Adhyaya 232

Verse 1

ऋषय ऊचुः । प्रसुप्ते देवदेवेशे शंखचक्रगदाधरे । यच्चान्यदपि कर्तव्यं नियमो व्रतमेव वा

ऋषी म्हणाले—शंख, चक्र व गदा धारण करणारे देवदेवेश्वर प्रभू शयनस्थ असताना काय करावे? कोणता नियम, कोणते व्रत पाळावे?

Verse 2

होमो वाथ जपो वाथ दानं वा तद्वदस्व नः । सूत उवाच । यः कश्चिन्नियमो विप्राः प्रसुप्ते गरुडध्वजे

तो होम आहे की जप आहे की दान—आम्हांस सांगा. सूत म्हणाले—हे विप्रहो, गरुडध्वज भगवान योगनिद्रेत असता जो कोणताही नियम आचरिला जातो—

Verse 3

अनंतफलदः स स्यादित्युवाच पितामहः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कश्चिद्बाह्यो विजानता

तो अनंत फल देणारा होतो—असे पितामह ब्रह्मदेवांनी सांगितले. म्हणून जाणकाराने सर्व प्रयत्नांनी काही तरी बाह्य (दृश्य) नियम अवश्य आचरावा.

Verse 4

नियमो वा जपो होमः स्वाध्यायो व्रतमेव वा । कर्तव्यं ब्राह्मणश्रेष्ठास्तुष्ट्यर्थं चक्रपाणिनः

नियम असो, जप असो, होम असो, स्वाध्याय असो किंवा व्रत असो—हे ब्राह्मणश्रेष्ठहो—चक्रपाणी भगवंताच्या तुष्टीसाठी हे सर्व करावे.

Verse 5

चतुरो वार्षिकान्मासानेकभक्तेन यो नयेत् । वासुदेवं समुद्दिश्य स धनी जायते नरः

जो वासुदेवाला उद्देशून वर्षाकालातील चार महिने ‘एकभक्त’ (दिवसातून एकदा भोजन) नियमाने घालवितो, तो मनुष्य धनवान होतो.

Verse 6

नक्षत्रैर्भोंजनं कुर्याद्यः प्रसुप्ते जनार्दने । स धनी रूपसंपन्नः सुमतिश्च प्रजायते

जनार्दन योगनिद्रेत असता जो नक्षत्रांनुसार भोजन करतो, तो धनवान, रूपसंपन्न आणि सुमती (सद्बुद्धी) असलेला होतो.

Verse 7

एकांतरोपवासैश्च यो नयेद्द्विजसत्तमाः । चतुरो वार्षिकान्मासान्वैकुंठे स सदा वसेत्

हे द्विजश्रेष्ठा! जो चार महिने एकांतर उपवास करून व्रत पाळतो, तो सदैव वैकुंठात वास करतो।

Verse 8

षष्ठान्नकालभोजी स्याद्यः प्रसुप्ते जनार्दने । राजसूयाश्वमेधाभ्यां स कृत्स्नं फलमाप्नुयात्

जनार्दन योगनिद्रेत असता जो षष्ठकाळीच भोजन करतो, तो राजसूय व अश्वमेध या दोन्ही यज्ञांचे पूर्ण फळ प्राप्त करतो।

Verse 9

त्रिरात्रोपोषितो यस्तु चतुर्मासान्सदा नयेत् । न स भूयोऽपि जायेत संसारेऽत्र कथंचन

जो तीन रात्री उपवास करून विधिपूर्वक चतुर्मास व्रत पाळतो, तो या संसारात कधीही पुन्हा जन्म घेत नाही।

Verse 10

सायंप्रातः परो भूत्वा चतुर्मासान्सदा नयेत् । अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य स फलं लभते नरः

जो सायंकाळी व पहाटे अधिक शुद्धिनिष्ठ राहून नित्य चतुर्मास व्रत पाळतो, तो अग्निष्टोम यज्ञाचे फळ प्राप्त करतो।

Verse 11

अयाचितं चरेद्यस्तु प्रसुप्ते मधुसूदने । न विच्छेदो भवेत्तस्य कदाचित्सह बंधुभिः

मधुसूदन योगनिद्रेत असता जो अयाचित (न मागता मिळालेले) अन्न घेऊन निर्वाह करतो, त्याचा बंधूंशी कधीही वियोग होत नाही।

Verse 12

तैलाभ्यंगं च यो जह्याद्घृताभ्यंगं विशेषतः । चतुरो वार्षिकान्मासान्स स्वर्गे भोगभाग्भवेत्

जो चातुर्मास्याच्या चार महिन्यांत तेल-अभ्यंग व विशेषतः तूप-अभ्यंगाचा त्याग करतो, तो स्वर्गात दिव्य भोगांचा भागीदार होतो।

Verse 13

ब्रह्मचर्येण यो मासांश्चतुरोऽपि नयेन्नरः । विमानवरमारूढः स स्वर्गे स्वेच्छया वसेत्

जो मनुष्य ब्रह्मचर्याने चारही महिने घालवतो, तो श्रेष्ठ विमानावर आरूढ होऊन स्वर्गात स्वेच्छेने निवास करतो।

Verse 14

यः स्नानं चतुरो मासान्कुरुते तैलवर्जितम् । मधुमांसपरित्यागी स भवेन्मुक्तिभाक्सदा

जो चार महिने तेलवर्जित स्नान करतो आणि मधु व मांसाचा त्याग करतो, तो सदैव मुक्तीचा अधिकारी होतो।

Verse 16

न स पापेन लिप्येत संवत्सरकृते पुनः । एतत्प्राह द्विजश्रेष्ठा मनुः स्वायंभुवो वचः

हे द्विजश्रेष्ठ! तो पुन्हा वर्षभरातही पापाने लिप्त होत नाही; कारण हे स्वायंभुव मनूचे सांगितलेले वचन आहे।

Verse 17

शाके संक्रमते ब्रह्मा श्रावणे मासि संस्थिते । दध्नि भाद्रपदे विष्णुः क्षीरे चाश्वयुजे हरः

असे सांगितले आहे की श्रावण महिन्यात शाकात ब्रह्मा प्रवेश करतो; भाद्रपदात दह्यात विष्णू स्थित असतो; आणि आश्वयुजात दुधात हर (शिव) निवास करतो।

Verse 18

वर्जयेच्छ्रावणे शाकं दधि भाद्रपदे च यः । क्षीरमाश्वयुजे मासि कार्तिके च सदामिषम्

म्हणून श्रावण मासात शाक (पालेभाज्या) वर्ज्य करावे, भाद्रपदात दही त्यागावे; आश्विनात दूध सोडावे आणि कार्तिकात सर्वथा मांसाहार वर्ज्य करावा।

Verse 19

यः कांस्यं वर्जयेन्मर्त्यः प्रसुप्ते गरुडध्वजे । स फलं प्राप्नुयात्कृत्स्नं वाजपेयातिरात्रयोः

गरुडध्वज भगवान विष्णू योगनिद्रेत असता जो मनुष्य कांस्य (कांसे) वर्ज्य करतो, तो वाजपेय व अतिरात्र यज्ञांचे संपूर्ण फळ प्राप्त करतो।

Verse 20

अक्षारलवणाशी च यो भवेद्ब्राह्मणोत्तमः । तस्यापि सकलाः पूर्ताः प्रभवंति सदा ततः

जो ब्राह्मणोत्तम क्षार व लवणयुक्त आहार टाळतो, त्या नियमामुळे त्याच्यासाठी ‘पूर्त’ कर्मांचे सर्व पुण्यफळ सदैव प्रकट होते।

Verse 21

यो होमं चतुरो मासान्प्रकरोति तिलाक्षतैः । स्वाहांतैर्वैष्णवैर्मंत्रैर्न स रोगेण युज्यते

जो चार महिने तिळ व अक्षतांनी, ‘स्वाहा’युक्त वैष्णव मंत्रांनी होम करतो, तो रोगाने बाधित होत नाही।

Verse 22

यो जपेत्पौरुषं सूक्तं स्नात्वा विष्णोः स्थितोऽग्रतः । मतिस्तस्य विवर्धेत शुक्लपक्षे यथोडुराट्

जो स्नान करून भगवान विष्णूच्या समोर उभा राहून पौरुष सूक्ताचा जप करतो, त्याची बुद्धी शुक्लपक्षातील वाढत्या चंद्राप्रमाणे निरंतर वाढते।

Verse 23

शतमष्टोत्तरं यावत्फलहस्तः प्रदक्षिणाम् । करोति विष्णोर्मौनेन न स पापेन लिप्यते

जो हातात फळ घेऊन मौन पाळत भगवान विष्णूची १०८ प्रदक्षिणा करतो, तो पापाने लिप्त होत नाही।

Verse 24

मिष्टान्नं ब्राह्मणेंद्राणां यो ददाति स्वशक्तितः । विशेषात्कार्तिके मासि सोऽग्निष्टोमफलं लभेत्

जो आपल्या शक्तीनुसार श्रेष्ठ ब्राह्मणांना मिष्टान्न दान देतो—विशेषतः कार्तिक महिन्यात—तो अग्निष्टोम यज्ञाचे फळ मिळवितो।

Verse 25

यः स्वाध्यायं चतुर्वेदैर्विष्णोरायतने चरेत् । चतुरो वार्षिकान्मासान्स विद्वान्सर्वदा भवेत्

जो दरवर्षी चार महिने भगवान विष्णूच्या मंदिरात चारही वेदांचा स्वाध्याय करतो, तो सदैव विद्वान होतो।

Verse 26

नृत्यगीतादिकं यश्च कुर्याद्विष्णोः सदा गृहे । अप्सरसोऽस्य कुर्वंति पुरतः स्वर्गतस्य च

जो भगवान विष्णूच्या गृह/मंदिरात सदैव नृत्य-गीत इत्यादी करतो, तो स्वर्गात गेल्यावरही त्याच्या समोर अप्सरा उपस्थित राहतात।

Verse 27

यस्तु रात्रिदिनं विप्रो नृत्यगीतादिकं ददेत् । चतुरो वार्षिकान्मासान्स गन्धर्वत्वमाप्नुयात्

जो ब्राह्मण दरवर्षी चार महिने रात्रंदिवस नृत्य-गीत इत्यादीची व्यवस्था/अर्पण करतो, तो गंधर्वत्व प्राप्त करतो।

Verse 28

एते च नियमाः सर्वे शक्यंते यदि भो द्विजाः । कर्तुं च चतुरो मासानेकस्मिन्वाऽपि कार्त्तिके

हे द्विजहो, हे सर्व नियम जर करणे शक्य असेल, तर ते चतुर्मासपर्यंत—किंवा किमान कार्तिकमासात तरी—निश्चितपणे आचरावेत।

Verse 29

तथापि चैव कर्तव्यं लोकद्वयमभीप्सता । कार्तिक्यां ब्राह्मणश्रेष्ठा वैष्णवैः पुरुषैरिह

तथापि, हे ब्राह्मणश्रेष्ठहो, जे वैष्णव पुरुष उभय लोकांची सिद्धी इच्छितात, त्यांनी कार्तिकमासात येथे हा नियम-व्रत निश्चयाने करावा।

Verse 30

कांस्यं मांसं क्षुरं क्षौद्रं पुनर्भोजनमैथुने । कार्तिके वर्जयेद्यस्तु य एतान्ब्राह्मणः सदा

जो ब्राह्मण कार्तिकमासात सदैव कांस्यपात्र (संयमासाठी), मांस, क्षौरकर्म (दाढी-केस काढणे), मध, पुनर्भोजन (जेवल्यावर पुन्हा खाणे) आणि मैथुन यांचा त्याग करतो—तोच खरा नियमपालक होय।

Verse 31

पूर्वोक्तानां तु सर्वेषां नियमानां फलं लभेत्

अशा प्रकारे तो पूर्वोक्त सर्व नियमांचे फळ प्राप्त करतो।

Verse 32

अथ यः कार्तिके मासि प्रासादस्योपरि द्विजाः । जलशाय्याख्यदेवस्य कलशे दीपकं ददेत् । पूर्वोक्तनियमानां च स षण्णां फलभाग्भवेत्

आता, हे द्विजहो, जो कार्तिकमासात जलशायी नावाच्या देवाच्या प्रासादाच्या शिखरावरील कलशावर दीप अर्पण करतो, तो पूर्वोक्त सहा नियमांच्या फळाचा भागीदार होतो।

Verse 33

यद्यदिष्टतमं किंचि त्सुप्राप्यं चैव यद्भवेत् । नियमस्तस्य कर्तव्यश्चातुर्मास्ये शुभार्थिभिः

जे जे अत्यंत इष्ट आणि जे जे दुर्मिळ आहे, ते प्राप्त व्हावे म्हणून शुभेच्छुकांनी चातुर्मासात त्यानुरूप नियम अवश्य करावा।

Verse 34

नियमे च कृते दद्याद्ब्राह्मणाय तदेव हि । नियमस्तु कृतो यस्य स्वशक्त्या स्यात्फलं ततः

नियम पूर्ण झाल्यावर तेच व्रत-दान ब्राह्मणाला द्यावे. ज्याने आपल्या शक्तीनुसार नियम केला, त्याला तदनुसार फल प्राप्त होते।

Verse 35

यो विना नियमं मर्त्यो व्रतं वा जाप्यमेव वा । चतुर्मासान्नयेन्मूर्खो जीवन्नपि मृतो हि सः

जो मूर्ख मनुष्य नियमाविना—ना व्रत, ना जप—चातुर्मासाचे चार पवित्र महिने घालवतो, तो जिवंत असूनही खरे तर मृतासमान आहे।

Verse 36

यथा काक यवाः प्रोक्ता यथारण्यास्तिलोद्भवाः । नाममात्रप्रसिद्धाश्च तथा ते मानवा भुवि

जसे ‘काक-यव’ म्हणून सांगितले जाते आणि जसे रानात उगवलेले तीळ—केवळ नावाने प्रसिद्ध—तसेच असे मानवही पृथ्वीवर फक्त नाममात्र प्रसिद्ध असतात।

Verse 37

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कार्यो यत्नेन कार्तिके । एकोऽपि नियमः कश्चित्सुसूक्ष्मोऽपि द्विजोत्तमाः

म्हणून, हे द्विजोत्तमांनो, विशेषतः कार्तिकात सर्व प्रयत्नाने—एक तरी नियम, तो कितीही सूक्ष्म असला तरी—अवश्य करावा।

Verse 38

एतद्वः सर्वमाख्यातं चातुर्मासीसमुद्भवम् । व्रतानां नियमानां च माहात्म्यं विस्तराद्द्विजाः

हे द्विजांनो! चातुर्मास्यातून उत्पन्न होणाऱ्या व्रतांचे व नियमांचे माहात्म्य मी तुम्हांला सविस्तरपणे सर्व सांगितले आहे।

Verse 39

यश्चैतच्छृणुयान्नित्यं पठेद्वापि समाहितः । चातुर्मासी कृतात्पापात्सोऽपि मुक्तिमवाप्नुयात्

जो नित्य हे ऐकतो, किंवा एकाग्रचित्ताने याचे पठण करतो, तो चातुर्मास्यात केलेल्या पापांपासूनही मुक्त होऊन मोक्ष प्राप्त करतो।

Verse 232

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये जलशाय्युपाख्याने चातुर्मास्यव्रतनियमवर्णनंनाम द्वात्रिंशदुत्तरद्विशतमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखंडात, हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्याच्या जलशाय्युपाख्यानात “चातुर्मास्यव्रतनियमवर्णन” नामक दोनशे बत्तीसावा अध्याय समाप्त झाला।