंवार माहेश्वरलोक-प्राप्तीचा जणू ‘विक्री’ करी आणि त्याच्या किमतीपोटी रोज सुवर्ण घेई।

Verse 7

न करोति व्ययं तस्य केवलं संचये रतः । ततः कालेन महता मंजूषाऽस्य निरर्गला । जाता हेममयी विप्राः कार्पण्यनिरतस्य च

तो त्याचा काहीही खर्च करीना; केवळ साठवणुकीतच आसक्त असे. फार काळ गेल्यावर, हे विप्रहो, कुलूप नसलेली त्याची पेटीही सुवर्णाने भरून गेली; कारण तो कंजूषपणात रत होता।

Verse 8

अथ संस्थाप्य भूमध्ये मंजूषां तां प्रपूरिताम् । करोति व्यवहारं स कक्षां तां नैव मुंचति

मग ती पूर्ण भरलेली मंजूषा जमिनीच्या मध्यभागी ठेवून तो आपला व्यवहार करू लागला; तो ती कक्ष कधीही सोडीत नसे।

Verse 9

कदाचिद्देवपूजायां सोऽपि ब्राह्मणसत्तमाः । विश्वासं नैव निर्याति कस्यचिच्च कथंचन

हे ब्राह्मणश्रेष्ठ! कधी कधी देवपूजेच्या वेळीही तो कोणावरही कोणत्याही प्रकारे विश्वास ठेवत नसे।

Verse 10

कस्यचित्त्वथ कालस्य परवित्तापहारकः । अलक्षद्ब्राह्मणस्तच्च दुःशीलाख्यो व्यचिंतयत्

मग एका वेळी परधन अपहरण करणारा ‘दुःशील’ नावाचा ब्राह्मण हे पाहून मनात योजना करू लागला।

Verse 11

ततः शिष्यो भविष्यामि विश्वासार्थं दुरात्मनः । सुदीनैः कृपणैर्वाक्यैश्चाटुकारैः पृथग्विधैः

‘मग त्या दुरात्म्याचा विश्वास मिळवण्यासाठी मी त्याचा शिष्य होईन—दीन, कृपण शब्दांनी आणि नानाविध चाटुकारितेने।’

Verse 12

आलस्यं च दिवानक्तं साधयिष्याम्यसंशयम् । अन्यस्मिन्नहनि प्राप्ते दृष्ट्वा तं मठमध्यगम्

‘आणि दिवस-रात्र निःसंशय मी आळसही साधीन।’ मग दुसऱ्या दिवशी, त्याला मठाच्या मध्यभागी पाहून—

Verse 13

ततः समीपमगमद्दंडाकारं प्रणम्य च । अब्रवीत्प्रांजलिर्भूत्वा विनयावनतः स्थितः

मग तो तो जवळ गेला, दंडवत् प्रणाम करून; हात जोडून, विनयाने वाकून उभा राहून बोलला।

Verse 14

भगवंस्ते प्रभावोऽद्य तपसा वै मया श्रुतः

हे भगवन्! आज तुमच्या तपस्येच्या वृत्तान्तातून तुमच्या प्रभावाची खरी महिमा मी ऐकली आहे।

Verse 15

यदन्यस्तापसो नास्ति ईदृशोऽत्र धरातले । तेनाहं दूरतः प्राप्तो वैराग्येण समन्वितः

या धरातलावर तुमच्यासारखा दुसरा तपस्वी नाही; म्हणून वैराग्ययुक्त होऊन मी दूरवरून तुमच्याकडे आलो आहे।

Verse 16

संसारासारतां ज्ञात्वा जन्ममृत्युजरात्मिकाम् । अर्थात्स्वप्नप्रतीकाशं यौवनं च नृणा मिह

जन्म-मृत्यू-जरा यांनी युक्त या संसाराची असारता जाणून, आणि इथे मनुष्यांचे यौवनही स्वप्नासारखे क्षणभंगुर आहे हे समजून…

Verse 17

यद्वत्पर्वतसंजाता नदी च क्षणभंगुरा । पुत्राः कलत्राणि च वा ये चान्ये बांधवादयः

जशी पर्वतापासून उगम पावलेली नदी क्षणभंगुर असते, तशीच पुत्र, पत्नी आणि इतर सर्व बंधुजनही नश्वर आहेत।

Verse 18

ते सर्वे च परिज्ञेया यथा पाप समागमाः । तत्संसारसमुद्रस्य तारणार्थं ब्रवीहि मे

ते सर्व पापसंगतीसारखे केवळ संसारबंधनच समजावे. म्हणून मला या संसार-समुद्रातून तरून जाण्याचा उपाय सांगा.

Verse 19

उपायं कंचिदद्यैव उपदेशे व्यवस्थितम् । तरामि येन संसारं प्रसादात्तव सुव्रत

आजच उपदेशरूपाने निश्चित असा काही उपाय मला सांगा, ज्यायोगे तुमच्या कृपेने, हे सुव्रत, मी संसार तरून जाईन.

Verse 20

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रोमांचित तनूरुहः । ज्ञात्वा माहेश्वरः कोऽयं चिंतावान्समुपस्थितः

त्याचे वचन ऐकून तपस्व्याच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले. तो विचार करू लागला—“हा कोण माहेश्वरभक्त?” आणि चिंताग्रस्त होऊन तो जवळ आला.

Verse 21

यथा ब्रवीषि धन्योऽसि यस्य ते मतिरीदृशी । तारुण्ये वर्तमानस्य सुकुमारस्य चैव हि

तू जसा बोलतोस तसा तू धन्य आहेस; कारण तारुण्यात असूनही, सुकुमार देहाचा असूनही तुझी मती अशी आहे.

Verse 22

तारुण्ये वर्तमानो यः शांतः सोऽत्र निगद्यते । धातुषु क्षीयमाणेषु शमः कस्य न जायते

जो तारुण्यात असूनही शांत आहे तोच येथे विशेष म्हटला आहे; कारण धातू क्षीण होत असता कोणाला शम-शांती येत नाही?

Verse 23

यद्येवं सुविरक्तिः स्यात्संसारोपरि संस्थिता । समाराधय देवेशं शंकरं शशिशेखरम्

जर अशी दृढ सुवैराग्यभावना उत्पन्न होऊन संसाराच्या पलीकडे स्थित झाली असेल, तर देवेश चंद्रशेखर शंकराची पूर्ण भक्तीने आराधना कर।

Verse 24

नान्यथा घोरजाप्येन तीर्यते भवसागरः । मया सम्यक्परिज्ञातमेतच्छास्त्रसमागमात्

घोर जपाशिवाय अन्य कोणत्याही मार्गाने भवसागर तरता येत नाही; शास्त्रांच्या समवेत साक्ष्याने हे मी नीट जाणले आहे।

Verse 25

शूद्रो वा यदि वा विप्रो म्लेछो वा पापकृन्नरः । शिवदीक्षासमोपेतः पुष्पमेकं तु यो न्यसैत्

तो शूद्र असो वा ब्राह्मण, म्लेच्छ असो वा पापकर्मी नर—शिवदीक्षायुक्त होऊन जो पूजेत एकच पुष्प अर्पण करतो,

Verse 27

यो ददाति प्रभक्त्या च शिवदीक्षान्विताय च । वस्त्रोपानहकौपीनं स यज्ञैः किं करिष्यति

जो गाढ भक्तीने शिवदीक्षायुक्त व्यक्तीस वस्त्र, पादत्राणे आणि कौपीन दान करतो, त्याला यज्ञांनी पुण्य मिळवण्याची काय गरज?

Verse 28

तच्छ्रुत्वा चरणौ तस्य दुःशीलोऽसौ तदाऽददे । विन्यस्य स्वशिर स्ताभ्यां ततोवाक्यमुवाच ह

ते ऐकून दुःशीलाने तेव्हा त्यांचे चरण धरले; आपले मस्तक त्या चरणांवर ठेवून मग तो असे बोलला।

Verse 29

शिवदीक्षाप्रमाणेन प्रसादं कुरु मे प्रभो । शुश्रूषां येन ते नित्यं प्रकरोमि समाहितः

हे प्रभो! शिवदीक्षेच्या प्रमाणविधीनुसार मला प्रसाद दे, ज्यायोगे मी समाहितचित्त होऊन नित्य तुझी शुश्रूषा करू शकेन.

Verse 30

ततोऽसौ तापसो विप्राश्चिंतयामास चेतमि । दक्षोऽयं दृश्यते कोऽपि पुमांश्चैव समागतः

मग तो तो तापसी ब्राह्मण मनात विचार करू लागला—“हा जो पुरुष आला आहे, तो समर्थ व दक्ष दिसतो.”

Verse 31

ममास्ति नापरः शिष्यस्तस्मादेनं करोम्यहम् । ततोऽब्रवीत्करे गृह्य यद्येवं वत्स मे समम् । समयं कुरु येन त्वां दीक्षयाम्यद्य चैव हि

“माझा दुसरा शिष्य नाही; म्हणून यालाच मी शिष्य करीन.” मग त्याचा हात धरून तो म्हणाला—“असेच असेल तर, वत्सा! नियमाची संमती दे, म्हणजे मी आजच तुला दीक्षा देईन.”

Verse 32

त्वया कुटीरकं कार्यं मठस्यास्य विदूरतः । प्रवेशो नैव कार्यस्तु ममात्रास्तं गते रवौ

तुला या मठापासून दूर एक छोटी कुटी करावी लागेल. आणि मी येथे असताना—सूर्यास्त होईपर्यंत—इथे प्रवेश करू नकोस.

Verse 33

दुःशील उवाच । तवादेशः प्रमाणं मे केवलं तापसोत्तम । किं मठेन करिष्यामि विशेषाद्रा त्रिसंगमे

दुःशील म्हणाला—“हे तापसोत्तमा! तुमचा आदेशच माझ्यासाठी प्रमाण आहे. विशेषतः इथल्या त्रिसंगमाच्या पवित्र स्थानी मला मठाची काय गरज?”

Verse 34

यः शिष्यो गुरुवाक्यं तु न करोति यथोदितम् । तस्य व्रतं च तद्व्यर्थं नरकं च ततः परम्

जो शिष्य गुरुवचन यथोक्त रीतीने पाळत नाही, त्याचे व्रत निष्फळ ठरते आणि पुढे तो नरकास जातो।

Verse 35

तच्छ्रुत्वा तुष्टिमापन्नः शिवदीक्षां ततो ददौ । तस्मै विनययुक्ताय तदा निंबशुचो मुनिः

ते शब्द ऐकून मुनि निंबशुच संतुष्ट झाले; मग त्यांनी त्या विनययुक्त व शिस्तबद्ध पुरुषास शिवदीक्षा दिली।

Verse 36

ततःप्रभृति सोऽतीव तस्य शुश्रूषणे रतः । रंजयामास तच्चित्तं परिचर्यापरायणः

त्यानंतर तो अत्यंत भक्तिभावाने त्यांच्या सेवेत रत झाला; परिचर्येत तत्पर राहून त्याने गुरूंचे चित्त प्रसन्न केले।

Verse 37

मनसा चिन्तयानस्तु तन्मात्रार्थं दिनेदिने । न च्छिद्रं वीक्षते किंचिद्वीक्षमाणोऽपि यत्नतः

तो दिवसेंदिवस मनाने फक्त त्या एकाच उद्दिष्टाचा विचार करी; आणि प्रयत्नपूर्वक पाहूनही त्याला कुठेही छिद्र वा दोष दिसला नाही।

Verse 38

शैवोऽपि च स कक्ष्यां तां तां मात्रां हेमसंभवाम् । कथंचिन्मोक्षते भूमौ भोज्ये देवार्चनेऽपि न

शैवचिन्ह धारण करूनही तो कक्षेत ठेवलेली ती सुवर्णमयी पिशवी/मात्रा कधीही जमिनीवर ठेवत नसे—ना भोजनकाळी, ना देवपूजेतही।

Verse 39

ततोऽसौ चिन्तयामास दुःशीलो निजचेतसि । मठे तावत्प्रवेशोऽस्ति नैव रात्रौ कथंचन

तेव्हा तो दुर्वृत्त मनुष्य आपल्या मनात विचार करू लागला— “मठात तर काही अंशी प्रवेश होऊ शकतो; पण रात्री कोणत्याही प्रकारे प्रवेश होत नाही।”

Verse 40

सूर्यास्तमानवेलायां यत्प्रयच्छति तत्क्षणात् । परिघं सुदृढं पापस्तत्करोमि च किं पुनः

“सूर्यास्ताच्या वेळी तो जसा (द्वार) बंद करतो, ताबडतोब तो पापी फारच घट्ट अडसर/परिघ लावतो— मग मी आणखी काय करावे?”

Verse 41

मठोऽयं सुशिलाबद्धो नैव खातं प्रजायते । तुंगत्वान्न प्रवेशः स्यादुपायैर्विविधैः परैः

“हा मठ सुबद्ध दगडांनी घट्ट बांधलेला आहे; यात सेंध लागणार नाही. उंचीमुळे, कितीही विविध उपाय केले तरी प्रवेश होणार नाही।”

Verse 42

तत्किं विषं प्रयच्छामि शस्त्रैर्व्यापादयामि किम् । दिवापि पशुमारेण पंचत्वं वा नयामि किम्

“मग मी विष द्यावे काय? की शस्त्रांनी त्याचा वध करावा? किंवा दिवसा देखील ‘पशुमारक’सारख्या हिंसक उपायाने त्याला मृत्युमुखी पाडावे काय?”

Verse 43

एवं चिन्तयतस्तस्य प्रावृट्काल उपस्थितः । श्रावणस्यासिते पक्षे कर्कटस्थे दिवाकरे

असा विचार करत असतानाच त्याच्याकडे पावसाळा येऊन ठेपला— श्रावण महिन्याच्या कृष्ण पक्षात, सूर्य कर्क राशीत असताना।

Verse 44

प्राप्तो महेश्वरस्तस्य कोऽपि तत्र धनी द्रुतम् । तेनोक्तं प्रणिपत्योच्चैः करिष्यामि पवित्रकम्

तेव्हा एक धनवान पुरुष त्वरेने तेथे महेश्वर (शिव) यांच्याकडे आला. साष्टांग नमस्कार करून तो उच्च स्वरात म्हणाला— “मी पवित्रक-व्रत करीन.”

Verse 45

चतुर्द्दश्यामहं स्वामिन्यद्यादेशो भवेत्तव । यद्यागच्छसि मे ग्रामं प्रसादेन सम न्वितः

“हे स्वामिनी, आज चतुर्दशीच्या दिवशी तुमची आज्ञा माझ्यावर असो. तुम्ही प्रसन्न होऊन कृपेसह माझ्या गावास याल तर…”

Verse 46

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा तुष्टिमापन्नस्ततो निंबशुचो मुनिः । तथेति चैवमुक्त्वा तं प्रेषयामास तत्क्षणात्

सूत म्हणाले— हे ऐकून मुनि निंबशुच संतुष्ट झाले. “तथास्तु” असे म्हणून त्यांनी त्याला तत्क्षणी निरोप दिला.

Verse 47

आगमिष्याम्यहं काले स्वशिष्येण समन्वितः । करिष्यामि परं श्रेयस्तव वत्स न संशयः

“योग्य वेळी मी माझ्या शिष्याबरोबर येईन. वत्सा, तुझे परम कल्याण करीन— यात संशय नाही.”

Verse 48

अथ काले तु संप्राप्ते चिन्तयित्वा प्रभातिकम् । प्रभातसमये प्राप्ते स शैवः प्रस्थितस्तदा । दुःशीलेन समायुक्तः संप्रहृष्टतनूरुहः

मग ठरलेला काळ येताच, प्रातःकर्माचा विचार करून, पहाटेच तो शैव निघाला. दुःशील त्याच्यासोबत होता आणि हर्षाने त्याच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले होते.

Verse 49

ततो वै गच्छमानस्य तस्य मार्गे व्यवस्थिता । पुण्या नदी सुविख्याता मुरला सागरंगमा

तो तो मार्गाने जात असता त्याच्या वाटेत पुण्यदायिनी व सर्वत्र प्रसिद्ध अशी मुरला नदी होती, जी सागराकडे वाहत जाते.

Verse 50

स तां दृष्ट्वाऽब्रवीद्वाक्यं वत्स शिष्य करोम्यहम् । भवता सह देवार्चां मुरलायां स्थिरो भव

ती नदी पाहून तो म्हणाला—“वत्सा, मी तुला माझा शिष्य करीत आहे. तू माझ्यासह मुरलेत स्थिर राहून देवपूजा कर.”

Verse 51

बाढमित्येव स प्रोक्त्वा संस्थितोऽस्यास्तटे शुभे । सोऽपि निंबशुचस्तस्य रंजितः सर्वदा गुणैः

“बाढम्” असे म्हणून तो तिच्या शुभ तीरावर स्थिर झाला. आणि निंबशुचही त्याच्या गुणांनी सदैव प्रसन्न होत असे.

Verse 52

सुशिष्यं तं परिज्ञाय विश्वासं परमं गतः । स्थगितां तां समादाय हेममात्रासमुद्भवाम्

त्याला सुशिष्य जाणून त्याचा पूर्ण विश्वास बसला. मग त्याने ती लपवलेली वस्तू उचलली, जी सुवर्णमात्रेइतकी उत्पन्न झाली होती.

Verse 53

जागेश्वरसमोपेतां स कन्थां व्याक्षिपत्क्षितौ । पुरीषोत्सर्गकार्येण ततस्तोकांतरं गतः

जागेश्वराशी संबंधित ती कंथा त्याने जमिनीवर टाकली. मग मलोत्सर्गाच्या निमित्ताने तो थोडे अंतर दूर गेला.

Verse 54

यावच्चादर्शनं प्राप्तो वेतसैः परिवारितः । तावन्मात्रां समादाय दुःशीलः प्रस्थितो द्रुतम् । उत्तरां दिशमाश्रित्य प्रहृष्टेनांतरात्मना

तो वेतसांनी आड झाल्यामुळे तो दृष्टीआड होताच, दुःशील तेवढीच मात्रा घेऊन ताबडतोब धावला. उत्तर दिशेकडे वळून, अंतःकरणात आनंद मानत, तो निघून गेला.

Verse 55

अथासौ चागतो यावद्दुःशीलं नैव पश्यति । केवलं दृश्यते कन्था जागेश्वरसमन्विता

मग तो तेथे आला, पण दुःशील त्याला मुळीच दिसला नाही; फक्त कन्था (चोगा) दिसला, जो जागेश्वराशी संलग्न—म्हणजे त्याच्या चिन्हाने युक्त—होता.

Verse 56

षडक्षरेण मंत्रेण लिंगस्योपरि भक्तितः । स तां गतिमवाप्नोति यांयां यांतीह यज्विनः

षडक्षरी मंत्र भक्तिभावाने लिंगावर जपून/अर्पून, तो त्या परम गतीला पोहोचतो, जी गती येथे यज्वा—पुण्यशील उपासक—प्राप्त करतात.

Verse 57

यावन्मात्राविहीनां च ततो ज्ञात्वा च तां हृताम् । तेन शिष्येण मूर्च्छाढ्यो निपपात महीतले

मग आपली ‘मात्रा’ नाहीशी झालेली व ती चोरली गेली आहे हे कळताच, तो शिष्य मूर्च्छेने व्याकुळ होऊन जमिनीवर कोसळला.

Verse 58

ततश्च चेतनां प्राप्य कृच्छ्राच्चोत्थाय तत्क्षणात् । शिलायां ताडयामास निजांगानि शिरस्तथा

नंतर शुद्धीवर येऊन, कष्टाने उठताच, त्या क्षणी त्याने आपले अवयव—आणि डोकेही—शिळेवर आपटून मारू लागला.

Verse 59

हा हतोऽस्मि विनष्टोऽस्मि मुष्टस्तेन दुरात्मना । किं करोमि क्व गच्छामि कथं तं वीक्षयाम्यहम्

हाय! मी मारला गेलो, मी नष्ट झालो—त्या दुरात्म्याने मला लुटले. आता मी काय करू? कुठे जाऊ? त्याला मी कसा पाहू?

Verse 60

ततस्तु पदवीं वीक्ष्य तस्य तां चलितो ध्रुवम् । वृद्ध भावात्परिश्रांतो वावृत्य स मठं गतः

मग त्याची वाट पाहून तो निश्चयाने त्याच्या मागे निघाला; पण वृद्धत्वाने थकून तो परत फिरला आणि मठात गेला.

Verse 61

दुःशीलोऽपि समादाय मात्रां स्थानांतरं गतः । ततस्तेन सुवर्णेन व्यवहारान्करोति सः

तो दुर्वृत्तीचा माणूसही ती रक्कम घेऊन दुसऱ्या ठिकाणी गेला; मग त्या सोन्याने तो व्यवहार व व्यापार करू लागला.

Verse 62

ततो गृहस्थतां प्राप्तः कृतदारपरिग्रहः । वृद्धभावं समापन्नः संतानेन विवर्जितः

नंतर तो गृहस्थाश्रमात आला व पत्नी स्वीकारली; तो वृद्ध झाला, तरीही संतानरहितच राहिला.

Verse 63

कस्यचित्त्वथ कालस्य तीर्थयात्रापरायणः । भार्यया सहितो विप्रश्चमत्कारपुरं गतः

काही काळानंतर तीर्थयात्रेत तत्पर तो विप्र पत्नीसमवेत चमत्कारपुरास गेला.

Verse 64

स्नात्वा तीर्थेषु सर्वेषु देवतायतनेषु च । भ्रममाणेन संदृष्टो दुर्वासा नाम सन्मुनिः

सर्व तीर्थांत स्नान करून आणि देवालयांचे दर्शन घेऊन, भ्रमण करीत असता त्याने दुर्वासा नावाच्या सत्मुनींना पाहिले।

Verse 65

निजदेवस्य सद्भक्त्या नृत्यगीतपरायणः । तं च दृष्ट्वा नमस्कृत्य वाक्यमेतदुवाच सः

निज इष्टदेवाच्या सद्भक्तीने नृत्य-गीतांत तल्लीन तो, त्यांना पाहून नमस्कार करून असे वचन बोलला।

Verse 66

केनैतत्स्थापितं लिंगं निर्मलं शंकरोद्भवम् । किं त्वं नृत्यसि गीतं च पुरोऽस्य प्रकरोषि च । मुनीनां युज्यते नैव यदेतत्तव चेष्टितम्

हे निर्मळ, शंकरोद्भव लिंग कोणी स्थापिले? तू याच्या समोर का नाचतोस व गातोस? असे वर्तन मुनिंना मुळीच शोभत नाही।

Verse 67

दुर्वासा उवाच । मयैतत्स्थापितं लिंगं देवदेवस्य शूलिनः । नृत्यगीतप्रियो यस्माद्देवदेवो महेश्वरः

दुर्वासा म्हणाले—देवदेव शूलिनासाठी हे लिंग मी स्थापिले आहे; कारण देवाधिदेव महेश्वर नृत्य-गीतप्रिय आहेत।

Verse 68

न मेऽस्ति विभवः कश्चिद्येन भोगं करोम्यहम्

माझ्याकडे असा कोणताही वैभव नाही की ज्याने मी भोग-विलास करू शकेन।

Verse 69

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तश्चिर्भटिर्नाम योगवित् । तेन पृष्टः स दुर्वासा वेदांतिकमिदं वचः

याच दरम्यान चिर्भटी नावाचा योगविद् तेथे आला. त्याने विचारताच महातेजस्वी दुर्वासांनी हे वेदान्तमय वचन सांगितले.

Verse 70

असूर्या नाम ते लोका अंधेन तमसा वृताः । तांस्ते प्रेत्याऽभिगच्छंति ये केचात्महनो जनाः

ते लोक ‘असूर्य’ म्हणून ओळखले जातात, घोर अंधाराने आच्छादित; आत्मघात करणारे जन मृत्यूनंतर त्यांनाच प्राप्त होतात.

Verse 71

उपविश्य ततस्तेन तस्य दत्तस्तु निर्णयः । दुःशीलेनापि तत्सर्व विज्ञातं तस्य संस्तुतम्

मग तो बसला, आणि त्या (गुरूंनी) त्याला स्पष्ट निर्णय दिला. दु:शील असूनही त्याने सर्व समजून घेतले व त्या उपदेशाची स्तुती केली.

Verse 72

ततो विशेषतो जाता भक्तिस्तस्य हरं प्रति । तं प्रणम्य ततश्चोच्चैर्वाक्यमेतदुवाच ह

त्यानंतर त्याची हर (शिव) यांच्याविषयी विशेष तीव्र भक्ती जागी झाली. त्यांना प्रणाम करून तो मोठ्याने हे वचन बोलला.

Verse 74

भगवन् ब्राह्मणोऽस्मीति जात्या चैव न कर्मणा । न कस्यचिन्मया दत्तं कदाचिन्नैव भोजनम् । केवलं देवविप्राणां वंचयित्वा धनं हृतम् । व्यसनेनाभिभूतेन द्यूतवेश्योद्भवेन च

भगवन्! मी जन्माने ब्राह्मण आहे, कर्माने नाही. मी कधीही कोणाला अन्नदान केले नाही. उलट, जुगार व वेश्यासंगातून उत्पन्न झालेल्या व्यसनांनी ग्रासून देव व ब्राह्मणांनाही फसवून धन लुटले आहे.

Verse 75

तथा च ब्राह्मणेनापि मया शैवो गुरुः कृतः । वंचितश्च तथानेकैश्चाटुभिर्विहृतं धनम्

अशा रीतीने ब्राह्मण असूनही मी शैव-गुरूचा बहाणा करून त्याला फसविले; आणि अनेक चाटुकारांनी मलाही फसवून माझे धन उधळून लावले।

Verse 76

तस्य सक्तं धनं भूयः साधुमार्गेण चाहृतम् । स चापि च गुरुर्मह्यं परलोकमिहागतः

जे धन अडकून गेले होते ते मी पुन्हा साधुमार्गाने मिळविले; आणि जोच माझा गुरू झाला होता तोच आता परलोकातून येथे आला आहे।

Verse 77

पश्चात्तापेन तेनैव प्रदह्यामि दिवानिशम् । पुरश्चरणदानेन तत्प्रसादं कुरुष्व मे

त्याच पश्चात्तापाने मी दिवस-रात्र जळत आहे; पुरश्चरणासंबंधी दान करून माझ्यासाठी त्याचा प्रसाद (कृपा) मिळवून द्या।

Verse 78

अस्ति मे विपुलं वित्तं न संतानं मुनीश्वर । तन्मे वद मुने श्रेयस्तद्वित्तस्य यथा भवेत् । इह लोके परे चैव येन सर्वं करोम्यहम्

हे मुनीश्वर, माझ्याकडे विपुल धन आहे, पण संतान नाही; हे मुने, ते धन खरे फलदायी कसे होईल ते मला सांगा, ज्यायोगे इहलोकी व परलोकी कर्तव्य मी पूर्ण करू शकेन।

Verse 79

दुर्वासा उवाच । कृत्वा पापसहस्राणि पश्चाद्धर्मपरो भवेत् । यः पुमान्सोऽतिकृच्छ्रेण तरेत्संसारसागरम्

दुर्वासा म्हणाले—हजारो पापे करूनही मनुष्य नंतर धर्मपरायण होऊ शकतो; पण तो संसारसागर अत्यंत कष्टानेच पार करतो।

Verse 80

दिनेनापि गुरुर्योऽसौ त्वया शैवो विनिर्मितः । अधर्मेणापि संजातः स गुरुस्तेन संशयः

एका दिवसात तू जो शैव ‘गुरु’ घडविलास, तो अधर्माने जरी उत्पन्न झाला तरी तोच तुझा गुरु आहे—यात संशय नाही।

Verse 81

ब्राह्मणो ब्रह्मचारी स्याद्ग्रहस्थस्तदनंतरम् । वानप्रस्थो यतिश्चैव तत श्चैव कुटीचरः

ब्राह्मणाने प्रथम ब्रह्मचारी व्हावे; नंतर गृहस्थ. पुढे वानप्रस्थ व यति (संन्यासी); आणि त्यानंतर कुटीचर—कुटीत निवास करणारा।

Verse 82

बहूदकस्ततो हंसः परमश्च ततो भवेत् । ततश्च मुक्तिमायाति मार्गमेनं समाश्रितः

मग तो बहूदक होतो; त्यानंतर हंस; आणि पुढे परम. या मार्गाचा आश्रय घेतल्याने तो शेवटी मुक्ती प्राप्त करतो।

Verse 83

त्वया पुनः कुमार्गेण यद्व्रतं ब्राह्मणेन च । शैवमार्गं समास्थाय तन्महापातकं कृतम्

परंतु तू पुन्हा कुमार्गाने, एका ब्राह्मणासह, शैवमार्ग स्वीकारून जे व्रत केलेस—ते महापातक ठरले।

Verse 84

दुःशील उवाच । सर्वेष्वेव हि वेदेषु रुद्रः संकीर्त्यते प्रभुः । तत्किं दोषस्त्वया प्रोक्तस्तस्य दीक्षासमुद्भवः

दुःशील म्हणाला: खरेच सर्व वेदांत रुद्र प्रभू म्हणून कीर्तिला आहे. मग त्याच्या दीक्षेतून उत्पन्न कोणता दोष तू सांगितलास?

Verse 85

दुर्वासा उवाच । सत्यमेतत्त्वया ख्यातं वेदे रुद्रः प्रकीर्तितः । बहुधा वासुदेवोऽपि ब्रह्मा चैव विशेषतः

दुर्वासा म्हणाले—तू जे सांगितलेस ते खरेच आहे; वेदांत रुद्राची कीर्ती वर्णिली आहे. तसेच वासुदेवाचीही अनेक प्रकारे स्तुती होते आणि विशेषतः ब्रह्म्याचीही.

Verse 86

परं विप्रस्य या दीक्षा व्रतवंधसमुद्भवा । गायत्री परमा जाप्ये गुरुर्व्रतपरो हि सः । वैष्णवीं चाथ शैवीं च योऽन्यां दीक्षां समाचरेत्

विप्रासाठी परम दीक्षा तीच, जी व्रतबंधनातून उत्पन्न होते. जपात गायत्री हा सर्वोच्च मंत्र आहे, आणि खरा गुरु तोच जो व्रतपरायण असतो. पण जो वैष्णवी किंवा शैवी दीक्षा घेऊन पुन्हा दुसरी दीक्षा करतो,

Verse 87

ब्राह्मणो न भवेत्सोऽत्र यद्यपि स्यात्षडंगवित् । अपरं लिंगभेदस्ते संजातः कपटादिषु

तो येथे खरा ब्राह्मण ठरत नाही, जरी तो षडंगांचा ज्ञाता असला तरी. आणि तुझ्यात अधःपतनाचे आणखी एक लक्षण उत्पन्न झाले आहे—कपट इत्यादी.

Verse 88

व्रतत्यागान्न संदेहस्तत्र ते नास्ति किंचन । प्रायश्चित्तं मया सम्यक्स्मृतिमार्गेण चिंतितम्

व्रतत्यागामुळे दोष होतो—यात संशय नाही; तुझ्यासाठी यात काहीही अनिश्चित नाही. स्मृतिमार्गानुसार योग्य प्रायश्चित्त मी नीट विचारून ठरविले आहे.

Verse 89

दुःशील उवाच । सतां सप्तपदीं मैत्रीं प्रवदंति मनीषिणः । मित्रतां तु पुरस्कृत्य किंचिद्वक्ष्यामि तच्छृणु

दुःशील म्हणाला—मनीषी सांगतात की सत्पुरुषांमध्ये सात पावले एकत्र चालल्याने मैत्री दृढ होते. त्या मैत्रीचा मान राखून मी थोडेसे सांगतो—ते ऐक.

Verse 90

अस्ति मे विपुलं वित्तं यदि तेन प्रसिद्ध्यति । तद्वदस्व महाभाग येन सर्वं करोम्यहम्

माझ्याकडे विपुल धन आहे; त्याने कीर्ती मिळत असेल तर. हे महाभाग, सांगा—ज्यायोगे मी सर्व कर्तव्ये पूर्ण करू शकेन.

Verse 91

दुर्वासा उवाच । एक एव ह्युपायोऽस्ति तव पातकनाशने । तं चेत्करोषि मे वाक्याद्विशुद्धः संभविष्यसि

दुर्वासा म्हणाले—तुझ्या पापांचा नाश करण्याचा एकच उपाय आहे. माझ्या वचनाप्रमाणे ते केलास तर तू शुद्ध होशील.

Verse 92

तपः कृते प्रशंसंति त्रेतायां ज्ञानमेव च । द्वापरे तीर्थयात्रां च दानमेव कलौ युगे

कृतयुगात तपाचे महत्त्व, त्रेतायुगात ज्ञानाचेच; द्वापरात तीर्थयात्रेचे, आणि कलियुगात दानच श्रेष्ठ मानले जाते.

Verse 93

सांप्रतं कलिकालोऽयं वर्तते दारुणाकृतिः । तस्मात्कृष्णाजिनं देहि सर्वपापविशुद्धये

आता हा कलिकाळ दारुण स्वरूपाने चालू आहे. म्हणून सर्व पापांची शुद्धी व्हावी म्हणून कृष्णाजिन (काळ्या मृगचर्माचे) दान कर.

Verse 94

तथा च ते घृणाऽप्यस्ति गुरुवित्तसमुद्भवा । तदर्थं कुरु तन्नाम्ना शंकरस्य निवेशनम्

तसेच गुरूच्या धनाविषयीच्या आसक्तीतून तुझ्यात घृणाही उत्पन्न झाली आहे. म्हणून त्या हेतुने शंकराच्या नावाने एक निवासस्थान उभार.

Verse 95

येन तस्मादपि त्वं हि आनृण्यं यासि तत्क्षणात् । अन्यत्रापि च तद्वित्तं यत्किंचिच्च प्रपद्यते

त्या कर्माने तू त्याच्याप्रतीही तत्क्षणी ऋणमुक्त होशील; आणि त्या धनाचा जो काही अंश अन्य कोणत्याही प्रकारे तुझ्या हाती येईल।

Verse 96

ब्राह्मणेभ्यो विशिष्टेभ्यो नित्यं देहि समाहितः । तिलपात्रं सदा देहि सहिरण्यं विशेषतः

समाधानी मनाने श्रेष्ठ ब्राह्मणांना नित्य दान दे. तिळाचे पात्र नेहमी दान दे, आणि विशेषतः सुवर्णासहित दान कर.

Verse 97

येन ते सकलं पापं देहान्नाशं प्रगच्छति । अपरं चैत्रमासेऽहं सदाऽगच्छामि भक्तितः

याने तुझे सर्व पाप देहापासून दूर होऊन नष्ट होते. तसेच चैत्रमासात मी भक्तीने नेहमी येथे येत असतो.

Verse 98

कल्पग्रामात्सुदूराच्च प्रासादेऽत्र स्वयं कृते । पुनर्यामि च तत्रैव व्रतमेतद्धि मे स्थितम्

दूरच्या कल्पग्रामातून मी येथे माझ्याच स्थापलेल्या या प्रासादात येतो; आणि पुन्हा त्याच ठिकाणी परत जातो—हेच माझे दृढ व्रत आहे.

Verse 99

तस्माच्चिंत्यस्त्वयाह्येष प्रासादो यो मया कृतः । चिंतनीयं सदैवेह स्नानादिभिरनेकशः

म्हणून माझ्याद्वारे बांधलेला हा प्रासाद तू नक्की स्मरणात ठेव. येथे स्नान इत्यादी अनेक पुण्यकर्मांसह याचे वारंवार चिंतन करावे.

Verse 100

दुःशील उवाच । करिष्यामि वचस्तेऽहं यथा वदसि सन्मुने

दुःशील म्हणाला—हे सन्मुने! तुम्ही जसे सांगता तसेच मी तुमचे वचन नक्की पाळीन।

Verse 101

दुर्वासा उवाच । सर्वपापविशुद्ध्यर्थं दत्ते कृष्णाजिने द्विजः । प्रयच्छ तिलपात्राणि गुप्तपापस्य शुद्धये

दुर्वासा म्हणाले—सर्व पापांची शुद्धी व्हावी म्हणून जेव्हा द्विज ब्राह्मण कृष्णाजिन दान देतो, तेव्हा गुप्त पापांच्या शुद्धीसाठी तिळाची पात्रेही अर्पण करावीत।

Verse 102

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दत्तं तेन महात्मना । ततः कृष्णाजिनं भक्त्या ब्राह्मणायाहिताग्नये

सूत म्हणाले—त्यांचे वचन ऐकून त्या महात्म्याने तसेच दान केले. नंतर भक्तिभावाने आहिताग्नि ब्राह्मणाला कृष्णाजिन अर्पण केले।

Verse 103

दुर्वाससः समा देशाद्यथोक्तविधिना द्विजाः । यच्छतस्तिलपात्राणि तस्य नित्यं प्रभक्तितः

मग दुर्वासांनी सांगितलेल्या विधीनुसार त्या प्रदेशातील द्विज ब्राह्मण त्याला नित्य मोठ्या भक्तीने तिळाची पात्रे देत राहिले।

Verse 104

गतपापस्य दीक्षां च ददौ निर्वाणसंभवाम् । तथासौ गतपापस्य दीक्षां दत्त्वा यथाविधि

ज्याचे पाप नष्ट झाले होते, त्याला त्यांनी निर्वाणाकडे नेणारी दीक्षा दिली. अशा रीतीने शुद्ध झालेल्याला विधिपूर्वक दीक्षा देऊन,

Verse 105

ततः प्रोवाच मधुरं देहि मे गुरुदक्षिणाम्

तेव्हा तो मधुर वाणीने म्हणाला—“मला गुरुदक्षिणा दे.”

Verse 106

दुःशील उवाच । याचस्व त्वं प्रभो शीघ्रं यां ते यच्छामि दक्षिणाम् । तां प्रदास्यामि चेच्छक्तिर्वित्तशाठ्यविवर्जिताम्

दुःशील म्हणाला—“हे प्रभो, मी जी दक्षिणा आपल्याला अर्पित करीत आहे ती लवकर मागा. शक्ती असेल तर ती देईन—धनाविषयी कोणताही कपट न ठेवता.”

Verse 107

दुर्वासा उवाच । कल्पग्रामं गमिष्यामि सांप्रतं वर्तते कलिः । नाहमत्रागमिष्यामि यावन्नैव कृतं भवेत्

दुर्वासा म्हणाले—“आता मी कल्पग्रामास जाईन; कारण सध्या कलियुगाचा प्रभाव आहे. हे कार्य पूर्ण होईपर्यंत मी येथे परत येणार नाही.”

Verse 108

अर्धनिष्पादितो ह्येष प्रासादो यो मया कृतः । परिपूर्तिं त्वया नेय एषा मे गुरुदक्षिणा

माझ्या हातून आरंभलेला हा प्रासाद अर्धवटच झाला आहे. तू याची परिपूर्ती कर—हीच माझी गुरुदक्षिणा आहे.

Verse 109

नृत्यगीतादिकं यच्च तथा कार्यं स्वशक्तितः । पुरतोऽस्य बलिर्देयस्तथान्यत्कुसुमादिकम्

आणि नृत्य-गीत इत्यादी जे काही असेल ते आपल्या शक्तीनुसार करावे. याच्या समोर बलि अर्पावी तसेच पुष्पादि अन्य उपहारही अर्पावेत.

Verse 110

एवमुक्त्वा गतः सोऽथ कल्पग्रामं मुनीश्वरः । दुःशीलोऽपि तथा चक्रे यत्तेन समुदाहृतम्

असे बोलून मुनिश्रेष्ठ कल्पग्रामास गेले. दुःशीलानेही त्यांनी सांगितल्याप्रमाणे तंतोतंत आचरण केले.

Verse 111

सूत उवाच । एवं तस्य प्रभक्तस्य तत्कार्याणि प्रकुर्वतः । तन्नाम्ना कीर्त्यते सोऽथ दुःशील इति संज्ञितः

सूत म्हणाले—तो भक्तिभावाने ती कार्ये करीत राहिला; म्हणून तो त्याच नावाने प्रसिद्ध होऊन ‘दुःशील’ म्हणून ओळखला गेला.

Verse 112

चैत्रमासे च यो नित्यं तं च देवं प्रपश्यति । क्षणं कृत्वा स पापेन वार्षिकेण प्रमुच्यते

जो चैत्रमासात नित्य त्या देवाचे दर्शन करतो, तो क्षणभर दर्शनानेही वर्षभराच्या पापातून मुक्त होतो.

Verse 113

यः पुनः स्नपनं तस्य सर्वं चैव करोति च । त्रिंशद्वर्षोद्भवं पापं तस्य गात्रात्प्रणश्यति

जो त्या देवाचे संपूर्ण स्नपनविधी करतो, त्याच्या देहातून तीस वर्षांचे पाप नष्ट होते.

Verse 114

यः पुनर्नृत्यगीताद्यं कुरुते च तदग्रतः । आजन्ममरणात्पापात्सोऽपि मुक्तिमवाप्नुयात्

जो त्याच्या समोर नृत्य, गीत इत्यादी अर्पण करतो, तो जन्मापासून मृत्यूपर्यंतच्या पापांतूनही मुक्त होऊन मोक्ष पावतो.