Adhyaya 275
सूत सांगतात—दुःशील नावाचा एक पुरुष, आचरणात दोष असला तरी, गुरुपादस्मरणात तल्लीन होऊन गुरूच्या नावाने शिवालयाची स्थापना करतो. हे मंदिर दक्षिण दिशेकडे स्थित असून “निंबेश्वर” म्हणून प्रसिद्ध होते. तो भक्तिभावाने आधारकर्म करीत गुरुभक्तीला प्रधान मानतो. त्याची पत्नी शाकंभरी आपल्या नावाने दुर्गेची मूर्ती प्रतिष्ठापित करते; त्यामुळे शिव–देवीचे संयुक्त तीर्थक्षेत्र निर्माण होते. उरलेला धनसंचय पूजेसाठी राखून देवता व ब्राह्मणांना दान देऊन, नंतर दोघेही भिक्षावृत्तीने जीवन जगतात. काळानुसार दुःशीलाचा देहांत होतो; शाकंभरी दृढनिश्चयाने पतीचे शरीर धरून चितेत प्रवेश करते—हा प्रसंग येथे धर्मोपदेशक आदर्श म्हणून आहे, कायदेशीर आदेश म्हणून नव्हे. पुढे दोघेही दिव्य विमानातून, श्रेष्ठ अप्सरांच्या सेवेसह, स्वर्गारोहण करतात. शेवटची फलश्रुती सांगते की हे “उत्तम” आख्यान वाचणारा अज्ञानाने केलेल्या पापांपासून मुक्त होतो; भक्ती, दान आणि तीर्थसंबंध यांचे माहात्म्य प्रतिपादित होते।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । दुःशीलोऽपि च तत्कृत्वा गुरोर्नाम्ना शिवालयम् । निम्बेश्वर इति ख्यातं दक्षिणां दिशमाश्रितम्
सूत म्हणाले—दुःशीलानेही ते कृत्य करून गुरूच्या नावाने एक शिवालय स्थापिले. ते ‘निंबेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध झाले व दक्षिण दिशेस स्थित होते.
Verse 2
चकार परया भक्त्या तत्पादाब्जमनुस्मरन् । तथा तस्य तु भार्या या नाम्ना शाकंभरी स्मृता
परम भक्तीने (भगवंताच्या) चरणकमलांचे स्मरण करीत त्याने ती विधी केली. आणि ‘शाकंभरी’ नावाने प्रसिद्ध असलेली त्याची पत्नीही तशीच वागली.
Verse 3
स्वनामांका तत्र दुर्गा तथा संस्थापिता तया । ततस्तु तद्धनं ताभ्यां किचिच्छेषं व्यवस्थितम्
तेथे तिने आपल्या नावाने अंकित अशी दुर्गादेवी स्थापिली. त्यानंतर त्यांच्या धनातून थोडेसेच शेष दोघांनी राखून ठेवले.
Verse 4
पूजार्थं देवताभ्यां च ब्राह्मणेभ्यः समर्पितम् । भिक्षाभुजौ ततो जातौ दम्पती तौ ततः परम्
पूजेसाठी ते धन देवतांना अर्पण केले व ब्राह्मणांना दान दिले. त्यानंतर ते दांपत्य पुढे भिक्षेवर उदरनिर्वाह करू लागले.
Verse 5
कस्यचित्त्वथ कालस्य दुःशीलो निधनं गतः
काही काळानंतर दुःशीलाचा मृत्यू झाला.
Verse 6
शाकंभर्यपि तत्कायं गृहीत्वा हव्यवाहनम् । प्रविष्टा नृपशार्दूल निर्विकल्पेन चेतसा
शाकंभरीही त्याचे देह धारण करून हव्यवाहन अग्नीत प्रविष्ट झाली, हे नृपशार्दूल, तिचे चित्त निर्विकल्प होते।
Verse 7
ततो विमानमारुह्य वराप्सरःसुसेवितम् । गतौ तौ द्वावपि स्वर्गं संप्रहृष्टतनूरुहौ
मग उत्तम अप्सरांनी सेविलेल्या विमानावर आरूढ होऊन ते दोघेही स्वर्गास गेले; आनंदाने अंगावर रोमांच उठले।
Verse 8
एतं दुःशीलजं यस्तु पठेदाख्यानमुत्तमम् । स सर्वैर्मुच्यते पापैरज्ञानविहितैर्नृप
हे नृप! जो या दुःशीलजन्य उत्तम आख्यानाचे पठण करतो, तो अज्ञानाने केलेल्या सर्व पापांपासून मुक्त होतो।
Verse 275
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये निम्बेश्वरशाकंभर्युत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनं नाम पञ्चसप्तत्युत्तरद्विशततमोद्भयायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या षष्ठ नागरखण्डातील हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्यात ‘निम्बेश्वर-शाकंभरी-उत्पत्ती-माहात्म्य-वर्णन’ नामक २७५वा अध्याय समाप्त झाला।